Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (TOPR) – polskie stowarzyszenie zajmujące się, za zgodą ministra spraw wewnętrznych, ratownictwem górskim na obszarze polskich Tatr.
thumb|Pogotowie ratunkowe podczas poszukiwania prof. Weissa (1909). W środku Mariusz Zaruski (x), obok przewodnik Bachleda (1909) thumb|Ratownicy Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (1942) – wówczas Freiwillige Tatra Bergwacht thumb|Tablica upamiętniająca ratowników TOPR, Tatrzański Cmentarz Symboliczny thumb|Akcja ratownicza Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego thumb|Budynek Tatrzańskiego ochotniczego Pogotowia Ratunkowego w Zakopanem Aby zostać ratownikiem tatrzańskim, należy przejść okres próbny trwający od 1,5 roku do 3 lat. Trzeba wykazać się doskonałą znajomością topografii Tatr, a także praktycznymi umiejętnościami w dziedzinie wspinania, speleologii, narciarstwa, ratownictwa i autoasekuracji. Po zakończeniu szkolenia ratownik składa przysięgę na ręce naczelnika. thumb|Land Rover Defender TOPR na Hali Gąsienicowej W 2011 TOPR liczył ok. 250 członków, z których 140 posiadało uprawnienia do udziału w akcjach ratowniczych. W większości byli to ratownicy – ochotnicy. Tylko 33 posiadało status ratownika zawodowego. Natomiast w 2020 TOPR liczył 281 ratowników, w tym 41 zawodowychGórskie służby ratownicze MSWiA.
Siedziba TOPR jest zlokalizowana w Zakopanem, przy ul. Piłsudskiego 63a. W pobliżu, pod adresem ul. Piłsudskiego 65, jest zlokalizowana siedziba Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, które funkcjonuje na obszarach górskich Polski innych niż Tatry.
Historia Projekt powołania stowarzyszenia zajmującego się ratownictwem górskim powstał w 1907 roku. Wtedy to Mieczysław Karłowicz opublikował projekt założenia pogotowia. Śmierć Mieczysława Karłowicza, który zginął zasypany przez lawinę 8 lutego 1909, przyspieszyła prace nad powstaniem organizacji. W połowie tego roku organizowane pogotowie uczestniczyło też w akcji poszukiwania w Tatrach zaginionego prof. Ernesta Weissa. Organizacja została zarejestrowana 29 października 1909 we Lwowie pod obecną nazwą. Prezesem stowarzyszenia został Kazimierz Dłuski, naczelnikiem Mariusz Zaruski, a siedzibą TOPR-u – Dworzec TatrzańskiTatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe – powstanie i rozwój do roku 1914.
W 1910 w akcji ratunkowej na północnej ścianie Małego Jaworowego Szczytu, zginął jeden z ratowników – Klemens Bachleda – który nie usłuchał naczelnika, wzywającego go do powrotu słowami „Klimku, wracajcie”. Pomimo jego poświęcenia ranny taternik Stanisław Szulakiewicz zmarł, nie doczekawszy się pomocy.
W 1940 ratownicy zgodzili się przyjąć propozycję niemieckiego okupanta i przywrócić działalność TOPR-u, który funkcjonował w czasie wojny pod nazwą Freiwillige Tatra Bergwacht.
W 1952 Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe zostało włączone w strukturę Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, a cztery lata później ratownicy działali już pod nazwą Grupy Tatrzańskiej GOPR.
W 1963 po raz pierwszy użyto śmigłowca w akcji ratunkowej. Był to SM-1, pilotowany przez Tadeusza Augustyniaka. Helikopter przetransportował turystę ze złamaną nogą z Doliny Pięciu Stawów Polskich do zakopiańskiego szpitala.
W 1974 ratownicy wzbogacili się o pierwszego psa posiadającego licencję psa lawinowego. Był to „Cygan” – owczarek niemiecki.
