mały|Józef Łapczyński – Wybieranie barci u Kurpiów (1870) mały|Barć kłodowa datowana na rok 1474 w Skansenie Pszczelarskim w Swarzędzu mały|Ul kłodowy z Czarni koło Myszyńca, przełom XIX i XX wieku
Bartnictwo – dawna forma pszczelarstwa leśnego, polegająca na chowie pszczół (głównie pszczół leśnych, tzw. borówek) w naturalnych lub sztucznie wydrążonych dziuplach drzew, zwanych barciami. Praktyka ta była rozpowszechniona w strefie lasów Europy Środkowej i Wschodniej, zwłaszcza na terenach dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi oraz zachodniej Rosji. Bartnictwo stanowiło istotny element gospodarki leśnej i wiejskiej od średniowiecza do czasów nowożytnych.
W Polsce szczytowy rozwój tej profesji przypadał na XVI i XVII wiek, natomiast jej stopniowy zanik następował w XIX wieku wraz z rozwojem nowoczesnego pszczelarstwa ulowego i przekształceniami gospodarki leśnej. Bartnictwem zajmowali się bartnicy, zwani również bartodziejami. W wielu regionach Europy Wschodniej zawód ten miał charakter dziedziczny i podlegał odrębnym regulacjom zwyczajowym. Barcie lokowano najczęściej w dębach i sosnach, rzadziej w grabach, bukach czy lipach. "Dziano" je w pniach drzew o średnicy często przekraczającej jeden metr. W Europie północno-wschodniej szczególnie często wykorzystywano do tego celu stare sosny, które miały ok 120 lat.
Bartnicy wspinali się do barci przy pomocy powrozów, tzw. leziw, później drabin. Przed wyjęciem plastrów miodu pszczoły podkurzano przy użyciu fajek bartniczych, naczyń dymnych czy pochodni. Praca bartnika różniła się od pracy pszczelarza, wysoko ustawiona barć jest naturalnym miejscem dla pszczół i bartnik nie musiał troszczyć się o to, by pszczoły nie uciekły.
Barcie leśne przewyższały wydajnością ule, ponieważ pszczoły leśne miały więcej pokarmu w najbliższej okolicy. Ponadto pszczoły wylatujące z pewnej wysokości miały większy zasięg lotu niż pszczoły wylatujące z ula ustawionego na ziemi. Entomolog-apiolog Józef Banaszak stwierdził, że wydajność ta była większa nawet dwudziestokrotnie.
Najważniejsze rośliny miododajne tamtych czasów to wrzosy i lipy. W późniejszym okresie ważną rolę odgrywały rośliny uprawne i pastewne jak rzepak, łubin czy koniczyna.
Historia
W latach 1750–1800 notowano 20 tys. zajętych przez pszczoły barci na Pomorzu Zachodnim. W Królestwie Kongresowym w 1827 roku było ich 70 tys. W 1936 roku w Puszczy Białowieskiej udało się udokumentować 68 drzew bartnych; bartnictwo było tam zakazane od 1888 roku.
W XXI wieku rozpoczęto w Polsce próby reaktywacji bartnictwa przy pomocy bartników sprowadzonych z Baszkortostanu w Nadleśnictwie Spała, w Puszczy Pilickiej koło Tomaszowa Mazowieckiego.
W dniu 17 grudnia 2020 r. kultura bartnicza została wpisana na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO w wyniku decyzji podjętej przez Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego podczas 15. sesji w Paryżu. To drugi polski wpis na liście (po szopkarstwie krakowskim), przy czym Polska złożyła wniosek wraz z Białorusią.
Przypisy
Literatura
Linki zewnętrzne
Bartnictwo – odrodzenie staropolskiej tradycji Tradycyjne Bartnicwo Ratunkiem Dzikich Pszczół – film promujący przywracanie tradycyjnego bartnictwa
Kategoria:Kultura słowiańska Kategoria:Historia pszczelarstwa Kategoria:Zawody historyczne Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii