, alianckie oznaczenie kodowe: Betty, przez pilotów zwany „Cygarem” – japoński ciężki samolot bombowy i torpedowy marynarki, bazujący na lądzie. Zaprojektowany i zbudowany w 1939 roku w Japonii w wytwórni lotniczej Mitsubishi Jūkōgyō K.K. w Okayamie przez zespół konstrukcyjny inż. Kiro Honju. Cechowały go duża prędkość i ogromny zasięg sięgający 5 tys. kilometrów.
Historia thumb|left|G4M „Betty” podczas ataku torpedowego na amerykańskie okręty w pobliżu Guadalcanalu 8 sierpnia 1942 r. thumb|left|Płonący G4M po bombardowaniu alianckim w 1943-45 r. Na skutek traktatu waszyngtońskiego z 1922 roku Stany Zjednoczone posiadały w okresie międzywojennym zagwarantowaną przewagę nad japońską flotą. Strategia japońska zakładała, że należy osłabić siły przyszłego przeciwnika zanim dojdzie do walk okrętów liniowych. Dzięki możliwości operowania z Wysp Marshalla i innych byłych niemieckich kolonii w Mikronezji otrzymano dodatkowe bazy lotnicze dla lotnictwa, które umożliwiały operowanie w kierunku Oceanu Spokojnego. W 1932 roku kontradmirał Isoroku Yamamoto opracował koncepcję nowego typu samolotu jako wielosilnikowy bazowy samolot torpedowy. Plany zostały zaakceptowane przez wiceadmirała Shigeru Matsuyame.
Wymagania zostały określone na: przenoszenie dwóch torped lotniczych o masie 2000 kg w promieniu 3600 km. Powstał w ten sposób samolot G2H1 z możliwością przeniesienia 1600 kg w promieniu 2000 km, czyli znacznie poniżej wymagań. Z uwagi na liczne niedopracowania nie był produkowany seryjne. Powstał również rozpoznawczy samolot Ka-9 (G1M1) koncernu Mitsubishi. Według założeń samolot rozpoznawczy powinien mieć zasięg 7400 km, lecz możliwości techniczne nie pozwalały uzyskać takich osiągów. Zmniejszone je zatem do 3600 km. Późniejsza ewolucja samolotu jako uderzeniowego doprowadziła do powstania bombowca G4M1. Okazał się on wyjątkowo udany i rozpoczęto produkcję seryjną 1048 maszyn.
Samolot Mitsubishi G4M został zaprojektowany w 1937 roku dla dowództwa cesarskiej marynarki wojennej jako następca bombowca G3M. Wytwórnia Mitsubishi otrzymała wyłączność, dzięki wcześniejszej wersji samolotu, na produkcję nowej maszyny. Założenia dla G4M wynosiły: prędkość 398 km/h na wysokości 3000 m zasięg zwiadowczy (bez uzbrojenia) minimum 4815 km lub z torpedą lotniczą lub 800 kg bomb minimum 3700 km uzbrojenie pokładowe z G3M2 załoga 7–9 osób dwa 14-cylindrowe, chłodzone powietrzem gwiazdowe silniki Mitsubishi MK8D Kinsei (Wenus) 41, lub Kinsei 42 o mocy startowej 1000 KM.
Wymagania uznane zostały za niemożliwe do spełniania. Rozpoczęto projektowanie nowego czterosilnikowego samolotu. Problemem stała się opozycja szefa departamentu technicznego kontradmirała Misao Wada, który naciskał na dwa silniki. Powodem tego sporu było planowane skonstruowanie czterosilnikowego bombowca przez firmę Nakajima, na podstawie Douglasa DC-4E, w wyniku czego powstał G5N1.
Projektowaniem dwusilnikowego bombowca zajął się zespół, w składzie: Nobuhiko Kusakabe – kierownik Shiro Kushibe Isao Imai Setsui Fugunaga Hiroshi Oda Dołączyli do projektu: Denichiro Inoune Tetsuo Hikita Sadahiko Kato Pierwszy kierownik Sueo Honjo został odsunięty od projektu i wyjechał do USA, w celu przyglądania się amerykańskim samolotom. Odrzucono zupełnie możliwość wzorowania na G3M ze względu na brak możliwości spełnienia wymagań, a silniki, które miano zastosować, okazały się niewystarczające. Uzyskano zezwolenie na użycie nowych silników Kasei (Mars) w układzie podwójnej gwiazdy o mocy 1530 KM. 3 grudnia 1937 roku rozszerzono wymagania o dodanie ruchomego 20 mm działka Typ 99 Model 1 montowanego w ogonie. Wynikało to ze zdobytych doświadczeń podczas lotów bojowych nad Chinami. Próby aerodynamiczne pozwoliły dopracować kadłub samolotu. W kwietniu 1938 roku Soeo Honjo, który powrócił z USA, przejął kierownictwo projektu. Problemem projektu był zasięg, który mógł zostać osiągnięty z odpowiednią ilością paliwa o objętości minimum 4900 litrów, umiejscowionego blisko środka ciężkości. Wymusiło to zastosowanie układu średniopłata. Zbiorniki nie zostały opancerzone i protektorowane przez wzrost masy. Elektryka samolotu obejmowała: lotki Friese, klapy szczelinowe, podwozie główne. Obszerna komora bombowa mogła pomieścić ładunek o konfiguracjach: torpedę Typ 91 kalibru 450 mm (przez co nie musiała być umieszczona pod kadłubem) 1 × 800 kg bomba 1 × 500 kg bomba 4 × 250 kg bomba 12 × 60 kg bomba Produkcja prototypu została szybko uruchomiona bez trudności technologicznych. Na tym etapie wzmocniono obronę samolotu działkiem 20 mm Typ 99 Model 1 w ogonie.
