thumb Welfowie (inaczej Gwelfowie, D’Este) – dwie dynastie panujące we Włoszech i Niemczech, ściśle ze sobą spokrewnione.

Pierwsza pochodzenia niemieckiego (Welfowie starsi) rządziła pod nazwą Welfów w krajach niemieckich oraz w Burgundii. Wygasła w połowie XI wieku. Druga dynastia jest pochodzenia włoskiego. Pod przejętą od poprzedniej, wygasłej dynastii, nazwą Welfów (Welfowie młodsi – potomkowie margrabiego Azzo II d’Este i jego pierwszej żony Kunegundy z Welfów) panowała w: Bawarii, Saksonii, potem Brunszwiku i Lüneburgu, a następnie Hanowerze oraz Wielkiej Brytanii (pod nazwą dynastii hanowerskiej).

Przedstawiciele tego rodu trzykrotnie nosili tytuł cesarski: Otto IV, od 1198 król niemiecki, a od 1209 r. cesarz (rzymski); Iwan VI, cesarz Rosji 1740–1741; Wiktoria Hanowerska, od 1837 królowa Wielkiej Brytanii, a od 1877 cesarzowa Indii.

Pod nazwą d’Este (potomkowie margrabiego Azzo II d’Este i jego drugiej żony Garsendy) panowała w krajach włoskich: Ferrarze i Modenie. Wygasła w 1803 r.

Związki Welfów i d’Este Welfowie starsi

Welf, hrabia A1.Judyta; x. Ludwik I Pobożny, cesarz (syn Karola I Wielkiego) A2. Emma; x. Ludwik Niemiecki (syn Ludwika I Pobożnego, patrz wyż.) A3. Konrad I Starszy, opat B1. Hugo (zm. 886), opat w Tours B2. Welf I (zm. ok. 860), hr. Alemanii C1. Eticho D1. Henryk E1. Eticho, hr. Bawarii E2. Rudolf I, hrabia F1. Rudolf II (zm. ok. 992) G1. Welf II (zm. 1030), hr. Szwabii H1. Welf III (zm. 1055), ks. Karyntii H2. Kunegunda; x. Azzo II, markiz d’Este (zob. niż.) B2. Hugo, opat, abp Kolonii B3. Konrad II Młodszy (zm. ok. 870), hr. Auxerre C1. Rudolf I (zm. 912), kr. Burgundii 888–937 D1. Rudolf II (zm. 937), kr. Burgundii E1. Konrad III Spokojny (zm. 993), kr. Burgundii F1. Rudolf III (zm. 1032), kr. Burgundii

Este i Welfowie młodsi

Alberto Azzo II (zm. 1097), pan na zamku Este; x.1. Kunegunda, c. Welfa II; x.2. Garsend, c. Hugo de Maine A1. (z pierwszego małżeństwa Azzona z Kunegundą) Welf IV (zm. 1101), ks. Bawarii B1. Welf V (zm. 1120), ks. Bawarii B2. Henryk IX Czarny (zm. 1126), ks. Bawarii C1. Henryk X Pyszny (zm. 1139), ks. Bawarii i Saksonii. D1. Henryk XII Lew (zm. 1195), ks. Bawarii i Saksonii (w 1180 r. pozbawiony obydwu księstw). E1. Henryk I (zm. 1227), hr. Palatynu E2. Otto IV (zm. 1218), kr. niemiecki 1198, ces. 1209 E3. Wilhelm starszy (zm.), ks. Lüneburga F1. Otto I Dziecię (zm. 1252), ks. Brunszwiku i Lüneburga potomkowie – rodzina Welfów, panująca w krajach niemieckich Brunszwiku i Lüneburga. A2. (z drugiego małżeństwa Azzo z Garsendą) Fulko I (zm. 1128), markiz d’Este potomkowie – rodzina d’Este panująca we włoskich księstwach Ferrary i Modeny

