Zagrzeb (chorw. Zagreb, wym. ; niem. hist. Agram, węg. Zágráb, wł. Zagabria) – stolica i największe miasto Chorwacji. Liczy ono 767 tys. mieszkańców (2021), a aglomerację zagrzebską zamieszkuje około 1,1 mln. Historycznie miasto wywodzi się od leżących na sąsiadujących ze sobą wzgórzach osad Gradec i Kaptol, które stanowią jądro dzisiejszego Zagrzebia.
Miasto leży na północnym brzegu Sawy, u podnóża Medvednicy. Stanowi samodzielny okręg administracyjny. Jest również stolicą otaczającej go żupanii zagrzebskiej. Współcześnie Zagrzeb stanowi administracyjne, gospodarcze, kulturalne, komunikacyjne i naukowe centrum Chorwacji. Ze względu na swoje położenie i kulturę zalicza się do miast Europy Środkowej.
Nazwa Choć istnieją liczne teorie o pochodzeniu nazwy Zagrzebia, wywodzi się ona niewątpliwie z języka chorwackiego, od czasownika zagrepsti, czyli zakopać. Łacińska nazwa Zagrabia wskazuje na to, że już wcześniej miejsce to było zabezpieczone rowem (chorw. grab) lub fosąICOLIM – 10. medjunarodna konferencija o radu pod naponom Kaptol, dostęp 10 lutego 2014..
Geografia Położenie thumb|Zdjęcie satelitarne mały|Zagrzebska katedra – widok z Górnego Miasta Zagrzeb położony jest w centralnej kontynentalnej Chorwacji, na południowych zboczach Medvednicy i na brzegach Sawy. Leży na wysokości 122 m n.p.m. (Zrinjevac). Dzięki korzystnemu położeniu geograficznemu na południowo-zachodnim krańcu Kotliny Panońskiej, pomiędzy regionami alpejskim, dynarskim, adriatyckim i panońskim, Zagrzeb znajduje się na skrzyżowaniu szlaków wiodących z Europy Środkowej na Bałkany oraz nad Adriatyk.
Klimat Zagrzeb leży w strefie klimatu subtropikalnego kontynentalnegoKlimat Zagrzebia..
Opady śniegu mają miejsce zwykle w miesiącach zimowych (od grudnia do marca), a deszcz i mgła są powszechne jesienią (od października do grudnia). Najwyższą zanotowaną kiedykolwiek temperaturą było 40,4 °C w lipcu 1950 roku, a najniższą −27,3 °C w lutym 1956 roku.
Osiedla Miasto Zagrzeb rozpościera się na powierzchni 641 km²COUNTIES, SURFACE AREA, POPULATION, TOWNS, MUNICIPALITIES AND SETTLEMENTS, 2011 CENSUS. Croatian Bureau of Statistics.. Zespół miejski Zagrzebia obejmuje także 70 innych osiedli. Są to: Adamovec, Belovar, Blaguša, Botinec, Brebernica, Brezovica, Budenec, Buzin, Cerje, Demerje, Desprim, Dobrodol, Donji Čehi, Donji Dragonožec, Donji Trpuci, Drenčec, Drežnik Brezovički, Dumovec, Đurđekovec, Gajec, Glavnica Donja, Glavnica Gornja, Glavničica, Goli Breg, Goranec, Gornji Čehi, Gornji Dragonožec, Gornji Trpuci, Grančari, Havidić Selo, Horvati, Hrašće Turopoljsko, Hrvatski Leskovac, Hudi Bitek, Ivanja Reka, Jesenovec, Ježdovec, Kašina, Kašinska Sopnica, Kučilovina, Kućanec, Kupinečki Kraljevec, Lipnica, Lučko, Lužan, Mala Mlaka, Markovo Polje, Moravče, Odra, Odranski Obrež, Paruževina, Planina Donja, Planina Gornja, Popovec, Prekvršje, Prepuštovec, Sesvete, Soblinec, Starjak, Strmec, Šašinovec, Šimunčevec, Veliko Polje, Vuger Selo, Vugrovec Donji, Vugrovec Gornji, Vurnovec, Zadvorsko i Žerjavinec.
