Sporysz – dawna gmina wiejska istniejąca w latach 1934–1954Od 1 sierpnia 1934 do 28 września 1954 w województwie krakowskim (dzisiejsze woj. małopolskie). Siedzibą gminy był Sporysz (obecnie dzielnica Żywca), a w latach 1950–1954 – Żywiec.

Historia

Gmina zbiorowa Sporysz została utworzona 1 sierpnia 1934 roku w powiecie żywieckim w woj. krakowskim z dotychczasowych jednostkowych gmin wiejskich: Czernichów, Isep, Międzybrodzie, Moszczanica, Oczków, Pewel Mała, Przyłęków, Sporysz, Świnna, Tresna, Trzebinia i Zadziele. 15 września gminy te przekształcono w 12 gromad (sołectw) gminy SporyszKrakowski Dziennik Wojewódzki. 1934, nr 19, poz. 149.

Gmina miała nietypowy kształt. Składała się z dwóch części przedzielonych obszarem miasta Żywca:

część północna: Międzybrodzie, Czernichów, Tresna, Oczków, Zadziele i Moszczanica; część południowa: Sporysz, Isep, Trzebinia, Świnna, Przyłęków i Pewel Mała.

Pewel Mała stanowiła enklawę praktyczną gminy, wdzierającą się głęboko między gminy: Gilowice na północy i Jeleśnia na południu; otoczona była ze wszystkich stron przez obszary tych gmin, a połączenie ze Świnną w gminie Sporysz miało miejsce tylko na minimalnym odcinku, poprzez specyficzną odnogę Świnny. Ponadto, gmina Sporysz oddzielała miasto Żywiec od jego południowej eksklawy Kiełbasów poprzez terytorium gromady Świnna.

Podczas wojny wcielona do III Rzeszy (Powiat Saybusch). 30 listopada 1940 północna część gminy Sporysz (Międzybrodzie, Czernichów, Tresna, Oczków, Zadziele i Moszczanica) weszła w skład nowej gminy Zadziele, przez co zlikwidowano podzał gminy Sporysz na dwie przestrzennie niespójne części. Do gminy Sporysz w ramach rekompensaty przyłączono Rychwałdek ze zniesionej gminy Gilowice. Ponadto Isep włączono do ŻywcaAmtliches Gemeindeverzeichnis für das Grossdeutsche Reich auf Grund der Volkszählung 1939. Berlin : P. Schmidt, 1944..

Po wojnie powrócono do granic gminy sprzed wojny, a gmina powróciła do powiatu żywieckiego w województwie krakowskim.

15 marca 1949 z części gromady Moszczanica utworzono nową gromadę Kocurów, zwiększając tym samym liczbę gromad gminy Sporysz do 13. Wkrótce liczba ta zmniejszyła się o trzy, kiedy to 1 stycznia 1950 gromady Isep, Kocurów i Sporysz włączono do Żywca. Jako że siedziba gminy Sporysz znalazła się eksterytorialnie w Żywcu, formalną siedzibą władz gminy został Żywiec. Według stanu z dnia 1 lipca 1952 roku gmina Sporysz składała się z 10 gromad: Czernichów, Międzybrodzie Żywieckie, Moszczanica, Oczków, Pewel Mała, Przyłęków, Świnna, Tresna, Trzebinia i ZadzieleWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa.

Gmina została zniesiona 29 września 1954 roku wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gminUchwała Nr 32/IV/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 6 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu żywieckiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 17 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 4 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 29 listopada 1954 r., Nr. 11, Poz. 50)..

Jednostki nie przywrócono 1 stycznia 1973 roku po reaktywowaniu gmin, a jej dawny obszar znalazł się w granicach czterech gminUchwała Nr XVIII/92/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 6 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie krakowskim oraz ustalenia siedzib gminnych rad narodowych (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 8 grudnia 1972 Nr 18, poz. 268):

gminy Czernichów – Czernichów, Międzybrodzie Żywieckie i Tresna; gminy Świnna – Pewel Mała, Przyłęków, Świnna i Trzebinia; gminy Łękawica – Moszczanica i Oczków oraz nieistniejące Zadziele, zalane w 1966 roku przez sztuczne Jezioro Żywieckie; miasta Żywca – Isep, Kocurów i Sporysz (wszystkie od 1950 roku).

Moszczanicę włączono do Żywca w 1976 roku a Oczków w 1991 roku. Wraz z tymi miejscowościami, w dwóch etapach (1976 i 1991), w granicach Żywca znalazło się też w całości zalane Zadziele. W latach 1976–1991, po zniesieniu gminy Łękawica aż po jego włączenie do Żywca, Oczków znajdował się w gminie Gilowice-Ślemień.

