1905

Wydarzenia w Polsce

18 stycznia – w restauracji przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie rzeźbiarz Xawery Dunikowski śmiertelnie postrzelił w głowę malarza Wacława Pawliszaka. 28 stycznia – PPS ogłosiła strajk powszechny, co stało się początkiem rewolucji w Królestwie Polskim. 3 lutego – w Kielcach doszło do strajku młodzieży gimnazjalnej, domagającej się wprowadzenia nauczania w języku polskim. 24 lutego – rewolucja 1905: w Warszawie miała miejsce pierwsza akcja zbrojna bojowców PPS. 26 lutego – w Królestwie Polskim rozpoczęła się fala strajków solidarnościowych z robotnikami rosyjskimi. 2 marca – otwarto Dom Lekarski w Krakowie. 22 marca – założono Muzeum w Gliwicach. 26 marca – zamach bombowy bojowca PPS Stefana Aleksandra Okrzei na cyrkuł carskiej policji w Warszawie. 1 maja: na terenie zaboru rosyjskiego zniesiono zakaz nabywania ziemi przez Polaków na ziemiach zabranych. Władze dopuściły w szkołach prywatnych nauczanie języka polskiego i litewskiego. w Królestwie Polskim w trakcie demonstracji 1-majowych doszło do starć pomiędzy robotnikami a oddziałami rosyjskimi. 19 maja – w Warszawie zdemaskowany podczas przygotowań do zamachu na generał-gubernatora warszawskiego Konstantina Maksymowicza bojowiec PPS Tadeusz Dzierzbicki rzucił bombą w agentów Ochrany, zabijając dwóch z nich i siebie oraz ciężko raniąc trzeciego. Ponadto ranne zostały 24 osoby, w tym jedna ciężko. 11 czerwca – otwarto schronisko turystyczne na Babiej Górze w Beskidach Zachodnich. 13 czerwca – przed Sądem Wojskowym w Warszawie stanął bojowiec PPS Stefan Aleksander Okrzeja. 22–24 czerwca – w Łodzi strajk włókniarzy przeobraził się w dwudniowe starcia, w efekcie których zginęło i zostało rannych około dwóch tysięcy osób. 23 czerwca – bojowiec PPS Stefan Aleksander Okrzeja został skazany przez sąd w Warszawie na karę śmierci. 24 czerwca – zostało zdławione powstanie łódzkie. 3 lipca – od uderzenia pioruna spłonęła wieża kościoła św. Katarzyny w Gdańsku. 7 lipca – prezydentem Lwowa został Michał Michalski. 19 lipca – utworzona została Straż Ogniowa Ochotnicza w Sławkowie. 7 sierpnia – Austriacy przekazali Zamek Wawelski władzom cywilnym. 15 sierpnia – oddano do użytku Halę Targową w Chorzowie. 17 sierpnia – oddano do użytku linię Gdańsk Wąskotorowy – Stegna – Sztutowo, będącą częścią Gdańskiej Kolei Dojazdowej. Pociągi pokonywały Przekop Wisły promem kolejowym między Świbnem i Mikoszewem. 24 sierpnia – otwarto linię kolejową Strzyłki Topolnica-Sianki (dł. 54,41 km), należącą do Austriackich Kolei Państwowych. 23 września: późniejszy prymas August Hlond otrzymał święcenia kapłańskie. w Stoczni Cesarskiej w Gdańsku zwodowano lekki krążownik SMS Danzig. 3 października – w Łodzi odbył się wielotysięczny pogrzeb przemysłowca branży włókienniczej Juliusza Kunitzera, zastrzelonego 30 września w tramwaju przez członków PPS – Adolfa Szulca i Stefana Jędrasa. 7 października – w Krakowie powstał pierwszy polski kabaret literacki. Występy Zielonego Balonika można było obejrzeć w Jamie Michalika wyłącznie na specjalne zaproszenie, a niewykazanie zachwytu wiązało się z brakiem zaproszenia na kolejne przedstawienia. 26 października – w Królestwie Polskim wybuchł strajk powszechny. W 45 miejscowościach uczestniczyło w nim około 800 tys. osób. 28 października – zawieszono bezterminowo działalność Uniwersytetu Warszawskiego. 31 października – w Sosnowcu proklamowano Republikę Zagłębiowską. 2 listopada – powstała Białogardzka Kolej Dojazdowa. 10 listopada – wprowadzono stan wojenny ukazem cara Mikołaja II Romanowa na całym terytorium Królestwa Polskiego. 12 listopada: proklamowanie Republiki Sławkowskiej. pierwsze zawody lekkoatletyczne we Lwowie (100 m: J. Bizoń 13,0 s.; 400 m: M. Kawecki 1:01,0 s.) 10 grudnia – Henryk Sienkiewicz otrzymał Nagrodę Nobla za całokształt pracy artystycznej. 26 grudnia – Organizacja Bojowa PPS dokonała napadu na kasę powiatową w Wysokiem Mazowieckiem, zdobywając pół miliona rubli. 27 grudnia – w Ostrowcu proklamowano Republikę Ostrowiecką. 28 grudnia – w Królestwie Polskim rozpoczął się strajk powszechny przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego. Podczas rewolucji w Rosji doszło do podziału Polskiej Partii Socjalistycznej na PPS Frakcja Rewolucyjna (Józef Piłsudski), której celem była przede wszystkim walka o niepodległość oraz PPS Lewica (Maria Koszutska), której celem była przede wszystkim walka o prawa robotników. W wydarzeniach rewolucyjnych 1905 roku na ziemiach polskich wzięli czynny udział anarchiści. Strajk generalny w Krakowie i w Podgórzu pod hasłami walki o reformę prawa wyborczego. Lekkoatletyczne zawody międzyklubowe we Lwowie (K. Sołtyński, bieg na 1 milę – 5:20,0 s.)

