thumb|Macrosiagon Samiec sąsiada dziwaczka|thumb Larwa chrząszcza z rodziny wachlarzykowatych na skrzydle błonkówki z rodziny Braconidae|thumb Wachlarzykowate (Ripiphoridae) – rodzina chrząszczy. Należą tu rzadkie owady o słabo poznanej biologii, spotykane na całym świecie. Opisano około 450 gatunków. Wachlarzykowate są parazytoidami, dla których gospodarzami są błonkoskrzydłe, chrząszcze lub karaczany. Odznaczają się skróconymi pokrywami i rozgałęzionymi czułkami.
Filogeneza Inkluzje w bursztynie pozwoliły na opisanie wymarłych przedstawicieli rodziny. Zapis kopalny sięga wczesnej kredy: najstarszym znanym rodzajem jest Paleoripiphorus (datowany na alb) i przedstawiciel współczesnego rodzaju Macrosiagon (cenoman). Analiza Batelki i wsp. na podstawie markerów mRNA i mtDNA należących do 23 gatunków z czterech podrodzin nie dała jednoznacznego obrazu filogenezy tej rodziny chrząszczy. Uzyskane wyniki potwierdzają hipotezę kladu Ripiphoridae + Mordellidae i nie przesądzają o monofiletyczności wachlarzykowatych.
Występowanie Z Europy znanych jest kilkanaście gatunków (Fauna Europaea wymienia piętnaścieFauna Europaea: Taxon Details), z których najczęstszym i najlepiej poznanym jest sąsiad dziwaczek (Metoecus paradoxus). Wykaz fauny Polski uwzględnia sąsiada dziwaczka i Pelecotoma fennicaFauna Polski. Charakterystyka i wykaz gatunków. Tom I - Annelida; Arthropoda pro parte; Insecta pro parte (Coleoptera, Hemiptera, Hymenoptera, Lepidoptera). Pod redakcją: Wiesława Bogdanowicza, Elżbiety Chudzickiej, Irminy Pilipiuk i Ewy Skibińskiej. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2004. s. 148. Autorzy klucza do oznaczania owadów Polski nie wykluczyli występowania gatunków z rodzaju Ripidius (R. pectinicornis i R. quadriceps); istotnie, w 1994 roku opublikowano doniesienie o wykazaniu R. quadriceps z Dolnego ŚląskaSzołtys H. Ripidius quadriceps (Ab.) nowy dla fauny Polski gatunek z rodziny Rhipiphoridae (Coleoptera) „Acta Entomologica Silesiana”. 2. 1, s. 21 (1994).. Znane jest pojedyncze doniesienie o znalezieniu okazu Macrosiagon praeustum w okolicach Gostynina; prawdopodobnie był to źle oznaczony Macrosiagon bimaculataLech Borowiec: Klucze do oznaczania owadów Polski. Cz.XIX Chrząszcze - Coleoptera, z.83 Wachlarzykowate - Rhipiphoridae. Warszawa-Wrocław: PWN, 1983. W ostatnim przeglądzie danych o występowaniu wachlarzykowatych w Polsce dane o występowaniu przedstawicieli rodzaju Macerosiagon uznano za błędneM. Miłkowski, T. Mokrzycki, R. Ruta. Nowe stanowiska wachlarzykowatych (Coleoptera: Ripiphoridae) w Polsce. Przegląd Przyrodniczy 26 (2), s. 22–29, 2015.
Morfologia Należą tu małe i średniej wielkości (2,5–14 mm długości) chrząszcze o wydłużonym, często klinowatym ciele. Głowa zwykle hipognatyczna. Oczy nierzadko są bardzo duże. Czułki zwykle pierzaste, piłkowane lub grzebykowate, rzadko nitkowate, u większości gatunków 11-członowe, czasem liczba członów zredukowana (nawet do dwóch u samic niektórych gatunków). Pokrywy zazwyczaj skrócone, u najbardziej wyspecjalizowanych przedstawicieli rodziny całkiem zredukowane.
