SpongeBob Kanciastoporty () – amerykański serial animowany stworzony przez biologa morskiego i animatora Stephena Hillenburga dla telewizji Nickelodeon. Emitowany z przerwami od 1999 roku. Popularność serialu przyczyniła się do stworzenia wielu produktów pobocznych, a z czasem zyskał on najwyższe wskaźniki oglądalności w historii kanału i stał się najczęściej dystrybuowaną własnością Paramount Media Networks. Cała marka wygenerowała ponad osiem miliardów dolarów zysku.
Pierwszy odcinek wyemitowany został w Stanach Zjednoczonych 1 maja 1999 roku, po ceremonii wręczenia Kids’ Choice Awards, a do regularnej emisji serial trafił 17 lipca.
Fabuła Postacie thumb|left|SpongeBob Kanciastoporty – Główny i tytułowy bohater serialu. Serial skupia się na SpongeBobie Kanciastoportym () – antropomorficznej, optymistycznej morskiej gąbce, która mieszka w ananasie pod wodą, oraz jego przyjaciołach. SpongeBob cechuje się dziecięcym entuzjazmem, który przekłada się na jego pracę jako kucharz w barze szybkiej obsługi Pod Tłustym Krabem ( – dosłownie: „Chrupiący Krab”). Jego ulubionymi zajęciami są łowienie meduz () siatką, w sposób podobny do łapania motyli, oraz puszczanie baniek mydlanych w różnorodne kształty. Jego zwierzęciem domowym jest ślimak morski o różowej muszli i niebieskim ciele, o imieniu Gacuś (), który miauczy jak kot.
Dwa domy dalej od SpongeBoba mieszka jego najlepszy przyjaciel, Patryk Rozgwiazda ( – dosłownie „Patryk Gwiazda”), nieinteligentna, lecz przyjazna różowa rozgwiazda, która mieszka pod kamieniem. Kolejnym sąsiadem jest Skalmar Obłynos ( – jego nazwisko dosłownie oznacza „macki”), współpracownik SpongeBoba w Tłustym Krabie. Jest zrzędliwą i cyniczną ośmiornicą mieszkającą w posągu moai z Wyspy Wielkanocnej. Nie lubi swojej pracy kasjera i uwielbia grać na klarnecie oraz malować autoportrety. Nieustannie irytują go wybryki SpongeBoba i Patryka, którzy nie zdają sobie sprawy z niechęci Skalmara do nich, choć dobrze się dogadują, gdy sytuacja tego wymaga. Pan Krab, chciwy czerwony krab, który jest właścicielem Tłustego Kraba. Jest samotnym rodzicem nastoletniej córki, szarej kaszalotki o imieniu Perła. Kolejną przyjaciółką SpongeBoba jest Sandy Pysia (), lubiąca akcję i przygody, wysportowana wiewiórka z Teksasu, która nosi wypełniony powietrzem skafander do nurkowania, aby oddychać pod wodą i mówi z południowoamerykańskim akcentem (w oryginalnej wersji językowej). Mieszka w drzewie zamkniętym w szklanej kopule. Zna karate.
Naprzeciw Tłustego Kraba znajduje się restauracja o nazwie Kubeł Pomyj (). Rzadko ma klientów ze względu na sprzedaż jedzenia na bazie pomyj. Lokal prowadzi mały, jednooki widłonóg, Sheldon Plankton wraz z Karen, jego żoną będącą komputerem posiadającym świadomość. Plankton, będąc przyjacielem z dzieciństwa i późniejszym rywalem Pana Kraba, nieustannie próbuje ukraść sekretny przepis na popularne burgery – Kraboburgery () Pana Kraba, mając nadzieję zyskać w ten sposób przewagę i doprowadzić do zamknięcia konkurencyjnej restauracji. Kiedy SpongeBob nie pracuje m.in. bierze lekcje nauki jazdy u Pani Puff, paranoicznej, ale cierpliwej rozdymki. SpongeBob jest najpilniejszym uczniem Pani Puff i zna wszystkie odpowiedzi na egzaminy ustne, które zdaje, ale wpada w panikę i rozbija się, gdy próbuje sterować pojazdem, przez co wielokrotnie oblał kurs.
Specjalne odcinki serialu prowadzą pirat o imieniu Patchy i jego papuga Potty, która często się z niego naśmiewa. Patchy jest przedstawiany jako prezes fikcyjnego fanklubu SpongeBoba, a jego największym marzeniem jest spotkanie samego SpongeBoba.
Miejsce akcji thumb|left|Akcja serialu ma miejsce w Bikini Dolnym, fikcyjnym mieście znajdującym się pod atolem Bikini. Akcja serialu rozgrywa się głównie w podwodnym mieście Bikini Dolne () położonym na Oceanie Spokojnym, pod prawdziwą rafą koralową znaną jako atol Bikini, zamieszkiwanym przez antropomorficzne morskie stworzenia. Jako domy mieszkańców służą różne przedmioty w tym kominy statków, a postacie poruszają się kombinacjami łódek i samochodów.