Dzieje Welfowie starsi Założycielem rodu był hrabia Welf, żyjący w czasach karolińskich. Pierwszym znaczącym krokiem w karierze były śluby jego córek: Judyty z cesarzem Ludwikiem I Pobożnym, a Emmy z Ludwikiem Niemcem (synem Ludwika Pobożnego z poprzedniego małżeństwa). W drugiej połowie IX wieku ród podzielił się. Młodsza linia, tzw. Rudolfingowie, wywodząca się od Konrada I hr. Auxerre władała królestwem Burgundii w latach 888–1032. Po śmierci ostatniego króla Rudolfa III Próżniaka, królestwo zostało włączone do cesarstwa. Linia starsza wywodząca się od Welfa I, wygasła na ks. Karyntii Welfie III w 1055 r. Jego spadkobiercą został siostrzeniec Welf IV – założyciel drugiej, młodszej dynastii Welfów.

d’Este

thumb|200px|Herb Księstwa Modeny Początków tego rodu trzeba szukać w niewielkim miasteczku Este, położonym na południe od Padwy. Tam osiedlił się niejaki Alberto Azzo II, który zamek ten obrał na swą siedzibę. Jego przodkowie przywędrowali wraz z wojskiem Karola Wielkiego. W 1035 roku ożenił się z Kunegundą, siostrą karynckiego księcia Welfa III. Gdy ten zmarł bezpotomnie, syn tej pary Welf IV odziedziczył spadek po wuju. Był on założycielem drugiej dynastii Welfów. Po śmierci Kunegundy Albert Azzo II ożenił się po raz wtóry z Garsendą z Maine. Syn, który się urodził z tego związku, Fulko (zm. 1128) odziedziczył po ojcu dobra włoskie.

Potomek Fulka, Azzo VII w 1264 r. przyjął tytuł seniora Ferrary, a w 1288 r. jego wnuk Obizzo II seniora Modeny.

Tytuły książęce otrzymał w XV wieku Borso. W 1452 r. został on uznany przez cesarza Fryderyka III księciem Modeny, a w 1471 r. papież Paweł II nadał mu tytuł księcia Ferrary.

Po wygaśnięciu głównej linii rodu na Alfonsie II w 1597 r. spadkobiercą został jego kuzyn książę Cezary. Papież jednak nie uznał jego praw, ponieważ jego ojciec był bastardem księcia Alfonsa I (żoną Alfonsa I była słynna Lukrecja Borgia, córka papieża Aleksandra VI).

Ostatnim księciem Modeny z rodu d’Este był Herkules III. Utracił on swe księstwo w czasie wojen z rewolucyjną Francją w 1796 r. On sam zmarł w 1803 r. Spadkobiercą został arcyksiążę Ferdynand Karol, mąż Marii Beatrycze, córki Herkulesa. Zapoczątkowali oni nową linie Habsburg-d’Este (dynastia habsbursko-lotaryńska)

Welfowie młodsi thumb|200px|Cesarz rzymsko-niemiecki Otto IV Welf IV w 1070 r. otrzymał we władanie księstwo Bawarii (jako Welf I). W 1137 r. jego wnuk Henryk X Pyszny otrzymał księstwo Saksonii wraz z ręką Gertrudy córki cesarza Lotara III. Jego syn Henryk Lew stał się jednym z najpotężniejszych władców niemieckich. Jego rywalizacja z Hohenstaufami doprowadziła do utraty przez Henryka Lwa obydwu księstw w 1180 r. (Bawarię otrzymali Wittelsbachowie, a Saksonię Askańczycy).

W 1198 r. syn Henryka Lwa, Otto IV Welf został wybrany na antykróla niemieckiego. Po śmierci króla Filipa Szwabskiego (z Hohenstaufów) został jedynym władcą Niemiec, a w 1209 r. koronowano go na cesarza. Zmarł bezpotomnie w 1218 r. jego brat i bratanek o imieniu Henryk władali krótko w Palatynacie. Młodszy brat Wilhelm otrzymał we władanie Lüneburg, a jego syn Otto I Dziecię został w 1235 r. uznany za księcia Brunszwiku i Lüneburga (Brunszwik nadał mu ówczesny cesarz Fryderyk II, w nagrodę, iż nie przystał na propozycję papieża Grzegorza IX aby obwołano go antykrólem).

