Ratusz w Kamiennej Górze – zabytkowa, neorenesansowa budowla wzniesiona w latach 1904–1905, stanowi cenny przykład architektury o wysokiej wartości artystycznej i historycznej. Jego powstanie przypada na okres dynamicznego rozwoju gospodarczego miasta, szczególnie w kontekście rozkwitu przemysłu tekstylnego. Realizacja tego obiektu była możliwa dzięki zaangażowaniu ówczesnych władz miejskich, wsparciu hojnych darczyńców oraz talentowi wybitnych artystów śląskich, których twórczość znacząco wpłynęła na kształt architektoniczny i wystrój budowli. Współcześnie ratusz pełni nie tylko funkcję administracyjną jako siedziba władz miejskich, lecz także jest istotnym elementem dziedzictwa kulturowego Kamiennej Góry.
Historia Stary ratusz Stary ratusz w Kamiennej Górze został wzniesiony w centralnej części rynku, ponieważ pełnił rolę najważniejszej budowli w mieście. Budowę ratusza z wieżą rozpoczęto dopiero w 1564 roku, choć zgodnie z kroniką, ratusz istniał już w 1535 roku i charakteryzował się trzema szczytami w konstrukcji ryglowej.
Początkowo, pierwsze piętro ratusza służyło jako siedziba władz miejskich, w tym burmistrza, magistratu, ławników, sądu i rady. W kancelarii ratusza wystawiano oficjalne dokumenty. Ponadto, w budynku znajdowała się duża sala, w której organizowano różnorodne wydarzenia, takie jak zabawy czy wesela. W ratuszu mieściły się również pomieszczenia administracyjne, w tym mieszkanie strażnika, skarbiec, archiwum, więzienie oraz piwnica, która pełniła funkcję wyszynku i była wynajmowana karczmarzom przez miasto. Obok ratusza stał budynek wagi miejskiej, akcyzy oraz królewski urząd podatkowy. Ratusz w Kamiennej Górze spłonął w wyniku pożaru 11 października 1638 roku, podczas którego zniszczeniu uległa także wieża ratuszowa.
Remont wieży ratuszowej rozpoczęto 22 lata po pożarze, 6 sierpnia 1660 roku, a koszt prac wyniósł 1 400 talarów. Aptekarz Christoph Vielhauer udzielił władzom miasta pożyczki w wysokości 320 talarów na ten cel, którą spłacono w 1682 roku.
Stary ratusz był budowlą dwupiętrową, mierzył 28 metrów długości i 18 metrów szerokości, a jego wieża osiągała wysokość 43 metrów. Do ratusza przylegały liczne zabudowania. Był zbudowany z cegły oraz kamienia. Wieża ratuszowa miała czworoboczną podstawę, która na wysokości 2/3 przybierała formę sześcioboku i była zwieńczona galeryjką. Całość wieży kończył dwudzielny hełm z wiatrowskazem w formie gałki. Ratusz był średniej wielkości budowlą, charakteryzującą się proporcjonalną wieżą, która posiadała kamienną galeryjkę oraz dobrze działający zegar. Wieża, zbudowana w 1661 roku, miała 43 metry wysokości. W 1667 roku E.I. Naso wspominał o remoncie wieży, który miał miejsce kilka lat wcześniej. Przed ratuszem znajdował się budynek Wagi Miejskiej.
W latach 1692–1694 został powiększony. W roku 1720 ponownie przeprowadzono prace remontowe wieży ratuszowej. W gałce wieży umieszczono miedzianą tabliczkę zawierającą informacje dotyczące wykonawców prac remontowych. W 1732 roku, po zachodniej stronie starego ratusza, wzniesiono nowe budynki oraz siedzibę głównej warty. W 1764 roku odrestaurowano tarczę zegarową wieży ratuszowej. W latach osiemdziesiątych XVIII wieku pomieszczenia ratusza nie uległy zmianom pod względem przeznaczenia. Nadal znajdowała się tam sala magistratu, kancelaria, registratura, mieszkanie dla dzierżawcy piwnicy ratuszowej oraz strażnika pełniącego również funkcję trębacza. W 1780 roku wykonano nowe zwieńczenie wieży ratuszowej, na którym umieszczono nową, pozłoconą gałkę oraz wiatrowskaz. Fundatorem tych elementów był najstarszy mieszczanin Kamiennej Góry, Engemann, mający wówczas 91 lat. Dekarz Franz Anton Flügel ukończył budowę zwieńczenia 24 sierpnia 1780 roku i zamontował gałkę, wiatrowskaz oraz iglicę. Koszt renowacji wieży wynosił 508 talarów i 20 srebrnych groszy. Z kolei bracia Johann Christian Schiller i Christoph Gottfried Schiller z Kamiennej Góry dokonali pozłocenia zwieńczenia wieży 7 września 1780 roku, umieszczając przy gałce wiatrowskaz z nazwą miasta "Landeshut". W czasach pruskich w pobliżu ratusza wzniesiono również urząd królewskiej akcyzy i cła. W dniu 1 września 1810 roku blacharz Pohl przeprowadził kolejny remont wieży ratuszowej. W 1820 roku dokonano jej wzmocnienia poprzez zastosowanie kotew, a w 1822 roku przeprowadzono dalsze prace renowacyjne.