Przynależność administracyjna gromad gminy Sporysz

+Przynależność gromad / sołectw skupienia gilowicko-ślemieńsko-sporyskiego do gmin po roku 1934Gromada / Sołectwo1934-08-01 1940-11-291940-11-30 1941-06-301941-07-01 1944-08-211944-08-22 1954-09-281973-01-01 1976-07-011976-07-02 1991-04-011991-04-02GilowiceGilowiceŚlemieńGilowiceGilowiceGilowiceGilowice-ŚlemieńGilowiceKocierz MoszczanickiGilowiceZadzieleZadzieleGilowiceŁękawicaGilowice-ŚlemieńŁękawicaŁękawicaGilowiceZadzieleGilowiceGilowiceŁękawicaGilowice-ŚlemieńŁękawicaŁysinaGilowiceZadzieleGilowiceGilowiceŁękawicaGilowice-ŚlemieńŁękawicaOkrajnikGilowiceZadzieleGilowiceGilowiceŁękawicaGilowice-ŚlemieńŁękawicaRychwałdGilowiceZadzieleGilowiceGilowiceGilowiceGilowice-ŚlemieńGilowiceRychwałdekGilowiceSporyszSporyszGilowiceŚwinna Świnna Świnna HuciskoŚlemieńJeleśniaJeleśniaŚlemieńStryszawaStryszawaStryszawaKocierz RychwałdzkiŚlemieńZadzieleZadzieleŚlemieńŁękawicaGilowice-ŚlemieńŁękawicaKocońŚlemieńŚlemieńGilowiceŚlemieńŚlemieńGilowice-ŚlemieńŚlemieńKurówŚlemieńŚlemieńStryszawaŚlemieńStryszawaStryszawaStryszawaLasŚlemieńŚlemieńStryszawaŚlemieńŚlemieńGilowice-ŚlemieńŚlemieńPewel ŚlemieńskaŚlemieńŚlemieńGilowiceŚlemieńŚwinna Świnna Świnna PewelkaŚlemieńŚlemieńStryszawaŚlemieńStryszawaStryszawaStryszawaŚlemieńŚlemieńŚlemieńGilowiceŚlemieńŚlemieńGilowice-ŚlemieńŚlemieńCzernichówSporyszZadzieleZadzieleSporyszCzernichówCzernichówCzernichówIsepSporyszŻywiec (m)Żywiec (m)Sporysz (do 1949)Żywiec (m)Żywiec (m)Żywiec (m)Międzybrodzie ŻywieckieSporyszZadzieleZadzieleSporyszCzernichówCzernichówCzernichówMoszczanicaSporyszZadzieleZadzieleSporyszŁękawicaŻywiec (m)Żywiec (m)OczkówSporyszZadzieleZadzieleSporyszŁękawicaGilowice-ŚlemieńŻywiec (m)Pewel MałaSporyszSporyszSporyszSporyszŚwinnaŚwinnaŚwinnaPrzyłękówSporyszSporyszSporyszSporyszŚwinnaŚwinnaŚwinnaSporyszSporyszSporyszSporyszSporysz (do 1949)Żywiec (m)Żywiec (m)Żywiec (m)ŚwinnaSporyszSporyszSporyszSporyszŚwinnaŚwinnaŚwinnaTresnaSporyszZadzieleZadzieleSporyszCzernichówCzernichówCzernichówTrzebiniaSporyszSporyszSporyszSporyszŚwinnaŚwinnaŚwinnaZadziele (do 1966)SporyszZadzieleZadzieleSporyszzalanezalanezalaneBujakówPorąbkaKozyKozyPorąbkaPorąbkaPorąbkaPorąbkaCzaniecPorąbkaKętyKętyPorąbkaPorąbkaPorąbkaPorąbkaKobiernicePorąbkaKozyKozyPorąbkaPorąbkaPorąbkaPorąbkaMiędzybrodzie BialskiePorąbkaKozyKozyPorąbkaCzernichówCzernichówCzernichówPorąbkaPorąbkaKozyKozyPorąbkaPorąbkaPorąbkaPorąbkaKozyBiałaKozyKozyBiałaKozyKozyKozyKoszarawaStryszawaJeleśniaJeleśniaStryszawaKoszarawaKoszarawaKoszarawaKrzeszówStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaKukówStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaLachowiceStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaStryszawaTargoszów (od 1949)–––StryszawaStryszawaStryszawaStryszawa

Przypisy

Sporysz