W 1982 roku na ratowniczkę zaprzysiężono kobietę – Monikę Rogozińską (była to ostatnia nowa kobieta ratowniczka w TOPR aż do 2013 roku, kiedy to została zaprzysiężona Ewelina Wiercioch). W 1990 została powołana Fundacja Ratownictwa Tatrzańskiego TOPR, aby wspierać ratownictwo górskie realizowane przez TOPR.
W 1991 TOPR ponownie usamodzielnił się, wychodząc ze struktur GOPR-u. Rok później ratownicy tatrzańscy otrzymali od prezydenta Lecha Wałęsy śmigłowiec PZL W-3 Sokół, który miał wyższy pułap zawisu niż używany w tym czasie Mi-2, co pozwalało na bezpieczne prowadzenie akcji ratowniczej w wyższych partiach gór. Miał ponadto większy udźwig użyteczny w stosunku do tegoż śmigłowca, co pozwalało zabrać większą liczbę ratowników na pokład.
W 1994, 11 sierpnia 1994 doszło do katastrofy śmigłowca w Dolinie Olczyskiej SP-SXT PZL W-3 Sokół spowodowanej najprawdopodobniej rozwarstwieniem łopaty wirnika. Piloci Bogusław Arendarczyk i Janusz Rybicki oraz Czterech ratownicy Janusz Kubica i Stanisław Mateja zginęli. Film z katastrofy został nagrany przez świadka zdarzenia, i opublikowany na portalu Youtube https://www.youtube.com/watch?v=YOMqCGaTK3g.
W 1995 TOPR zaczął korzystać z nowego „Sokoła” obsługiwanego przez Lotnicze Pogotowie Ratunkowe. Początkowo maszyna stacjonowała w Zakopanem tylko sezonowo, od roku 2000 przeniesiono ją tu na stałe.
W 1999 TOPR został przyjęty w poczet członków Międzynarodowego Komitetu Ratownictwa Alpejskiego (IKAR).
W 2003 miał miejsce najtragiczniejszy do tej pory wypadek lawinowy w polskich Tatrach. 13-osobowa wycieczka licealistów z Tychów, zmierzająca na Rysy, została zasypana lawiną, która pochłonęła 8 ofiar śmiertelnych. Drugiego dnia akcji ratunkowej miała miejsce awaria „Sokoła”, podczas której zatrzymały się kolejno oba silniki śmigłowca. Henrykowi Serdzie (lecącemu bez ratowników na pokładzie, ponieważ zdołali oni bezpiecznie wyskoczyć w momencie zepsucia się pierwszego silnika) udało się wylądować autorotacyjnie; śmigłowiec uległ poważnemu uszkodzeniu (złamanie belki ogonowej), nie powodując jednak strat w obiektach naziemnych. Po tym incydencie Henryk Serda został zwolniony z pracy przez Lotnicze Pogotowie Ratunkowe, zarzucające mu łamanie przepisów lotniczych. Pilot został uniewinniony od zarzutu spowodowania niebezpieczeństwa katastrofy w ruchu powietrznym, a w 2005 zasiadł ponownie za sterami wyremontowanego „Sokoła”, eksploatowanego od tej pory bezpośrednio przez TOPR.