W 1829 roku na murze wieży ratuszowej pojawiła się szeroka rysa, która stopniowo powiększała się. Pęknięcia ściany wieży rozciągały się od fundamentu aż do galeryjki. Od 4 września 1831 roku pęknięcia nadal się powiększały, a 7 września 1831 roku sytuacja stała się krytyczna. Trębacz Hucke, zamieszkujący ratusz, musiał się wyprowadzić, ponieważ jego mieszkanie przylegało do wieży. Przed zawaleniem zegarmistrz Thomas zdołał uratować mechanizm zegara, który następnie zamontował na wieży kościoła św. Piotra i Pawła. Wieża ratuszowa zawaliła się tego samego dnia o godzinie 17:25. Część konstrukcji runęła do wnętrza budynku, co ograniczyło zniszczenia do kilku kramów.
W gałce zwieńczenia wieży odnaleziono dokumenty dotyczące historii ratusza w Kamiennej Górze. Na miedzianej tabliczce z 1720 roku znajdowała się inskrypcja zawierająca nazwiska rzemieślników odpowiedzialnych za wcześniejsze prace: Caspara Asmanna – mistrza murarskiego, cieśli Christopha Illnera, kotlarza Michaela Schneidera oraz malarza wieży George’a Friedricha Kuhnda.
Wieża ratuszowa była symbolem miasta przez 171 lat. W 1844 roku na budynku ratusza wzniesiono sygnaturkę, w której zawieszono mały dzwon z inskrypcją: "" ("Wszelki duch chwali Pana, Alleluja, 1639"). Na wiatrowskazie sygnaturki znajdowały się daty 1641 oraz 1834.
Po zawaleniu wieży zabudowania ratuszowe przetrwały jeszcze 42 lata, aż do 1873 roku. Wówczas na rynku nadal znajdowało się trzydzieści pięć kramów. Stary ratusz funkcjonował od 1660 do 1873 roku. W 1875 roku rozebrano zarówno ratusz, jak i przyległe budynki, porządkując rynek, który stał się otwartym placem.
Tymczasowy ratusz Już w 1874 roku miasto zakupiło barokową kamienicę na rogu dzisiejszych ulic Karola Miarki i Parkowej, która stała się tymczasową siedzibą magistratu na lata 1874–1905. Budynek ten, wzniesiony w 1753 roku przez kupca Johanna Davida Alta, był dwukondygnacyjny, ośmioosiowy, z czterema arkadowymi podcieniami i mansardowym dachem. W 1789 roku nieruchomość nabył fundator Johann Ernst Conrad, a w latach 60. XIX wieku stała się własnością rodziny Semper.
Wzrost liczby mieszkańców Kamiennej Góry w drugiej połowie XIX wieku spowodował wyburzenie Górnej Bramy miejskiej w 1837 roku oraz Dolnej Bramy w 1862 roku. W latach 1808–1900 wzniesiono w mieście 139 nowych kamienic. W 1873 roku Kamienna Góra liczyła około 5 500 mieszkańców, a na początku XX wieku już około 13 000, co wynikało m.in. z przyłączenia Daleszowa Dolnego i Czadrowa Dolnego w 1903 roku.
Nowy ratusz Na początku XX wieku Kamienna Góra oraz okoliczne miejscowości, takie jak Daleszów (zamieszkały przez 2713 osób) i Czadrów (1711 mieszkańców), doświadczały dynamicznego rozwoju przemysłowego. Wzrost liczby ludności Kamiennej Góry z 8241 do 12 665 osób skłonił władze miejskie do podjęcia decyzji o budowie nowego ratusza. Większość mieszkańców opowiadała się za wzniesieniem nowej siedziby w miejscu starego ratusza, lecz ostatecznie wybrano plac budowlany w pobliżu Górnej Bramy miejskiej.
Na terenie przeznaczonym pod budowę znajdowały się liczne zniszczone budynki, położone przy Górnej Bramie oraz przy ulicy Wałowej (obecnie ulica Wojska Polskiego). W ramach przygotowań do inwestycji przeprowadzono ich wyburzenie oraz uporządkowanie terenu. Po zakończeniu tych prac działka położona poza obrębem rynku została uznana za odpowiednią do realizacji przedsięwzięcia. Jej lokalizacja przy głównej arterii miasta oraz w bezpośrednim sąsiedztwie istotnych instytucji, takich jak poczta, bank, sąd i Urząd Powiatu, czyniła ją atrakcyjnym miejscem na nową siedzibę władz miejskich.