thumb|left|200px|Herb Księstwa Brunszwiku Potomkowie Ottona I, dzielili się kilkakrotnie na linie. Stolicami osobnych księstw stawały się najczęściej: Brunszwik, Lüneburg, Wolfenbüttel, później także Celle, Calenberg i Hanower (zob. niż. Podziały terytorialne). Dziejopisarze wyróżniają trzy tzw. wielkie podziały. W 1252 r. po śmierci Ottona I w pierwszym – starym – podziale powstało osobne księstwo Brunszwiku i osobne Lüneburga. Drugi podział – tzw. środkowy – miał miejsce w 1373 r. po śmierci Magnusa II. Powstały wówczas osobne księstwo Lüneburga i Wolfenbüttel. Trzeci podział – tzw. nowy – miał miejsce w 1569 r. gdy dwaj bracia Henryk i Wilhelm podzieli się spadkiem po bracie. Pierwszy osiadł w Dannenbergu, a drugi w Lüneburgu.

Potomek pierwszego August Młodszy odziedziczył w 1634 r. po kuzynie Wolfenbüttel i tytułował się odtąd księciem Brunszwiku-Wolfenbüttel. W 1739 r. prawnuk Antoni Ulryk ożenił się z Elżbietą Anną, siostrzenicą carowej Rosji Anny. Ich syn, w wieku zaledwie 2 miesięcy, został po śmierci carowej ogłoszony carem Iwanem VI, a Elżbieta przejęła regencję. Rok później została odsunięta od władzy, a na tronie carów zasiadła Elżbieta, córka Piotra I Wielkiego. Iwan VI zmarł w 1764 r. zamordowany prawdopodobnie na rozkaz Katarzyny II.

Bratanek Antoniego Ulryka, książę Fryderyk August odziedziczył w 1792 r. śląskie księstwo Oleśnicy. Linia ta wygasła w 1884 r. wraz ze śmiercią ks. Wilhelma.

Dynastia hanowerska Królewski dom Hanowerski 85px 80px 89px|alt=(1660–1685) Jerzy I Jerzy II Jerzy III 95px 88px 89pxJerzy IV Wilhelm IV Wiktoria Poprzedzeni przez Dynastię Stuartów Zastąpieni przez Dynastię z Saksonii-Coburg-Gotha Potomek Wilhelma ks. Lüneburga, August I Starszy odziedziczył w 1634 r. Kalenberg. Jego bratanek Ernest August skupił władzę na znacznym obszarze wokół Hanoweru i w 1692 otrzymał godność elektora cesarstwa. Poprzez małżeństwo z Zofią (córką Elżbiety Stuart, czyli siostrzenicą króla Anglii i Szkocji – Karola I), przejął prawa do obydwu tronów. Jego syn Jerzy I w wyniku tzw. chwalebnej rewolucji w 1714, po śmierci matki oraz nieco później królowej Anny, został koronowany w Londynie na władcę Zjednoczonego Królestwa Brytyjskiego. Stał się założycielem tzw. dynastii hanowerskiej.

Jerzy III (zm. 1820) został w 1814 ogłoszony królem Hanoweru. Wraz ze śmiercią jego drugiego syna Wilhelma IV w 1837 został zerwana unia brytyjsko-hanowerska. Tron w Londynie odziedziczyła jego bratanica królowa Wiktoria (zm. 1901). Tron w Hanowerze przejął brat Wilhelma, Ernest August.

Syn Ernesta Augusta I, Jerzy V został w 1866 pozbawiony władzy, a ziemie Hanoweru włączono do królestwa Pruskiego. Ernest August III, wnuk Jerzego V i zięć cesarza niemieckiego Wilhelma II w 1913 przejął władzę w księstwie Brunszwiku. Tron utracił w 1918 po rewolucji listopadowej.

Obecnie tytularnym królem Hanoweru jest książę Ernest August V (ur. 1954, mąż księżniczki Karoliny z Monako).