Biologia Biologia większości gatunków jest słabo poznana. Prawdopodobnie u wszystkich gatunków występuje hipermetamorfoza i stadium pasożytnictwa wewnętrznego. Do gatunków o najlepiej poznanym cyklu życiowym należą Ripidius quadriceps, Pelecotoma fennica i Ripiphorus smithiMajka C.G., Chandler D.S., Sheffield C.S., Webster R.P. New records of Ripiphoridae (Coleoptera) from the Maritime provinces of Canada. Coleopterists Bulletin 60, 4, 299–303, 2006.
Systematyka Lawrence i Newton (1995) wyróżnili sześć podrodzin: Hemirhipidiinae, Micholaeminae, Pelecotominae, Ptilophorinae, Ripidiinae i Ripiphorinae. Falin w przeglądzie znanych gatunków uwzględnił 38 rodzajów tych chrząszczy.
Przegląd systematyczny Rodzina: Wachlarzykowate Ripiphoridae Gemminger et Harold, 1870 (1853) Podrodzina: Hemirhipidiinae Heller, 1921 = Nephritinae Hemirhipidius Heller, 1920 Heteromeroxylon Pic, 1939 Nephrites Shuckard, 1838 Sitarida White in Stokes, 1846 Podrodzina: Micholaeminae Viana, 1971 Ancholaemus Gerstaecker, 1855 Micholaemus Viana, 1971 Podrodzina: Pelecotominae Seidlitz, 1875 Alloclinops Broun, 1921 Clinopalpus Batelka, 2009 Clinops Gerstaecker, 1855 Elytroxystrotus Manfrini de Brewer, 1963 Euctenia Gerstaecker, 1855 †Flabellotoma Batelka et al., 2016 Geoscopus Gerstaecker, 1855 Micropelecotoides Pic, 1910 Pelecotoma Fischer von Waldheim, 1809 Rhipistena Sharp, 1878 Scotoscopus Reitter, 1884 Sharpides Kirkaldy, 1910 ? Setosicornia Pic, 1911 Spinotoma Hsiao & Huang, 2018 Trigonodera Dejean, 1834 ?Dunbrodianus Madrasiindus Pic, 1911 Podrodzina: Ptilophorinae Gerstaecker, 1855 Ptilophorus Dejean, 1834 Toposcopus LeConte, 1868 Podrodzina: Ripidiinae Gerstaecker, 1855 †Olemehliella Batelka, 2011 Plemię: Ripidiini Gerstaecker, 1855 ? Aporrhipis Pascoe, 1887 Blattivorus Chobaut, 1891
Falsorhipidius Pic, 1947 Neonephrites Riek, 1955 Neorhipidius Riek, 1955 †Paleoripiphorus Perrichot, Nel et Neraudeau, 2004 Paranephrites Riek, 1955 Pararhipidius Coiffait, 1947 Pirhidius Besuchet, 1957 Protoripidius Cai, Yin & Huang, 2017 Pseudorhipidius Chobaut, 1894 Rhipidioides Riek, 1955 Ripidius Thunberg, 1806 Rhipidocyrtus Falin & Engel, 2014 Rhizostylops Silvestri, 1906 Riekella Selander, 1957 Quasipirhidius Zaragoza, 1992 Plemię: Eorhipidiini Iablokoff-Khnzorian, 1986 Eorhipidius Iablokoff-Khnzorian, 1986 Podrodzina: Ripiphorinae Harold & Gemminger, 1870 Plemię: Macrosiagonini Macrosiagon Hentz, 1829 Metoecus Dejean, 1834 Plemię: Ripiphorini Ripiphorus Bosc, 1792 Ripiphoridae incertae sedis Ivierhipidius Barclay, 2015
Przypisy
Kategoria:Taksony opisane przez Edgara von Harolda