Zespół nabytego niedoboru odporności, zespół nabytego upośledzenia odporności, AIDS (od lub ), (od ) – choroba wywoływana przez ludzki wirus niedoboru odporności (HIV), prowadząca do postępującego upośledzenia odporności osoby zakażonej i ostatecznie do rozwoju zespołu nabytego niedoboru odporności.
Zakażenie ludzkim wirusem niedoboru odporności następuje przez kontakt seksualny, ekspozycję na wydzieliny lub tkanki zawierające wirusa oraz na drodze okołoporodowej. U części chorych w ostrej fazie infekcji pojawia się niecharakterystyczna choroba grypopodobna zwana ostrą chorobą retrowirusową, jednak u większości, mimo replikacji wirusa, spadku limfocytów CD4+ i postępującego upośledzenia funkcji układu immunologicznego, AIDS przez pewien okres przebiega bezobjawowo. Faza objawowa, której wyrazem są rozwijające się zakażenia oportunistyczne i nowotwory, jest następstwem znacznego obniżenia odporności. Ostatecznie dochodzi do rozwoju zespołów chorobowych spełniających kliniczne kryteria rozpoznania zespołu nabytego niedoboru odporności. AIDS jest rozpoznawany również przy spadku liczby limfocytów CD4+ poniżej 200 komórek na mikrolitr.
Diagnostyka zakażenia HIV jest oparta na badaniach serologicznych wykrywających przeciwciała powstałe w odpowiedzi immunologicznej skierowanej przeciw HIV, które są wykrywane metodą immunoenzymatyczną, ale do ostatecznego rozpoznania konieczne jest wykonanie badania potwierdzającego zakażenie, w którym wykorzystuje się metodę western blot. W leczeniu zakażenia HIV stosuje się wielolekową terapię antyretrowirusową, polegającą na jednoczesnym zastosowaniu kilku leków antyretrowirusowych.
Historia W 1981 amerykańskie Centra Kontroli Chorób (CDC) opublikowały w swoim czasopiśmie opis 5 przypadków rzadkiego oportunistycznego zapalenia płuc wywołanego przez Pneumocystis carinii u młodych homoseksualnych mężczyzn oraz zachorowań na rzadki nowotwór – mięsak Kaposiego. Już do końca 1981 rozpoznano ponad 335 przypadków AIDS, z czego 158 chorych zmarło. Początkowo chorobę rozpoznawano u homoseksualnych mężczyzn i u osób przyjmujących dożylnie narkotyki, a także chorych na hemofilię, którzy musieli często przyjmować preparaty krwiopochodne. Na przełomie 1982 i 1983 opisano przypadki choroby u kobiet na skutek kontaktów heteroseksualnych z mężczyznami chorymi na AIDS, a także chorobę u niemowląt chorych matek, co potwierdziło możliwość zakażenia drogą heteroseksualną i okołoporodową. W 1982 chorobę wcześniej nazywaną gay related immunodeficiency (GRID) nazwano acquired immunodeficiency syndrome (AIDS). Jeszcze przed rozpoznaniem czynnika etiologicznego, ustalono, że choroba ma podłoże zakaźne i przenosi się drogą krwiopochodną i wydano pierwsze zalecenia dotyczące zapobiegania chorobie. W 1983 Luc Montagnier i współpracownicy z Instytutu Pasteura opisali wyizolowany od chorego na AIDS z limfadenopatią retrowirus, który został później nazwany lymphadenopathy associated virus (LAV). Niezależnie od Luca Montagniera, grupa Roberta Gallo z Narodowych Instytutów Zdrowia wykazała obecność u chorych na AIDS retrowirusa podobnego do HTLV. Gallo nazwał go HTLV-III. W 1985 opracowano komercyjne testy w kierunku HIV. W 1986 ujednolicono nomenklaturę i wirus wywołujący AIDS został nazwany human immunodeficiency virus (HIV). W 1987 opracowano pierwszy lek antyretrowirusowy – zydowudynę. Dalszy postęp w odkrywaniu kolejnych leków pozwolił na opracowanie w 1996 wysoce aktywnej terapii antyretrowirusowej (HAART), składającej się z połączenia kilku skutecznych leków antyretrowirusowych.
Epidemiologia thumb|Występowanie zakażenia HIV na świecie thumb|Szacowana wielkość populacji zakażonej HIV Według szacunkowych danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2015 na świecie żyło 36,7 miliona ludzi zakażonych HIV, z czego 3,2 miliona stanowiły dzieci poniżej 15 roku życia. Ocenia się, że zakażenie HIV od początku epidemii dotknęło 78 milionów osób, z czego 35 milionów zmarło.