Wydarzenia na świecie

2 stycznia: w czasie toczącej się wojny rosyjsko-japońskiej Rosjanie skapitulowali w Port Artur (Lüshun) w Chinach. Wydarzenie zaskoczyło opinię światową. amerykański astronom Charles Dillon Perrine odkrył księżyc Jowisza Elarę. 14 stycznia – został premierem Danii. 22 stycznia – rewolucja w Rosji roku 1905: krwawa niedziela w Petersburgu zapoczątkowała rewolucję 1905. Wojsko na rozkaz cara otworzyło ogień do demonstrantów. Według oficjalnych danych zginęły 93 osoby, 333 odniosły rany (34 z nich zmarły), źródła nieoficjalne mówią o setkach zabitych (od 800 do 1000). 26 stycznia – w kopalni Premier Mine pod Pretorią w Republice Południowej Afryki został znaleziony największy i najczystszy ze znanych diamentów – Cullinan. 29 stycznia – wojna rosyjsko-japońska: zakończyła się nierozstrzygnięta bitwa pod Sandepu. Styczeń – rewolucja w Rosji roku 1905: strajki do końca stycznia podjęło ponad 400 tys. robotników, szybko zaczęły protestować także centra przemysłowe w Królestwie Polskim i na Wybrzeżu Bałtyckim. 1 lutego – założono holenderski klub piłkarski ADO Den Haag. 2 lutego – w Sankt Petersburgu pod oddziałem kawalerii załamał się Most Egipski. W katastrofie nikt nie zginął. 19 lutego–10 marca – Wojna rosyjsko-japońska: zwycięska dla wojsk japońskich bitwa pod Mukdenem (Shenyangiem) w Mandżurii z wojskami rosyjskimi. 21 lutego – zwodowano brytyjski transatlantyk RMS „Carmania”. 23 lutego – amerykański adwokat założył w Chicago organizację międzynarodową Rotary International. 24 lutego – zakończono drążenie najdłuższego wówczas kolejowego tunelu simplońskiego w Szwajcarii. 27 lutego – uroczyście otwarto ewangelicką katedrę berlińską. 3 marca – rewolucja w Rosji roku 1905: car Mikołaj II Romanow zgodził się na powstanie parlamentu w Rosji – Dumy Państwowej. 4 marca – prezydent USA Theodore Roosevelt rozpoczął urzędowanie. 8 marca – niemiecki astronom Max Wolf odkrył planetoidę (559) Nanon. 10 marca: wojna rosyjsko-japońska: zwycięstwem Japończyków zakończyła się bitwa pod Mukdenem. założono angielski klub piłkarski Chelsea F.C. 17 marca – Albert Einstein opublikował pracę pod tytułem O wytwarzaniu i transformacji światła, która wyjaśnia zjawisko fotoelektryczne używając pojęcia cząstek, nazwanych później fotonami. 19 marca – założono argentyński klub piłkarski Belgrano Córdoba. 28 marca – Alessandro Fortis został premierem Włoch. 31 marca – cesarz Niemiec Wilhelm II Hohenzollern domagał się uznania równości interesów kolonialnych Francji i Niemiec w Maroku, czym wywołał pierwszy kryzys marokański. Marzec – rewolucja w Rosji roku 1905: zamknięto wszystkie wyższe uczelnie. 3 kwietnia – w Buenos Aires został założony klub sportowy Boca Juniors. 4 kwietnia – ponad 20 tys. osób zginęło w trzęsieniu ziemi o magnitudzie 7,8 stopnia w skali Richtera, w leżącym w północnych Indiach mieście Kangra. 6 kwietnia – niemiecki astronom Paul Götz odkrył planetoidę (563) Suleika. 9 kwietnia: w Chinach wykonano ostatnią egzekucję poprzez karę tysiąca cięć. Juventus F.C. zdobył swoje pierwsze mistrzostwo Włoch. 10 kwietnia – w Manili wyjechały na ulicę pierwsze tramwaje elektryczne. 18 kwietnia – Real Madryt, pokonując w finale Athletic Bilbao 1:0, zdobył po raz pierwszy piłkarski puchar Hiszpanii. 3 maja – założono niemiecki klub piłkarski Arminia Bielefeld. 5 maja – założono argentyński klub piłkarski CA Colón. 6 maja – Federico Reichert dokonał pierwszego wejścia na szczyt wulkanu Socompa na granicy chilijsko-argentyńskiej (6051 m). 13 maja: w Paryżu zadebiutowała Mata Hari. założono brazylijski klub piłkarski Sport Recife. 