Wspólna polityka rolna (WPR) – wszystkie przedsięwzięcia dotyczące sektora rolnego, podejmowane przez Unię Europejską w celu wypełnienia postanowień zapisanych w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego, zwiększenie konkurencyjności i łańcuchu dostaw żywności, zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych i przeciwdziałanie zmianom klimatu.

Zarys Obejmuje: uprawę roli, chów i hodowlę zwierząt (oprócz akwakultury, objętej odrębną wspólną polityka rybołówstwa), nasiennictwo, leśnictwo, uprawę winorośli oraz ogrodnictwo (w tym sadownictwo, warzywnictwo, kwiaciarstwo, szkółkarstwo). Powstała jako jedna z pierwszych wspólnych polityk ówczesnej Wspólnoty Europejskiej. Cele WPR zostały określone w art. 39 TFUE (dawny art. 33 TWE).

Podstawowymi filarami WPR są: wspieranie produkcji rolnej i wspólna organizacja rynków rolnych (płatności bezpośrednie, interwencje na rynku wewnętrznym, ochrona zewnętrzna) rozwój obszarów wiejskich (polityka strukturalna).

Historia 1957–1962 – prace nad sprecyzowaniem regulacji 1958 – przyjęcie na konferencji w Stresa zasad regulujących WPR lata 60. – „złoty okres” WPR 1962–1968 – okres wprowadzania CAP (Common Agricultural Policy) w życie 1969–1975- początek kryzysu WPR i pierwsze projekty reform lata 70. i 80. – kryzys – nadwyżki produkcyjne 2000 – wprowadzenie w życie dokumentu Agenda 2000 radykalnie reformującego CAP

Reformy WPR 1968 – plan Mansholta Jego celem było poprawienie struktury agrarnej poprzez powiększenie wielkości gospodarstw, likwidację małych, słabo wydajnych gospodarstw oraz zmniejszenie nadwyżek produktów rolnych. Nie został w pełni zrealizowany. lata 1985–1990 W tych latach dokonano także dość istotnych zmian w zakresie WPR. Należało do nich: stopniowe obniżanie realnego poziomu cen ustalanych przez organy Wspólnoty na kolejne kampanie rolnicze. wprowadzenie tzw. stabilizatorów rolniczych, polegających na określeniu górnego pułapu produkcji na dany produkt. zaostrzenie wymogów co do jakości towarów przyjmowanych do skupu interwencyjnego oraz wprowadzanie limitów gwarantowanych interwencji. ograniczenie rocznej stopy wzrostu wydatków na finansowanie wspólnej organizacji rynków. 1992 – reformy MacSharry’ego: zmiany struktury wydatków na wspieranie rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich (zlikwidowanie dotacji do cen produktów rolnych w zamian za bezpośrednie opłaty wyrównawcze świadczone na rzecz rolników, lecz niezwiązane z wielkością produkcji) obniżenie cen skupu niektórych produktów, tak aby zbliżyć je do cen na rynkach światowych. system przymusowego ugorowania. Agenda 2000 Zaproponowanie zmian wydatków na politykę rolną. Obejmowały one: obniżkę wydatków na interwencje rynkowe i subsydia eksportowe wzrost płatności kompensacyjnych wzrost dodatków na ochronę środowiska, zalesienie i wcześniejsze emerytury fundusze przedakcesyjne dla państw kandydujących

Reforma Fishlera – Luksemburg 2003 – od 2005 System Jednolitej Płatności (SJP) oddzielenie płatności od produkcji rolnej płatność przypisana do powierzchni upraw z lat 2000–2002 odłogowanie (10% z 92t) możliwa jednolita płatność regionalna zasada wzajemnej zgodności: dobra kultura rolna gruntów bezpieczeństwo żywności ochrona środowiska zdrowotność ludzi, zwierząt i roślin dobrostan zwierząt dalsza redukcja cen interwencyjnych na korzyść płatności bezpośrednich zmniejszanie płatności dla największych gospodarstw (modulacja) na korzyść rozwoju wsi mechanizm dyscypliny wydatków (dot. budżetu – €43mld – zamrożenie na lata 2007-)

Cele Pierwotnym celem WPR było zapewnienie Europie samowystarczalności w zakresie zaopatrzenia w żywność. Osiągnąwszy ten cel, WPR przetrwała bez większych zmian do 1992 r., kiedy to w kontekście trudnych negocjacji Rundy Urugwajskiej GATT irlandzki komisarz MacSharry przeforsował pierwsze reformy. Od tej pory zaczęto odstępować od subwencjonowania produkcji rolnej na rzecz bezpośrednich opłat wyrównawczych do dochodów rolników. Priorytetem nie było już wyżywienie Europy, lecz zachowanie społecznej struktury wsi i ochrona środowiska. Dotychczasowy, kosztowny system interwencji hamował bowiem możliwość liberalizacji handlu międzynarodowego, stwarzał okazje do nadużyć, a ponadto kompromitował Wspólnotę Europejską w oczach podatników, utożsamiających WPR z górami masła, jeziorami wina i niszczeniem płodów rolnych w celu utrzymywania wysokich cenAnna Grzybowska: „Rolnictwo: którędy do Unii?”, Europa nr 5/98, dwumiesięcznik, Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa, ISSN 1429-6608, s. 28..