Zapadalność na HIV na świecie osiągnęła szczyt w drugiej połowie lat 90., kiedy to w 1997 rozpoznano 3,7 miliona nowych zakażeń . Wśród zakażonych początkowo zdecydowanie dominowali mężczyźni, jednak liczba zakażeń wśród kobiet systematycznie rosła i obecnie kobiety stanowią blisko połowę osób zakażonych HIV .
W związku z wprowadzeniem programów profilaktycznych oraz leczenia antyretrowirusowego obserwuje się spadek liczby nowych zachorowań. Od 2010 obserwuje się coroczny spadkowy trend liczby nowych zachorowań, który dotyczy przede wszystkim osób poniżej 15 roku życia, a u osób powyżej 15 roku życia obserwuje się stabilizację liczby nowych zachorowań. Szacuje się, że liczba nowych zachorowań w 2015 wynosiła 2,1 miliona, przy czym 240 000 nowych przypadków odnotowano u dzieci poniżej 15 roku życia. W porównaniu do 2005 oznacza to spadek zapadalności o 35%.
Około połowy nowych zakażeń obserwuje się u osób w grupie wiekowej 15–24 lat. Choć spada liczba nowych zakażeń wśród dzieci i młodzieży poniżej 15 roku życia, nadal rozpoznaje się rocznie 240 000 nowych przypadków w tej grupie wiekowej i na świecie żyje 3,2 miliona dzieci zakażonych HIV. Obserwuje się wzrost populacji chorych powyżej 50 roku życia , której wielkość ocenia się na 4–4,5 miliona. Częściowo jest to związane ze zwiększeniem dostępności i skuteczności terapii antyretrowirusowej, która pozwala chorym dłużej żyć i osiągnąć 50. rok życia. Z drugiej strony znaczna część tej grupy chorych uległa zakażeniu już po 50 roku życia.
Liczba nowych zgonów z powodu zakażenia HIV ulega systematycznemu zmniejszeniu. W 2015 z powodu zakażenia HIV zmarło 1,1 miliona ludzi, choć w 2005 zanotowano 2 miliony zgonów, zatem od tego czasu umieralność uległa zmniejszeniu o 45%. Poprawia się dostępność do leczenia antywirusowego. Ma to związek z poprawą opieki zdrowotnej w krajach o niskich i średnich dochodach oraz spadku ceny tych leków. Jednak nadal tylko około połowa chorych (46%) na HIV otrzymuje leczenie antyretrowirusowe.
Do populacji o zwiększonym ryzyku zakażenia należą homoseksualni mężczyźni, osoby transpłciowe, osoby świadczące usługi seksualne, osoby stosujące dożylne narkotyki oraz więźniowie. Rozmieszczenie geograficzne zakażenia wirusem HIV jest zróżnicowane, co jest związane z różnicami społecznymi i ekonomicznymi.
Afryka Subsaharyjska thumb|Chorobowość zakażenia HIV w Afryce w 2011 W Afryce Wschodniej i Południowej żyje 19 milionów osób zakażonych wirusem HIV, co stanowi 52% światowej populacji chorych. Również w tym regionie w 2015 stwierdzono 960 000 nowych zakażeń, co w przybliżeniu stanowi także połowę nowych zakażeń. Z kolei w Afryce Zachodniej i Centralnej żyje 6,5 miliona zakażonych, czyli około 18% światowej populacji, odnotowano również 410 000 nowych zakażeń. Obserwuje się trend spadkowy zapadalności oraz zgonów z powodu zakażenia HIV w tym regionie. Głównym wzorem transmisji zakażenia jest niezabezpieczony stosunek heteroseksualny. W dużym odsetku do zakażenia następuje u osób pozostających w stałym związku. Istotnym problemem jest transmisja matka–dziecko. Niemal 90% dzieci zakażonych wirusem HIV żyje w Afryce, choć liczba zakażeń w tej grupie wiekowej spada, to w 2013 zakażenie rozpoznano u 230 000 dzieci. Istnieją ograniczone dane dotyczące transmisji wirusa wśród mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami (MSM).
Azja Azja stanowi drugi region świata pod względem wielkości populacji chorych na HIV, najwięcej chorych żyje w Chinach i Indiach. W tym regionie żyje 5,1 miliona chorych i zanotowano 300 000 nowych przypadków HIV. Główną drogą transmisji w Chinach są kontakty heteroseksualne (46%) oraz dożylne przyjmowanie narkotyków (28,4%), w mniejszym stopniu za infekcje odpowiedzialne są kontakty homoseksualne pomiędzy mężczyznami. Za część przypadków odpowiada przetoczenie skażonego wirusem osocza w latach 90. W Indiach i Tajlandii istotną drogą transmisji jest korzystanie z usług pracowników seksualnych.