15 maja – na powierzchni 0,4 km², która później stała się śródmieściem metropolii, założono miasto Las Vegas w USA. 27–28 maja – wojna rosyjsko-japońska: klęska floty rosyjskiej w bitwie pod Cuszimą. 28 maja – niemiecki astronom Paul Götz odkrył planetoidy (566) Stereoskopia i (567) Eleutheria. 7 czerwca – norweski parlament zadeklarował rozwiązanie unii państwowej ze Szwecją – Norwegia stała się niezależnym państwem. 9 czerwca – założono londyński klub piłkarski Charlton Athletic F.C. 15 czerwca – księżniczka brytyjska Małgorzata z Connaught wyszła za mąż za księcia szwedzkiego Gustawa. 18 czerwca – Géza Fejérváry został premierem Królestwa Węgier. 23 czerwca – po raz pierwszy wzbił się w powietrze samolot Flyer III konstrukcji braci Wright. 27 czerwca: rewolucja w Rosji roku 1905: doszło do buntu załogi na pancerniku rosyjskiej floty czarnomorskiej Potiomkin. w Chicago założono rewolucyjny związek zawodowy Robotnicy Przemysłowi Świata (IWW). 30 czerwca: Albert Einstein opublikował szczególną teorię względności, zawierającą równanie E=mc². w wyniku przejścia tajfunu nad atolem Knox w archipelagu Wysp Marshalla zginęli prawie wszyscy jego mieszkańcy (60-70 osób). Od tego czasu pozostaje on niezamieszkany. 5 lipca – Alfred Deakin został premierem Australii. 13 lipca – w Norwegii odbyło się referendum potwierdzające rozwiązanie unii państwowej ze Szwecją. 19 lipca – car Mikołaj II wydał ukaz zwołania Dumy, do której miały być przeprowadzone czterostopniowe wybory z zastosowaniem cenzusu majątkowego. 20 lipca – w Niemieckiej Afryce Wschodniej wybuchło powstanie Maji-Maji. 29 lipca – podpisano tajne memorandum pomiędzy USA i Japonią, potwierdzające japońską strefę wpływów w Korei i amerykańską na Filipinach (porozumienie William H. Taft – Katsura Tarō). 19 sierpnia – cesarz Rosji Mikołaj II Romanow wydał manifest powołujący do życia Dumę Państwową, która w założeniu miała być jedynie organem doradczym monarchy. 1 września – ustanowiono dwie kanadyjskie prowincje – Albertę i Saskatchewan – z podziału terytoriów północno-zachodnich. 5 września – w Portsmouth w USA podpisano pokój pomiędzy Japonią a Rosją, kończący wojnę rosyjsko-japońską. 27 września – Albert Einstein opublikował pracę o równoważności masy i energii (E=mc²). 2 października – położenie stępki pod pancernik brytyjski HMS Dreadnought, o przełomowej i rewolucyjnej konstrukcji, spowodowało wyścig zbrojeń – pancernik został ukończony już po 14 miesiącach w grudniu 1906. 5 października – trzeci samolot braci Wright o nazwie Wright Flyer III, pilotowany przez Wilbura, odbył lot o długości 39 minut, pokonując 24 1/2 mili (39,43 km). Był to pierwszy samolot, który utrzymał się w powietrzu ponad pół godziny. 14 października: założono klub piłkarski Sevilla FC. założono Międzynarodową Federację Lotniczą (FAI). 16 października – rewolucja w Rosji roku 1905: rosyjska armia otworzyła ogień w czasie manifestacji w Estonii, zabijając 94 osoby i raniąc przeszło 200. 20 października – założono turecki klub piłkarski Galatasaray SK. 26 października – Szwecja wyraziła zgodę na rozwiązanie unii państwowej z Norwegią. 30 października – rewolucja w Rosji roku 1905: car Mikołaj II Romanow został zmuszony do ogłoszenia manifestu zapowiadającego przyznanie swobód obywatelskich, amnestię, prawo wyborcze dla wszystkich warstw społecznych i powołanie Dumy jako władzy ustawodawczej. Październik – rewolucja w Rosji roku 1905: strajki w Rosji objęły ponad 2 mln osób we wszystkich ważniejszych guberniach. 4 listopada – powstał Niemiecki Związek Narciarski.