Historia thumb|Zagrzeb na grafice z 1689 r. (z dzieła pt. Die Ehre des Herzogthums Crain J. V. Valvasora) 1094 – Erygowanie biskupstwa i katedry na Kaptolu. ok. 1240 – najazd Tatarów, założenie osady Gradec na sąsiednim wzgórzu Kaptola – Grič. W 1242 został wolnym miastem królewskim. Na Kaptolu jest władza kościelna. Toczyła się rywalizacja między mieszkańcami Gradeca a Kaptola. 1557 – nazywa się go stolicą kraju (w późniejszych wiekach straci przejściowo tę funkcję m.in. na rzecz Varaždinu). 1607 – założenie gimnazjum (potem akademia). od XIX wieku – stolica Chorwacji (od 1878 oficjalna nazwa – Trójjedyne Królestwo Chorwacji, Slawonii i Dalmacji) – autonomicznego państwa wchodzącego w skład Wielkich Węgier; stolica komitatu Zagrzeb (Zagrebačka županija, Zágráb vármegye, Komitat Zágráb). ok. 1850 – miasta Kaptol i Gradec zostały formalnie zjednoczone. 1862 – otwarto połączenie kolejowe z Wiedniem. 1878 – otwarcie pierwszego wodociągu. koniec XIX i pocz. XX w. – budowa na południe od starówki (Górne Miasto) tzw. Dolnego Miasta – nowoczesnej dzielnicy z szerokimi ulicami i placami zabudowanymi wielkomiejskimi kamienicami i gmachami w stylach historyzmu. 1918 – rozpad Austro-Węgier – Zagrzeb przestaje być stolicą Królestwa Dalmacji, Chorwacji i Slawonii – po wejściu w skład Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców jego rola spada do funkcji głównego miasta chorwackiego. 1941–1945 – stolica faszystowskiego Niezależnego Państwa Chorwackiego. 1964 – w dniach 25–26 października miasto nawiedziła ogromna powódź. Wezbrane wody Sawy zalały obszar 25,5 tys. hektarów, na którym w 45 tys. budynków mieszkało około 200 tys. ludzi. Ucierpiało 100 zakładów przemysłowych, 30 szkół, a ok. 10 tys. mieszkań nie nadawało się do dalszego użytku. Życie straciło co najmniej 14 osób. od 1991 – stolica niepodległej Chorwacji. Podczas wojny w Jugosławii na miasto kilkukrotnie spadały serbskie pociski niszcząc budynki oraz powodując ofiary śmiertelne wśród mieszkańców.
Demografia Według spisu ludności z 2011 roku Zagrzeb miał 790 017 mieszkańców. Aglomerację zamieszkiwało wtedy ponad milion osób. Średni wiek mieszkańców w 2011 roku wynosił 41,6 rokuPOPULATION CONTINGENTS, BY TOWNS/MUNICIPALITIES, 2011 CENSUS. Croatian Bureau of Statistics..
Pod względem narodowości większość mieszkańców stanowili Chorwaci (735 824), a wśród mniejszości narodowych największe stanowią Serbowie (17 526), Boszniacy (8119), Albańczycy (4292), Romowie (2755) i Słoweńcy (2132)POPULATION BY ETHNICITY, BY TOWNS/MUNICIPALITIES, 2011 CENSUS. Croatian Bureau of Statistics.. Dominującym wyznaniem jest katolicyzm (656 571), inne większe grupy wyznaniowe to prawosławni (15 960), muzułmanie (18 044), protestanci (2553), inni chrześcijanie (3070), wyznawcy religii orientalnych (1084), innych religii, ruchów i filozofii życiowych (1055) oraz wyznawcy judaizmu (327). 11 800 mieszkańców zadeklarowało agnostycyzm, a 49 784 – ateizm. 27 290 nie zadeklarowało żadnej religiiPOPULATION BY RELIGION, BY TOWNS/MUNICIPALITIES, 2011 CENSUS. Croatian Bureau of Statistics..
Największe dzielnice miasta to: Trešnjevka (122 099 mieszkańców), Novi Zagreb (117 158 mieszkańców) i Dubrava (98 204 mieszkańców)POPULATION BY AGE AND SEX, BY DISTRICTS OF CITY OF ZAGREB, 2011 CENSUS. Croatian Bureau of Statistics.. Według spisu ludności z roku 1991 miasto Zagrzeb miał 777 826 mieszkańców. Državni zavod za statistiku..
Administracja mały|Stary Ratusz, siedziba Rady miasta Miasto Zagrzeb, jako stolica Republiki Chorwacji, ma jednocześnie status jednostki samorządu lokalnego (miasto) i samorządu regionalnego, żupanii. Status Miasta Zagrzebia został określony Ustawą o Mieście Zagrzebiu (NN 62/2001.).