Afryka Północna i Bliski Wschód W Afryce Północnej i Bliskim Wschodzie obserwuje się stały, powolny wzrost liczby zachorowań i zgonów z powodu HIV. Szacuje się, że w tym regionie żyje 230 000 chorych i rocznie rozpoznaje się 20 000 nowych zachowań. Główną drogą transmisji wirusa jest dożylne przyjmowanie narkotyków oraz niezabezpieczony stosunek seksualny, w tym również homoseksualny.
Ameryka Południowa, Łacińska i Karaiby Liczba nowych zachorowań w Ameryce Łacińskiej i w regionie Karaibów pozostaje stabilna, ale ze względu na przyrost liczby chorych na HIV obserwuje się wzrost liczby zgonów związanych z tą chorobą. Ocenia się, że w tym regionie żyje 2 miliony chorych, w 2015 zanotowano 100 000 nowych zakażeń. Główną drogą transmisji jest stosunek bez zabezpieczenia . Bardzo wysoką częstość zakażenia obserwuje się wśród mężczyzn mający kontakty seksualne z mężczyznami (MSM), w niektórych obszarach Karaibów częstość zakażeń wśród MSM przekracza 25%. Ponadto wysoki odsetek zakażeń jest stwierdzany u osób transpłciowych, przyjmujących dożylnie narkotyki i pracowników seksualnych.
Europa Wschodnia i Azja Środkowa Obszar postradziecki jest regionem o szybko rosnącej populacji chorych na HIV, wrastającej liczby nowych zakażeń i zgonów z powodu zakażenia HIV. Na wzrost liczby zakażeń miały wpływ przemiany polityczne związane z rozpadem ZSRR powodujące spadek dochodów oraz niewydolność silnie scentralizowanej struktury opieki zdrowotnej. W tym regionie żyje około 1,5 miliona chorych na HIV, w 2015 stwierdzono 190 000 nowych zakażeń. Główną drogą transmisji jest dożylna podaż narkotyków. W Rosji 80% zakażeń tym wirusem rozpoznano u osób stosujących dożylne narkotyki. Rośnie na znaczeniu transmisja zakażenia na drodze stosunków heteroseksualnych. Zakażenia u mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami stanowią jedynie niewielki odsetek nowych zakażeń (<1%) w tym regionie świata.
Europa Zachodnia, Środkowa i Ameryka Północna Wśród krajów o wysokim dochodzie obserwuje się podobne trendy epidemiologiczne. Liczba nowych zakażeń pozostaje stabilna, w 2015 rozpoznano ich 91 000. Liczba zgonów z powodu HIV wykazuje tendencję spadkową i w 2015 zanotowano ich 22 000. Rośnie liczba żyjących chorych zakażonych wirusem HIV, których liczebność jest szacowana na 2,4 miliona. Największa częstość występowania zakażenia wśród krajów o wysokim dochodzie jest obserwowana w Estonii, Portugalii i Stanach Zjednoczonych. We wszystkich krajach Europy Zachodniej, Środkowej i Ameryki Północnej obserwuje się 2,5-krotnie częstsze występowanie zakażenia u mężczyzn, choć w niektórych krajach przewaga zakażeń u mężczyzn jest nawet 5,6-krotna. Zatem głównym wzorem transmisji są kontakty homoseksualne pomiędzy mężczyznami. Ważną drogą transmisji jest dożylne przyjmowanie narkotyków. W niektórych krajach jak Portugalii, Norwegii, Szwecji, Finlandii i Szwajcarii dominuje droga kontaktów heteroseksualnych. Część przypadków HIV w Europie Zachodniej jest stwierdzana u emigrantów z Afryki Subsaharyjskiej , podobnie w Stanach Zjednoczonych więcej przypadków odnotowuje się u Afroamerykanów .
Polska Polska należy do krajów o jednej z najniższej odnotowanej i szacowanej częstości zakażenia wirusem HIV . Od wprowadzenia rejestracji chorych w 1985 do końca 2021 zanotowano łącznie blisko 28 tysięcy przypadków zakażenia HIV i 3800 przypadków AIDS. Początkowo w latach dziewięćdziesiątych epidemia HIV była związana z dożylnym przyjmowaniem narkotyków, od lat dwutysięcznych epidemia rozszerza się głównie w wyniku kontaktów homoseksualnych pomiędzy mężczyznami. Nadal większość dotychczas stwierdzonych zakażeń jest związana z dożylnym przyjmowaniem narkotyków, które jako drogę zakażenia przypisuje się 6 tysiącom przypadków zakażenia HIV. Z kolei u 2,9 tysiącom chorych zakażenie HIV jest związane z kontaktami homoseksualnymi, a u 1500 osób z kontaktami heteroseksualnymi.