Silniki zostały przetestowane 20 września, a prototyp samolotu Mitsubishi G4M oblatał w dniu 23 października 1939 roku kpt. pil. Katsuzo Shima. W próbach samolot spisywał się poprawnie i miał dobre osiągi (50 km/h szybszy i o zasięgu 740 km powyżej oczekiwań), uzyskane dzięki małej masie własnej (nie zastosowano opancerzenia kabiny i samouszczelniających się po przestrzeleniu zbiorników paliwa).
Cesarska Marynarka Wojenna w 1940 zamówiła 101 samolotów. Pierwsze egzemplarze ukończono w sierpniu 1940 roku w wariancie G6M1, a dopiero w grudniu ukończono pierwszy przed seryjny samolot. Masa samolotu wzrosła o 300 kg.
W kwietniu 1941 r. uruchomiono produkcję seryjną wersji G4M1 Model 11, których zamówiono w 1941 roku 300 sztuk z tempem produkcji 30 maszyn na miesiąc. Do grudnia 1941 r. wyprodukowano 266 samolotów tej wersji. W 1942 roku zamówionych zostało 400 kolejnych samolotów. Zbudowano 370 samolotów wersji G4M1 Model 12 z silnikami Kasei 15 o mocy 1280 KM (942 kW) i z samouszczelniającymi się po przestrzeleniu zbiornikami paliwa. Do końca 1942 roku wyprodukowano 661 samolotów G4M1 Model 11 z silnikami Kasei 11. Kolejne wersje samolotu Mitsubishi G4M różniły się w zasadzie mocą silników i uzbrojeniem.
Zamontowano na pokładzie instalację gaśniczą, jednak nie działała ona poprawnie. Zamontowano dwie 5 mm płyty pancerne za plecami strzelca ogonowego, które okazały się nieskuteczne i były demontowane. W 1943 roku wydłużono kołpaki śmigieł i rury wydechowe. Zastosowano w samolocie kolektor spalin, co zwiększyło prędkość maksymalną do 444 km/h. Produkcja G4M1 zakończona została w styczniu 1944 roku po zmontowaniu 1200 egzemplarzy seryjnych, 2 prototypów (zmontowano dodatkowo jeszcze cztery egzemplarze z pozostałych części).
G4M2 Model 22 W 1942 roku wyprodukowano wersję G4M2 i jej odmiany w 1943 roku: G4M2a, G4M2b, G4M2c, G4M2d. Zastosowano w nim płat o niezakłóconym opływie powietrza. Pozwoliło to zwiększyć ilość paliwa o 630 litrów oraz domontować kolejny zbiornik o pojemności 960 litrów, co dało łączny zapas 6490 litrów. Konieczna było zwiększenie tylnego usterzenia oraz zaokrąglenie skrzydeł. Na grzbiecie została zamontowana obrotowa wieżyczka z działkiem. Na przodzie kadłuba zamontowano dwa lub jeden karabin maszynowy. Zastosowany został nowy celownik bombardierski. Wprowadzone zmiany jak i wzmocnienie opancerzenia zwiększyły masę samolotu o 3 tony, do poziomu 12,5 tony. Zaszła przy tym potrzeba wzmocnienia podwozia. W celu utrzymania osiągów zamontowano nowe silniki MK4P Kasei 21 o mocy 1850 KM na wysokości 1800 metrów z czteropłatowymi śmigłami.
Pierwszy prototyp ukończono 24 listopada i po próbach naziemnych oblatano w 17 grudnia. 9 lutego 1943 roku dokonywano dalszych prób i do czerwca 1943 roku wyprodukowane zostały dodatkowe trzy prototypy. Przerobiono drzwi komory bombowej co pozwoliło zwiększyć masę bomb do 1000 kg. W lipcu rozpoczęto produkcję seryjną z oznaczeniem „Morski Typ 1 bazowy samolot torpedowo-bombowy Model 22” – G4M2 Model 22. Pierwsze egzemplarze pozostały w zakładach celem dalszych badań. Pojawiły się problemy z jednostkami napędowymi w postaci ich braku jak i poziomu wibracji. W październiku powstało 6 samolotów, a w listopadzie 11. W międzyczasie wprowadzane zostały drobne zmiany jak wpuklone drzwi komory bombowej, a w dolnej części nosa wprowadzono szklany panel optyczny. Łącznie z prototypami wyprodukowano 274 standardowych G4M2 Model 22.