12 sierpnia 1902 roku władze Kamiennej Góry podjęły decyzję o zakupie działki pod budowę ratusza. Dwa dni później, 14 sierpnia 1902 roku, dokonano zakupu placu należącego do stolarza , położonego przy Górnej Bramie miejskiej, za kwotę 40 000 marek. W styczniu 1903 roku rozpoczęto przygotowania do realizacji inwestycji, a 14 kwietnia 1903 roku, podczas dziewiątego posiedzenia komisji do spraw budowy ratusza, pod przewodnictwem burmistrza , podjęto ostateczną decyzję o rozpoczęciu prac.
Na realizację inwestycji przeznaczono 246 500 marek. Spośród zgłoszonych projektów architektonicznych, 3 marca 1904 roku wybrano i zatwierdzono koncepcję autorstwa architektów oraz z Wrocławia. Szczególnie aktywnie współpracował z władzami miasta, konsultując detale architektoniczne, w tym rysunki i szkice dekoracyjne budynku. Kierownikiem budowy mianowano architekta miejskiego , który w okresie urzędowania burmistrza nadzorował liczne inwestycje budowlane w mieście. Prace budowlane prowadził mistrz murarski , będący również właścicielem dużego sklepu z materiałami budowlanymi w Kamiennej Górze.
Rozpoczęcie budowy nowego ratusza nastąpiło 18 kwietnia 1903 roku, gdy przystąpiono do kopania fundamentów o głębokości sześciu metrów. Wydarzenie to zostało odnotowane w czasopiśmie "" w 1904 roku, co świadczy o znaczeniu tej inwestycji dla rozwoju miasta.
Kamień węgielny pod budowę nowego ratusza w ówczesnym został uroczyście położony 23 czerwca 1904 roku o godzinie 15:30. W ceremonii uczestniczyły władze miejskie, jednak nie zaproszono gości spoza miasta. Z tej okazji wydano specjalną publikację pt. , w której zawarto szczegółowy opis wydarzenia. Podczas uroczystości burmistrz, uderzając młotkiem w kamień węgielny, wypowiedział tradycyjną formułę: („Niech Bóg błogosławi budowie, pokój królestwu i pomyślność miastu”).
Latem oraz późną jesienią 1904 roku kontynuowano prace budowlane, wznosząc gmach ratusza w stanie surowym do połowy wysokości wieży. Koszt całej inwestycji wyniósł 250 000 marek, z czego znaczną część stanowiły fundusze pochodzące od darczyńców. W 1905 roku ukończono budowę wieży, a jej hełm pokryto blachą miedzianą. W tym samym czasie zamontowano zegar o numerze seryjnym 14921, wykonany przez przedsiębiorstwo z Srebrnej Góry (). Następnie przystąpiono do wznoszenia głównego portalu oraz konstrukcji zadaszenia.
Nowy ratusz ukończono w 1905 roku. Uroczyste poświęcenie budynku odbyło się 30 listopada tego samego roku. W trakcie ceremonii podziękowano licznym darczyńcom, którzy przyczynili się do wzbogacenia wystroju ratusza. W uznaniu zasług radca miejski został odznaczony Orderem Czerwonego Orła IV klasy, natomiast sekretarz miasta otrzymał Order Korony IV klasy. Po oficjalnych uroczystościach odbyło się przyjęcie w hotelu .
Wśród fundatorów elementów dekoracyjnych i wyposażenia ratusza znaleźli się: , przewodniczący rady miejskiej – ufundował witraże do sali rajców, , właściciel fabryki obuwia – przekazał okazały kominek do sali rajców, , burmistrz miasta – podarował popiersie cesarza wykonane z brązu, radny – ofiarował dzwonek dla przewodniczącego prezydium rady, radny – przekazał do sali magistratu olejny portret pary cesarskiej oraz dywan, radny , właściciel fabryki tekstylnej – ufundował meble do sali magistratu, radny – przekazał do sali magistratu olejny portret pary cesarskiej, Radny , właściciel fabryki tekstylnej – ufundował meble do sali magistratu, lekarz – sfinansował wykonanie okazałego przybornika do pisania na biurko, – osobiście wykonał i ufundował rzeźbiony w drewnie herb miasta, który umieszczono na obudowie zegara, kupiec – ufundował efektowny witraż umieszczony na klatce schodowej ratusza, fotograf – 11 stycznia 1904 roku wykonał zdjęcie cesarza podczas uroczystości zaślubin hrabianki ze Stolberg i przekazał je do zbiorów ratusza, właściciel fabryki tekstylnej w Kamiennej Górze, – ufundował fryz narracyjny na fasadzie ratusza, upamiętniający bohaterską obronę miasta przed husytami w 1426 roku,