Statystyki działań TOPR Działania TOPRRok2014Adam Marasek: Czas trudnych wypraw, w: Tatry nr 1/2015201620192020202120222023Liczba działań ratowniczych472592712606w tym 229 z użyciem śmigłowca969939893wypadki turystyczne421493532849822wypadki taternickie2222292926wypadki jaskiniowe21323wypadki narciarskie / skiturowe1122125334wypadki rowerowe51341inne4927314742zbędne alarmy2322Liczba osób, którym udzielono pomocy551709101869111091089 ofiary śmiertelnelata 1909-2020: Adam Marasek, Andrzej Marasek, Wypadki śmiertelne na terenie działania TOPR w latach 1909-2009, [w:] serwis TOPR, s. 2, rok 2021: Osoby ratowane 2021, [w:] serwis TOPR rok ofiar rok ofiar rok ofiar rok ofiar rok ofiar rok ofiarrokofiar 1909 2 1928 4 1947 8 1966 6 1985 18 2004 13202318 1910 4 1929 5 1948 3 1967 7 1986 19 2005 17 1911 3 1930 3 1949 7 1968 6 1987 19 2006 14 1912 3 1931 2 1950 7 1969 10 1988 16 2007 15 1913 0 1932 6 1951 3 1970 9 1989 20 2008 12 1914 2 1933 6 1952 6 1971 15 1990 15 2009 15 1915 2 1934 6 1953 3 1972 17 1991 16 2010 22 1916 3 1935 2 1954 4 1973 12 1992 12 2011 22 1917 0 1936 8 1955 3 1974 16 1993 13 2012 23 1918 0 1937 13 1956 13 1975 7 1994 20 2013 15 1919 0 1938 5 1957 9 1976 11 1995 16 2014 14 1920 4 1939 6 1958 8 1977 14 1996 16 2015 13 1921 2 1940 2 1959 10 1978 27 1997 16 2016 21 1922 2 1941 3 1960 8 1979 17 1998 11 2017 14 1923 5 1942 2 1961 4 1980 16 1999 12 2018 16 1924 1 1943 6 1962 10 1981 13 2000 13 2019 16 1925 0 1944 3 1963 9 1982 15 2001 19 2020 21 1926 1 1945 3 1964 12 1983 16 2002 11 2021 9 1927 1 1946 2 1965 10 1984 11 2003 19 2022 19
Naczelnicy TOPR TOPR 1909–1956: Mariusz Zaruski (1909–1914) Józef Oppenheim (1914–1939) Zbigniew Korosadowicz (w 1945) Tadeusz Pawłowski (w 1952) Zygmunt Wójcik (1953–1956) Grupa Tatrzańska GOPR 1956–1991: Zygmunt Wójcik (1956–1960) Eugeniusz Strzeboński (1960–1964) Zygmunt Wójcik (1964–1966) Michał Gajewski (1967–1969) Ryszard Drągowski (1969–1972) Michał Jagiełło (1972–1974) Tadeusz Ewy (1974–1976) Stanisław Janik (1976–1977) Ryszard Szafirski (1977–1978) Jerzy Klimiński (1978–1981) Jan Komornicki (1981–1982) Stanisław Łukaszczyk Zbójnik (1982–1987) Jan Komornicki (w 1987) Piotr Malinowski (1987–1991) TOPR od 1991: Piotr Malinowski (1991–1993) Robert Janik (1993–1998) Jan Krzysztof (od 1998)
Personel latający w TOPR w latach 1963–2003:
Piloci: Tadeusz Augustyniak (1930–2011), Bogusław Arendarczyk, Andrzej Brzeziński, Robert Hojdys, Józef Kania, Zbigniew Łukasik, Janusz Rybicki, Henryk Serda, Janusz Siemiątkowski, Wojciech Wiejak i Wiesław Wolański.
Telefon ratunkowy Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe używa telefonów ratunkowych: 985 oraz (+48) 601 100 300.
Upamiętnienia Z okazji 100. rocznicy powstania TOPR Poczta Polska wprowadziła do obiegu znaczek, na którym umieszczono fotografię jednego z pierwszych ratowników górskich TOPRPoczta Polska, Nr kat. 4307, data wydania: 14.10.2009. . Na wierzchołku Rysów umieszczono pamiątkową tablicę oraz krzyż, które jednak zostały zdemontowane, gdyż zostały tam umieszczone nielegalnie przez nieustalone osoby. Także z okazji 100. rocznicy na DVD został wydany film Na każde wezwanie naczelnika o historii TOPR-u.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Oficjalna strona
Kategoria:Górskie organizacje ratownicze Kategoria:Organizacje związane z Tatrami Kategoria:Organizacje w Polsce Kategoria:Taternictwo