Powstały wersje rozpoznawcze G4M2a Model 22A posiadające radar „powietrze-powierzchnia” Typ 6 Model 4 (H-6), z zamontowanymi antenami na przodzie i boku kadłuba. Łącznie powstało 50 samolotów rozpoznawczych i patrolowych.
Wersja G4M2b Model 22B miał wymienione działka 20 mm na nowsze Typ 99 Model 2 oraz dłuższy maszt nadajnika radiostacji. Powstało 50 samolotów w tej wersji.
G4M2 Model 24 Z powodu opóźnień w pracach projektowych samolotu G7M1 Taizan, kontynuowano rozwój samolotu G4M. W styczniu 1944 roku oblatany został pierwszy samolot nowej wersji, a w maju rozpoczęto produkcję. Rozpoczęto montowanie w samolocie silników MK4T Kasei 25 o mocy startowej 1850 KM, które zużywały mniej paliwa, a co ważniejsze zredukowały poziom drgań. Późniejsze modele różniły się wariantem uzbrojenia. Podstawowe modele, które weszły do produkcji to G4M2Ab Model 24B i G4M2Ac Model 24C.
W 1944 r. wyprodukowano wersję G4M2e, przystosowaną do przenoszenia pod kadłubem bomby latającej MXY-7 Ohka – pilotowanej przez pilotów samobójców (kamikaze). W 1945 roku wyprodukowano wersję G4M3 z opancerzonymi stanowiskami załogi i silnikami wyposażonymi w turbosprężarki.
Ogółem w latach 1940–1945 zbudowano łącznie 2479 G4M we wszystkich odmianach i wersjach, z tego 1200 wersji G4M1, 1154 wersji G4M2.
G4M3 Z powodu wysokich strat konieczna była wersja o wyższej odporności na ogień myśliwców. Planowano opancerzyć kabinę pilotów, załogi i zbiorniki paliwa. Zasięg samolotu z ładunkiem spadł do 1112 kilometrów, a jako samolot rozpoznawczy 1300 kilometrów. Projekt oznaczono MG4M3 Model 34. Zmienione zostały skrzydła samolotu z dwudźwigarowych na jednodźwigarowe, oraz zamontowano 12 zbiorników paliwa o łącznej pojemności 4490 litrów, co było wynikiem o 2000 litrów mniejszym od poprzedniej wersji. Silniki pozostawione zostały bez zmian. Pierwszy z trzech prototypów ukończono w grudniu 1943, drugi i trzeci w styczniu 1944 roku. Mimo sukcesów w badaniach podczas prób, obawiano się zbyt słabej konstrukcji jednodźwigarowej, którą wzmocniono. Zmieniony został kształt tylnej wieżyczki, wzorując się na B-17E.
Pierwszy egzemplarz ukończono w październiku 1944 roku, a wielkoseryjną produkcję rozpoczęto w styczniu 1945 roku. Tak późny termin wynikał z powodu nalotów amerykańskich jak i trzęsienia ziemi. Powstało tylko 61 samolotów wersji G4M3 do końca 1944 roku.
Łącznie od września 1939 do sierpnia 1945 roku powstało 2419 egzemplarzy samolotów G4M. W tym: 1206 sztuk – G4M1 1142 sztuk – G4M2 61 sztuk – G4M3
Użycie bojowe thumb|left|G4M zrzuca bombę latającą MXY7 Ohka w 1945 r.
Wojna japońsko-chińska Zadania jednostek, które jako pierwsze dostały samoloty bombowe G4M, polegały na nalotach nękających na chińskie miasta. Dzięki słabości chińskiego lotnictwa, które przy większych formacjach wycofywało się w głąb kraju, większość nalotów kończyła się sukcesami. W akcji bombardowania chińskich lotnisk, 11 sierpnia 1941 roku, udało się zniszczyć na ziemi cztery myśliwce I-153 i dwa bombowce SB, a w powietrzu przy osłonie myśliwców zestrzelono pięć I-153. We wrześniu 1941 roku wycofano jednostki z linii frontu, w celu przygotowania do kolejnej kampanii. Loty bojowe nad Chinami okazały się udane i pozwoliły ujawnić wady konstrukcji samolotu w postaci silnego oporu powietrza przy otwartym luku bombowym i trudności z osiągnięciem wysokich prędkości przy pełnym załadunkuKrzysztof Zalewski, Mitsubishi G4M (Betty) cz 2 [w:] Lotnictwo, Magnum-X, marzec 2012, s.79-80, ISSN 1732-5323.
II wojna światowa Przygotowania