Organami Miasta Zagrzebia są: Rada miasta Prezydent miasta
Rada miasta jest organem przedstawicielskim mieszkańców Miasta Zagrzebia, który stanowi prawo w ramach kompetencji samorządowych Miasta Zagrzebia oraz wykonuje inne prace zgodnie z prawem i Statutem miasta. Rada miasta liczy 51 członków, a jej aktualni członkowie zostali wybrani w powszechnych wyborach w 2017 r. W skład Rady miasta wchodzą posłowie wybrani z następujących list:
Lista wyborcza Liczba mandatów Bandić Milan 365 – Partia Pracy i Solidarności 14 SDP 13 Niezależna lista Sandry Švaljek 8 HDZ 7 Lista kandydatów grupy wyborców 5 Zagrzeb Jest Nasz! 4
Dzielnice miasta thumb|Gornji Grad z powietrza thumb|Donji Grad z powietrza mały|Ilica, najbardziej znana zagrzebska ulica handlowa Na terenie Zagrzebia w 1999 r. utworzono dzielnice i komitety lokalne jako formę lokalnego samorządu. W Zagrzebiu powstało 17 dzielnicStatut Miasta Zagrzebia.:
Lp. Dzielnica Powierzchnia (km²) Ludność (2011) 1. Donji Grad 3,01 37 024 2. Gornji Grad – Medveščak 10,19 30 962 3. Trnje 7,37 42 282 4. Maksimir 14,97 48 902 5. Peščenica – Žitnjak 35,30 56 487 6. Novi Zagreb – istok 16,54 59 055 7. Novi Zagreb – zapad 62,64 58 103 8. Trešnjevka – sjever 5,81 55 425 9. Trešnjevka – jug 9,84 66 674 10. Črnomerec 24,23 38 546 11. Gornja Dubrava 40,26 61 841 12. Donja Dubrava 10,81 36 363 13. Stenjevec 12,18 51 390 14. Podsused – Vrapče 36,16 45 759 15. Podsljeme 59,43 19 165 16. Sesvete 165,25 70 009 17. Brezovica 127,33 12 030 Razem 641,32 790 017
Gospodarka alt=Biały, duży budynek z czterema kolumnami w stylu jońskim od strony frontowej. Przed budynkiem niewielka fontanna na planie trójkąta.|mały|Narodowy Bank Chorwacji alt=Szklany wieżowiec, zdjęcie z poziomu ziemi, w fasadzie odbicie pochmurnego nieba|lewo|mały|Eurotower – siedziba zagrzebskiej giełdy Główne gałęzie gospodarki to: produkcja urządzeń elektrycznych, przemysł chemiczny, farmaceutyczny, tekstylny, spożywczy. Zagrzeb jest międzynarodowym centrum handlu i biznesu oraz węzłem komunikacyjnym między Środkową a Wschodnią Europą, zarchiwizowana wersja oficjalnej strony Zagrzebia z 2 stycznia 2008, dostęp 11 lutego 2014.. Budżet miasta Zagrzebia na rok 2013 wyniósł 6,7 mld kunBudżet Zagrzebia przyjęty na rok 2013. poslovni.hr, 19 listopada 2012, dostęp 11 lutego 2014..
Ma największe PKB na mieszkańca w Chorwacji (19 132 dolary w 2005 roku, gdy średnia krajowa wynosiła 10 431 dolarów)Velike razlike u BDP-u: Zagreb najrazvijeniji. dalje.com, 22 lutego 2008, dostęp 11 lutego 2014.. W 2004 roku parytet siły nabywczej wynosił 28 261 dolarów (19 067 euro).
W lipcu 2008 roku średnia pensja netto w Zagrzebiu wynosiła 6228 kun, czyli ok. 1356 dolarów (krajowa średnia wynosiła 5234 kuny, czyli 1140 dolarów)Prosječna zagrebačka neto plaća za srpanj 6.228 kuna. Suvremena.hr, 26 września 2008, dostęp 11 lutego 2014.. W pierwszych trzech miesiącach 2009 r. średnia stopa bezrobocia wzrosła z 6,2% do 6,8%, co znaczy, że bez pracy pozostawało 28 000 zagrzebian.
thumb|Hotel Esplanade 34% przedsiębiorstw w Chorwacji ma siedzibę w Zagrzebiu. Miasto zatrudnia 38,4% krajowej siły roboczej. W Zagrzebiu znajdują się siedziby najważniejszych podmiotów gospodarczych w kraju, takich jak Franck, Kraš, Croatia Airlines, Croatia osiguranje d.d., Croatia Records, HT, INA, Konzum, Ledo, Pliva, RIZ, Tisak, Vipnet itd. Przedsiębiorstwa w Zagrzebiu wytwarzają 52% obrotu, 60% dochodu, realizują 35% eksportu i 57% importu Chorwacji.
W mieście jest rozwinięta również turystyka. Zagrzeb posiada bogatą ofertę noclegową, od wielkich, czołowych hoteli znanych sieci do prywatnych pokojów. W mieście działają trzy hotele 5-gwiazdkowe (Westin, Sheraton, Regent Esplanade) i dziesięć 4-gwiazdkowych.
Transport Transport dalekobieżny thumb|Domovinski most thumb|Węzeł na skrzyżowaniu alej Držicia i Slavonskej 6 autostrad prowadzących z różnych części kraju zbiega się w okolicach Zagrzebia. Najdłuższe z nich to autostrada A1, łącząca Zagrzeb z Zadarem i Splitem, a w przyszłości również z Dubrovnikiem, oraz A3, łącząca Zagrzeb z granicą Chorwacji ze Słowenią w Breganie (i dalej z Lublaną) i z Serbią w Lipovcu (i dalej z Belgradem). Ta ostatnia jest częścią X paneuropejskiego korytarza transportowego. Autostradą A1 możliwy jest dojazd z Zagrzebia do autostrady A6 prowadzącej do Rijeki, a tym samym do zachodniej części kraju.
Pozostałe autostrady wybiegające z Zagrzebia to A4 do granicy Węgier w Goričanie (i dalej do Budapesztu) i A2 do granicy Słowenii w Macelju (w przyszłości, po ukończeniu słoweńskiej autostrady A4, dalej do Mariboru, Grazu i Norymbergi). Gotowe są także pierwsze fragmenty autostrad A11 z Zagrzebia do Siska i A12 z Zagrzebia do granicy węgierskiej w Goli.