Kiedy ekipa produkcyjna serialu rozpoczęła pracę nad odcinkiem pilotażowym serialu, powierzono jej zadanie zaprojektowania standardowych lokacji, które miały być wielokrotnie wykorzystywane i w których rozgrywałaby się większość scen, takie jak Tłusty Krab i ananasowy domek SpongeBoba. Pomysłem było „zachowanie morskiego charakteru”, dlatego ekipa użyła przedmiotów takich jak liny, drewniane deski, koła sterowe, sieci, kotwice i nity, aby stworzyć scenerię serialu. Przejścia między scenami są zaznaczone bąbelkami wypełniającymi ekran, którym towarzyszy dźwięk rwącej wody. Innym elementem charakterystycznym dla miejsca akcji są „kwiaty” występujące nad bohaterami, które według projektanta tła, Kenny’ego Pittengera, „w pewnym sensie pełnią funkcję chmur, ale ponieważ serial rozgrywa się pod wodą, tak naprawdę nimi nie są. Ze względu na wpływ na serial, projektanci tła używają wielu wzorów”. Pittenger powiedział, że te kwiaty miały „przywodzić na myśl hawajską koszulę z kwiatowym nadrukiem”.
W 2015 roku Tom Kenny potwierdził, że fikcyjne miasto nosi nazwę na cześć atolu Bikini. Zaprzeczył jednak internetowej teorii fanów, która łączyła bohaterów serialu z testami nuklearnymi przeprowadzonymi na atolu. W 2024 roku inny członek ekipy produkcyjnej, Mr. Lawrence stwierdził, że teoria ta jest „absolutnie prawdziwa”.
Produkcja i obsada Wczesne inspiracje thumb|Przed stworzeniem SpongeBoba Kanciastoportego, Stephen Hillenburg wykładał biologię morską zwiedzającym w Ocean Institute w Dana Point w Kalifornii. Twórca serialu, Stephen Hillenburg od dzieciństwa fascynował się oceanem i już w młodym wieku zaczął rozwijać swoje zdolności artystyczne. Jednak wówczas Hillenburg nie łączył obu tych pasji, ponieważ uznawał rysowanie ryb za nudne. Hillenburg studiował i uzupełniająco sztukę na . Po ukończeniu studiów w 1984 roku dołączył do , organizacji w Dana Point w Kalifornii, zajmującej się edukacją w zakresie nauk o morzu i .
Pracując w Ocean Institute stworzył prekursora SpongeBoba Kanciastoportego: komiks zatytułowany The Intertidal Zone (), wykorzystywany przez instytut do nauczania studentów o życiu zwierząt w basenach pływowych. W komiksie występowały różne antropomorficzne morskie stworzenia, z których wiele przekształciło się w postacie ze SpongeBoba Kanciastoportego. Hillenburg próbował szerzej wydać komiks, ale żadna z firm, do których go wysłał, nie była zainteresowana publikacją.
Dużą inspiracją dla Hillenburga był album zespołu Ween o nazwie z 1997 roku, który poruszał tematykę morską i podwodną. Hillenburg skontaktował się z zespołem wkrótce po premierze albumu, wyjaśniając podstawowe założenia dla SpongeBoba Kanciastoportego, a także poprosił zespół o piosenkę. Wykonany przez zespół utwór nosił tytuł Loop de Loop i został wykorzystany w odcinku Rozwiązany but.
Koncepcja Pracując jako artysta w Ocean Institute, Hillenburg rozważał powrót na studia artystyczne. Zanim jednak do tego doszło, wziął udział w festiwalu animacji, który zainspirował go do pójścia na studia animacji eksperymentalnej w California Institute of the Arts. Jego pracą dyplomową był film Wormholes opowiadający o teorii względności. Był on wyświetlany na festiwalach, a na jednym z nich Hillenburg poznał Joe Murraya, twórcę serialu animowanego Nickelodeon Rocko i jego świat. Murray zaproponował Hillenburgowi pracę przy swoim serialu, przez co ten dołączył jako reżyser, a po czwartym sezonie objął rolę producenta.
