Sztuka wojenna – ogół uporządkowanej i uzasadnionej wiedzy o wojnie, o istocie i charakterze wojen jako zjawisku społecznym oraz o zasadach i sposobach przygotowania państwa i sił zbrojnych do wojny. To również: uzasadniona historycznie i naukowo wiedza o sposobach prowadzenia działań wojennych (walk, bitew, operacji) i praktyczne postępowanie dowództw i wojsk w zakresie przygotowania i prowadzenia działań. To także: teoria i praktyka przygotowania państwa (koalicji) i sił zbrojnych do wojny oraz wykorzystania w czasie działań wojennych materialnych, moralnych i militarnych możliwości do realizacji celów i zadań nakreślonych przez politykę państwa oraz kierowanie prowadzonymi działaniami.
Istota i struktura sztuki wojennej Sztuka wojenna to teoria i praktyka zbrojnych działań wojennych. To zasady i prawa wojny, a także umiejętność praktycznego ich zastosowania w konkretnej sytuacji. Teoria to dyscyplina naukowa, której przedmiotem badań są zagadnienia przygotowania i prowadzenia działań, a praktyka to postępowanie dowództw i wojsk w tym zakresie. Zdaniem Kazimierza Nożki i Teofila Wójcika najstarszą dziedziną sztuki wojennej jest taktyka. Inni zalążka całej sztuki wojennej upatrują się w strategii. Za najmłodszą uważa się sztukę operacyjną.
Znaczenie strategii dla funkcjonowania państwa Sokrates określa iż jest ona dobrodziejstwem bogów, stanowi bowiem dla kraju środek zapewniający mu wolność i szczęście. Według Carla Clausewitza strategia jest sztuką użycia bitwy do celów wojny. Spośród trzech praktycznych problemów każdej wojny – kiedy, gdzie i jak użyć sił zbrojnych –, na pierwsze dwa z nich odpowiadała strategia, na trzecie taktyka. Stanisław Rola-Arciszewski określa strategię jako grę czasu i przestrzeni, a Henry Jomini, mówiąc, iż jest to sztuka doprowadzenia głównych sił armii do najważniejszego punktu teatru wojny lub strefy operacyjnej. Tego typu rozumowaniu przeciwstawia się Basil Liddell Hart –twórca teorii działań pośrednich. Zarzuca on wywodom clausewitzoskim zawężenie strategii i sugerowanie iż bitwa jest jedynym środkiem do osiągnięcia celu strategicznego. Skłania się on do definicji Helmuta Moltkego, według którego strategia to praktyczne zastosowanie środków oddanych do dyspozycji wodza dla osiągnięcia zamierzonego celu. Sam z kolei definiuje strategię jako sztukę rozdziału i użycia środków wojennych dla urzeczywistniania celów polityki. Niemal identyczne stanowisko prezentuje André Beaufre, który strategią nazywa sztukę użycia siły dla osiągnięcia celów wyznaczonych przez politykę. Wraz z utrwalaniem się przekonania, że wojna nie jest wyłącznie fenomenem militarnym, pojawiają się koncepcje wyodrębniania różnych rodzajów strategii. Teoretycy wojskowości zaczęli oddzielać strategię polityczną od wojennej (Dietrich Heinrich von Bülow),czy politykę wojny od strategii (Jomini). Wprowadzano nowe pojęcia wielka strategia (Liddell Hart), strategia totalna (Beaufre). Współcześnie wyróżnia się między innymi strategię narodową, bezpieczeństwa narodowego, wojenną, obronności, obronną i militarną. Najszerszym pojęciem jest strategia bezpieczeństwa narodowego. Zajmuje się ona przeciwdziałaniem wszelkim zagrożeniom bytu narodowego. Szczebel pośredni zajmuje strategia wojenna, obejmująca przygotowanie i prowadzenie wojny. Określa się ją niekiedy mianem strategii obronności lub strategii obronnej. Treścią strategii militarnej (wojskowej) jest natomiast wyłącznie kierowanie zbrojnymi działaniami wojennymi. Przy takim podziale strategii, wykorzystanie czynnika militarnego w wojnie znajduje się w obszarze zainteresowania zarówno strategii wojennej, jak i wojskowej.