Podziały terytorialne księstwa Brunszwiku i Lüneburga thumb|200px|Herby książąt Lüneburg i Wolfenbüttel w herbarzu J. Siebmachera, 1605 – pierwszy i drugi herb z lewej, dolny rząd

1252 – podział księstwa Brunszwiku i Lüneburga na osobne księstwa (pierwszy – stary – wielki podział księstwa) 1279 – podział księstwa Brunszwiku na księstwo Brunszwiku i księstwo Grubenhagen 1322 – podział księstwa Grubenhagen na księstwo Grubenhagen i księstwo Osterode 1345 – podział księstwa Brunszwiku na księstwo Brunszwiku-Wolffenbüttel i księstwo Getyngi 1369 – zjednoczenie księstwa Lüneburga z księstwem Brunszwiku-Wolffenbüttel 1373 – podział księstwa Brunszwiku na księstwo Brunszwiku-Wolffenbüttel i księstwo Lüneburga (drugi – średni – wielki podział księstwa) 1435 – zjednoczenie księstwa Getyngi z księstwem Brunszwiku-Wolffenbüttel 1495 – Podział księstwa Wolffenbüttel na księstwo Wolffenbüttel i księstwa Calenberg 1526 – zjednoczenie Grubenhagen z Osterode 1527 – podział księstwa Lüneburga na księstwo Harburga i księstwo Celle 1569 – podział księstwa Celle na księstwo Dannenberg i księstwo Celle-Lüneburg (trzeci – nowy – wielki podział księstwa) 1584 – zjednoczenie księstwa Calenberg z księstwem Wolffenbüttel 1596 – zjednoczenie księstwa Osterode z księstwem Celle-Lüneburg 1598 – podział księstwa Dannenbergu na księstwo Dannenbergu i księstwo Hitzacker 1634 – wygasła linia z Calenbergu i Wolffenbüttel. Zjednoczenie księstwa Calenbergu z księstwem Lüneburga i zjednoczenie księstwa Wolffenbüttel z księstwem Hitzacker 1636 – zjednoczenie księstwa Dannenbergu z księstwem Wolffenbüttel 1641 – zjednoczenie księstwa Harburga z księstwem Celle-Lüneburg 1641 – podział księstwa Lüneburga na księstwo Celle (primogenitura) i księstwo Calenberrgu i Hanower (sekundogenitura) 1666 – podział księstwa Brunszwiku-Wolffenbüttel na księstwo Brunszwiku-Wolffenbüttel i księstwo Bever 1689 – włączenie ziem księstwa Saksonii-Lauenburg do księstwa Celle 19 grudnia 1698 – podniesienie księstwa Hanoweru i Calenbergu do rangi elektoratu Hanoweru 1705 – zjednoczenie księstwa Celle z elektoratem Hanowerem 1714 – elektor Hanoweru Jerzy I Ludwik został królem Wielkiej Brytanii (unia personalna) 1809 – zjednoczenie księstwa Bever z księstwem Brunszwiku-Wolffenbüttel 12 lipca 1815 – podniesienie elektoratu Hanoweru do rangi królestwa 1837 – koniec unii personalnej Wielkiej Brytanii (królową został Wiktoria) i Hanoweru (królem został Ernest August I) 1866 – zajęcie królestwa Hanoweru przez Prusy 1884 – wygasła linia książąt Brunszwiku-Wolffenbüttel – zajęcie księstwa przez Prusy 1913 – przekazanie księstwa Brunszwiku Ernestowi Augustowi III z Hanoweru 1918 – Rewolucja listopadowa. Republika

Genealogia Dynastia hanowerska

Książęta Brunszwiku od XV do XVII wieku

Zobacz też Skarb Welfów Gibelini i gwelfowie Władcy brytyjscy Władcy Brunszwiku i Hanoweru Hanower (państwo)

Przypisy

Bibliografia Słownik Dynastii Europy, p. red. J. Dobosza i m. Serwańskiego, Poznań 1999

Linki zewnętrzne M. Marek Genealogia Welfów i d’Este