, jeden ze scenarzystów Rocko i jego świat, przeczytał The Intertidal Zone i zachęcił Hillenburga do stworzenia serialu telewizyjnego o podobnej koncepcji. Wówczas Hillenburg nie myślał nad tworzeniem własnego serialu. Hillenburg zaczął rozwijać niektóre postacie z The Intertidal Zone, w tym narratora komiksu, Boba Gąbkę. Chciał, aby jego seria wyróżniała się spośród najpopularniejszych kreskówek tamtych czasów, które określił jako „” takie jak Ren i Stimpy. W rezultacie Hillenburg postanowił skupić się na jednym głównym bohaterze: „najdziwniejszym” stworzeniu morskim, jakie mógł sobie wyobrazić. Za takie wybrał gąbkę morską, jaką był Bob Gąbka z The Intertidal Zone. Określając zachowanie nowej postaci, Hillenburg czerpał inspirację z niewinnych, dziecinnych postaci, które lubił, takich jak Charlie Chaplin, Flip i Flap, Jerry Lewis i . Rozważał wzorowanie postaci na gąbce kuchennej i zdał sobie sprawę, że ten pomysł idealnie pasowałby do „kanciastej” osobowości bohatera.
thumb|Stephen Hillenburg – twórca serialu Przy szukaniu aktora głosowego dla głównego bohatera, Hillenburg zwrócił się do Toma Kenny’ego, którego kariera animatora rozpoczęła się równolegle z rolą Hillenburga w serialu Rocko i jego świat. Elementy osobowości Kenny’ego zostały wykorzystane do dalszego rozwoju głównej postaci. Początkowo Hillenburg chciał użyć imienia SpongeBoy – postać wtedy nie miała nazwiska – a serial miał nosić tytuł SpongeBoy Ahoy!. Jednak dział prawny Nickelodeon po zakończeniu nagrań głosów do oryginalnego siedmiominutowego odcinka pilotażowego odkrył, że nazwa „SpongeBoy” była już używana przez markę ołówków. Wybierając nowe imię, Hillenburg uznał, że nadal musi użyć słowa „Sponge” (), aby widzowie nie pomylili postaci z serem.
Przed zleceniem produkcji całego serialu, dyrektorzy Nickelodeon zażądali, aby SpongeBob był dzieckiem chodzącym do szkoły. Hillenburg był gotowy odejść z Nickelodeon i porzucić serial, ponieważ chciał, aby SpongeBob był postacią dorosłą. Ostatecznie poszedł na kompromis, dodając do głównej obsady nową postać – panią Puff, nauczycielkę szkoły jazdy, do której miał uczęszczać SpongeBob, spełniając w ten sposób oczekiwania Nickelodeon. Hillenburg był zadowolony z tego kompromisu i powiedział: „Pozytywnym aspektem dla mnie było to, że wprowadziło to nową postać, panią Puff, którą uwielbiam”.
została skomponowana przez Marka Harrisona i Blaise'a Smitha, natomiast za tekst odpowiadali Hillenburg oraz Derek Drymon. Piosenka została zaśpiewana przez Patricka Pinneya.
Realizacja Większość głównej ekipy produkcyjnej stanowiły osoby wcześniej pracujące przy serialu Rocko i jego świat. Przy pierwszych trzech sezonach producentem wykonawczym oraz showrunnerem był Stephen Hillenburg, zaś dyrektorem kreatywnym był . W 2002 roku produkcja serialu została wstrzymana ze względu na pracę nad filmem pełnometrażowym. Po ukończeniu produkcji filmu, Hillenburg planował aby był on zakończeniem SpongeBoba Kanciastoportego, „żeby serial nie przeskoczył rekina”, jednak serial kontynuowano z powodu jego sukcesu finansowego. W rolę showrunnera oraz producenta wykonawczego Hillenburg obsadził , który przedtem był scenarzystą oraz storyboardzistą.
W 2014 roku ogłoszono, że Hillenburg powróci do pracy nad serialem. Po śmierci autora w 2018 roku producentami wykonawczymi zostali oraz . Przyszły właściciel Nickelodeon, Brian Robbins stwierdził w 2019 roku, że praca nad serialem będzie kontynuowana póki stacja nadaje.
Według Luke’a Brookshiera, jednego ze scenarzystów serialu, SpongeBob jest tworzony inaczej niż pozostałe seriale telewizyjne”. W przeciwieństwie do większości współczesnych produkcji, odcinki SpongeBoba Kanciastoportego nie są bazowane na gotowych scenariuszach. Konspekty fabuły są tworzone przez pięcioosobowy zespół scenarzystów, którzy następnie przekazują je do storyboardzistów. Na podstawie dwustronicowego konspektu powstaje storyboard. Jedną z metod tworzenia storyboardów było używanie karteczek samoprzylepnych. Podczas tego procesu dodawana jest większość żartów oraz dialogów. Brookshier porównał ten proces do sposobu tworzenia kreskówek we wczesnych latach animacji. Prawie każdy odcinek jest podzielony na dwa jedenastominutowe segmenty, co Hillenburg uzasadniał tym, że „nie chciał tworzyć serialu, w którym odcinki trwałyby pół godziny”.