Kolejnym działem sztuki wojennej jest taktyka. Termin z greckiego oznacza: układać, porządkować, ustawiać w szyku bitewnym. Taktyka w sensie ogólnym to metoda postępowania, umiejętność używania rozporządzalnych sił dla osiągnięcia zamierzonych celów, a w znaczeniu wojskowym to teoria i praktyka działań taktycznych lub bojowych. Według Jominiego strategia ma doprowadzić wojska do decydującego punktu teatru wojny, a taktyka jest sztuką użycia tych mas w tym punkcie, do którego przybędą. Ferdynand Foch określa taktykę jako dowodzenie wojskami w czasie walki. W najstarszym znaczeniu taktyka wojskowa obejmowała w zasadzie tylko umiejętność uszykowania wojsk na polu bitwy. Gdy bitwy zaczęto prowadzić coraz to większymi siłami i na większej przestrzeni, zakres taktyki poszerzał się do zagadnień związanych z kierowaniem, koordynowaniem wysiłków wojsk zarówno przed jak i w czasie bitwy. Początkowo była to taktyka wojsk lądowych. Wraz z pojawieniem się sił morskich zrodziła się również ich taktyka, a w XX wieku taktyka sił powietrznych, obrony powietrznej, czy sił powietrzno-kosmicznych. Jednocześnie z taktyką rodzajów sił zbrojnych rodziła się taktyka rodzajów wojsk. To rozdrobnienie taktyki przy coraz większej złożoności zjawiska walki, powoduje konieczność tworzenia zasad działania dla działań połączonych. J. Guibert wprowadza pojęcie wielkiej taktyki, która w odróżnieniu od taktyki poszczególnych rodzajów wojsk, zajmować się powinna działaniami dywizji, które to właśnie w owym czasie były formacjami broni połączonych. Podział na wielką taktykę i taktykę elementarną stosował też Jomini. Współcześnie, na poziomie elementarnym, istnieje taktyka rodzajów wojsk (taktyka pojedynczego żołnierza i formacji jednorodnych), a wyżej – taktyka ogólna, dotycząca działania oddziałów i związków taktycznych, czyli formacji broni połączonych.
Najnowszym działem sztuki wojennej jest sztuka operacyjna. Na przestrzeni dziejów zwiększał się rozmach prowadzonych wojen. Zaczęły one częściej obejmować więcej niż jedną bitwę. W toku wojny prowadzono kolejno po sobie następujące starcia zbrojne, a później także toczono je równocześnie w różnych miejscach. Tak powstały zjawiska kampanii, a potem operacji, czyli działań różnych sił w różnym miejscu i czasie, połączonych wspólnym zamiarem i ukierunkowanych na osiągnięcie jednego celu militarnego. Jednocześnie sama bitwa zaczynała się rozpadać na szereg równocześnie lub kolejno występujących walk i bojów. Początków działań operacyjnych należy szukać w wojnach Aleksandra Macedońskiego czy też w rajdach mongolskich. Po pojawieniu się armii masowych, w napoleońskiej sztuce wojennej zauważa się sposób działania wojsk plasujący się na styku między ówczesną taktyką a strategią – tzw. wielką taktyka wyrażającą idee Guiberta. Z operacjami w nowoczesnym ich rozumieniu mamy do czynienia w kampaniach Moltkego i na polach bitew I wojny światowej. Z dużym rozmachem prowadzone były też operacje w okresie wojny polsko-bolszewickiej.
Charakterystyka sztuki wojennej W starożytności zaliczana do filozofii. Czy sztuka wojenna jest nauką czy sztuką – odpowiedź na to pytanie nie jest ustalona. Nauka i technologia były i pozostaną głównymi czynnikami stale zmieniającymi charakter wojny pozwalający na uzyskanie przewagi i na zwycięstwo, jednak próby prowadzenia wojny wyłącznie w sposób naukowy w dużej mierze zawiodły. Wojna jest zjawiskiem zbyt złożonym, chaotycznym i nieprzewidywalnym. Ferdinand Foch pisał, że sztuka wojenna jest daleka od tego, aby można ją było uznać za naukę ścisłą, albowiem wojna sama w sobie, to dramat przerażający i pełen namiętności. Franciszek Skibiński zaś stwierdził, że w każdej epoce historycznej w której postać wojny, w związku z rozwojem narzędzi walki, ulegała znacznym przemianom, odzywali się sceptycy zakładający, że w obliczu nowych broni i nowych zjawisk pola walki, sztuka wojenna przestanie mieć jakiekolwiek znaczenie, a zwycięstwo stanie się wyłącznie kwestią zmiażdżenia przeciwnika przez prymitywną i brutalną przemoc materialną.
Sztuka wojenna w praktycznym wymiarze oznacza odpowiednie postępowanie dowództw i wojsk podczas przygotowania i prowadzenia działań, czyli praktyczną umiejętność wykorzystania posiadanej wiedzy w konkretnej sytuacji. Głęboka i rozległa wiedza jest szczególnie trwałym spoiwem, zespalającym talent, doświadczenie i praktykę dowódczego i sztabowego działania.
Kategorie sztuki wojennej Do podstawowych kategorii sztuki wojennej należy zaliczyć „wojnę”, „działania zbrojne” i „walka zbrojną”.
Wojna według Carla Clausewitza jest czynem politycznym, dalszym ciągiem stosunków politycznych, wyrażających się w akcie przemocy, mającym na celu zmuszenie przeciwnika do spełnienia naszej woli. Bezpośrednim jej celem jest rozbrojenie przeciwnika, czyli doprowadzenie jego sił zbrojnych do stanu, w którym nie będą zdolne do dalszej walki. Franciszek Skibiński w „Rozważania o sztuce wojennej” uzupełnia definicję o stwierdzenie, iż wojna nosi charakter krwawej walki zbrojnej staczanej przez zorganizowane siły. Te klasyczne definicje sprowadzają się do tego, iż wojna ogranicza się tylko do tych konfliktów politycznych, w których użyte są obustronnie siły zbrojne. Rewolucja przemysłowa spowodowała silne wzajemne uzależnienie się od siebie państw, a powiązania te mają charakter systemowy i są tak istotne dla istnienia każdego organizmu politycznego, że obecnie można skutecznie narzucać przeciwnikowi wolę polityczną bez konieczności angażowania czynnika militarnego. W użyciu pojawił się termin przemoc niezbrojna, czyli bardziej wyrafinowany rodzaj przemocy dokonywany „w białych rękawiczkach”. Na pograniczu wojny i pokoju ukształtowało się nowe zjawisko. Najczęściej mówi się w tym przypadku o „zimnej wojnie”, „wojnie pośredniej”, „wojnie nieorężnej” lub wojnie niekonwencjonalne. Współcześnie w naukach wojennych występują problemy natury pojęciowej, które można rozwiązać poprzez poszerzenie pojęcie wojny o zaakceptowanie pozazbrojnych form przemocy politycznej, albo zachować jej dotychczasowe pojmowanie, a stosowanie niezbrojnej przemocy uważać za jakościowo inne zjawisko i nazwać je inaczej. Wprowadza się wprowadzenie pojęcia konflikt niezbrojny. W przypadku zastosowania klasycznej definicji wojny należy zdefiniować pojęcia konflikt wojenny i konflikt zbrojny. Konflikt zbrojny w szerokim ujęciu odnosi się do wszelkich wojen i w tym kontekście każda wojna jest konfliktem wojennym (wojna pełnoskalowa). Natomiast w wąskim zakresie oznacza przede wszystkim starcie zbrojne na granicy państwowej związane z naruszeniem suwerenności państwa (wojna ograniczona). Jeżeli natomiast konflikt między dwoma i więcej stronami rozgrywa się bez użycia sił zbrojnych, to mamy do czynienia z konfliktem niezbrojnym. Można zatem wyróżnić trzy poziomy relacji politycznych. Są to pokój, konflikt niezbrojny i wojna. Andre Beaufre wyróżnia cztery poziomy: pokój, „zimna” wojna, wojna klasyczna i wojna jądrowa. Według Juliana Kaczmarka ostatni stan to kataklizm jądrowy – nieograniczona wojna jądrowa będąca w rzeczywistości samozagładą ludzkości. Zatem działania wojenne to nie tylko działania sił zbrojnych, lecz wszelkie działania, jakie podejmuje się w toku wojny, by osiągnąć jej cele. To użycie sił i środków walki zbrojnej oraz zastosowanie politycznych, ekonomicznych, ideologicznych i psychologicznych form walki przez obydwie przeciwne strony w toku wojny. Zbrojne działania wojenne to taki rodzaj działań wojennych, których podmiotem są siły zbrojne. Niezbrojne działania wojenne to wszystkie przedsięwzięcia podejmowane i realizowane w toku wojny przez podmioty polityczne za pomocą wszelkich innych środków niż militarne. Ekonomiczne, dyplomatyczne, ideologiczne, ekologiczne, naukowo-techniczne i inne tego typu działania wojenne mogą być nie tylko przedsięwzięciami wspierającymi działania zbrojne, lecz w określonych sytuacjach mogą okazać się czynnikiem przesądzającym o wyniku wojny.
Zbrojne działania wojenne ze względu na skalę to działania taktyczne, operacyjne i strategiczne.