Aktualnie wspólny rynek oznacza, że zostają zniesione ograniczenia w handlu produktami gleby, lasu i morza wewnątrz UE. Obowiązuje zakaz stosowania barier taryfowych (ceł) i parataryfowych (np. subwencje) utrudniających swobodny przepływ towarów rolnych pomiędzy krajami członkowskimi, przy zachowaniu obowiązku spełnienia wybranych norm w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego (bariery pozataryfowe). Funkcjonują wspólne ceny, stałe kursy walutowe w obrotach towarami rolnymi, nastąpiła harmonizacja przepisów administracyjnych, fitosanitarnych, weterynaryjnych i ochrony zdrowia. Równocześnie WPR realizuje silną politykę protekcjonistyczną w stosunku do towarów rolnych spoza Unii.

Założenia Podstawową jednostką produkcyjną w rolnictwie jest gospodarstwo rodzinne; Rolnictwo jest szczególnym sektorem gospodarki unijnej, które ma zapewnić samowystarczalność UE w zakresie produktów rolnych; Polityka rolna wymaga osobnych regulacji prawnych.

Zasady zasada jednolitego rynku (swobodny przepływ produktów rolnych między państwami członkowskimi); zasada wzajemnej zgodności: dobra kultura rolna gruntów bezpieczeństwo żywności ochrona środowiska zdrowotność ludzi, zwierząt i roślin dobrostan zwierząt zasada preferencji UE (preferencja towarów UE); zasada finansowej solidarności (koszty finansowania ponoszą wszystkie państwa członkowskie). Zasada ta jest realizowana za pośrednictwem: Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (w zakresie organizacji rynku rolnego) Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (w zakresie polityki strukturalnej).

Filary i środki (działania) Wspieranie produkcji rolnej i wspólna organizacja rynków rolnych (I Filar) Wspieranie produkcji rolnej i wspólna organizacja rynków produktów rolnych mają na celu ujednolicić różnorakie mechanizmy regulujące wytwarzanie produktów rolnych oraz handel w obrębie Unii Europejskiej. Wprowadzone mechanizmy dają gwarancje bezpieczeństwa i wsparcie dla producentów rolnych, niezależnie od rodzajów produktów rolnych. W skład wchodzą następujące działania: regulacja poszczególnych rynków rolnych; wsparcie finansowe dochodów rolników; system składowania i sprzedaży towarów rolnych; wspólne mechanizmy stabilizacji wywozu lub przywozu towarów: interwencja na rynku wewnętrznym i ochrona zewnętrzna obejmująca: zboża, cukier, oliwę, masło, mleko w proszku, wołowinę, wieprzowinę, świeże owoce i warzywa; ochrona zewnętrzna bez interwencji, obejmująca: rzepak, jaja, drób, wino, chmiel, kwiaty; refundacje wywozowe (eksportowe) w formie subsydiów (rekompensata dla różnicy pomiędzy wyższymi cenami na rynkach wewnętrznych a niższymi na rynkach światowych), obejmują: zboża, cukier, produkty mleczne, wołowinę, wieprzowinę, świeże owoce i warzywa; refundacje produkcyjne w formie subsydiów (rekompensata dla różnicy pomiędzy wyższymi cenami na rynkach wewnętrznych a niższymi cenami surowców importowanych), obejmują: zboża i cukier.

Wspólna organizacja rynków rolnych w świetle Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej W Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 2009 r., w wersji skonsolidowanej z 2012 r. stwierdzono, że do osiągnięcia celów Wspólnej Polityki Rolnej ustanawia się wspólną organizację rynków rolnych: Wersja skonsolidowana Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 2012 r., Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej (C 326/47)..

Zależnie od produktów, organizacja ta przybiera jedną z następujących form: wspólne reguły konkurencji; obowiązkowa koordynacja różnych krajowych organizacji rynkowych; europejska organizacja rynkowa.

Wspólna organizacja może obejmować wszelkie środki konieczne do osiągnięcia celów WPR, w tym regulację cen, subwencje służące produkcji i wprowadzaniu do obrotu różnych produktów, systemy magazynowania i przewozu oraz wspólne mechanizmy stabilizacji przywozu i wywozu.

Wspólna organizacja ograniczona została do osiągania celów określonych w WPR i wyklucza wszelką dyskryminację między producentami lub konsumentami wewnątrz Unii Europejskiej.

Wspólna polityka cenowa opiera się na wspólnych kryteriach i jednolitych metodach kalkulacji. Aby umożliwić wspólną organizację i osiąganie jej celów, może być stworzony jeden lub kilka funduszy orientacji i gwarancji rolnej.

Regulacje europejskie dotyczące wspólnej organizacji rynków rolnych z 2007 W rozporządzeniu Rady (WE) z 2007 r. stwierdzono, że Rada przyjęła 21 pojedynczych rozporządzeń dotyczących produktu lub grupy produktów w ramach Wspólnej Organizacji Rynków Rolnych: Rozporządzenie Rady (WE) nr 1234/2007 z dnia 22 października 2007 r. ustanawiające wspólną organizację rynków rolnych oraz przepisy szczegółowe dotyczące niektórych produktów rolnych („rozporządzenie o jednolitej wspólnej organizacji rynku”).. Dotyczyły one rynku zbóż, ryżu, cukru, suszu paszowego, nasion, oliwy z oliwek, oliwek stołowych, lnu i konopi, bananów, mleka i przetworów mlecznych oraz jedwabników.

Celem rozporządzenia z 2012 r. w którym ujęto, w jednym akcie prawnym, wszystkie rynki, było zapewnić stabilizacji rynków oraz odpowiedni poziom życia ludności wiejskiej. W rozporządzeniu opracowano zróżnicowany system wsparcia cenowego dla poszczególnych sektorów, wprowadzając systemy wsparcia bezpośredniego dla potrzeb każdego sektora. Środki na wsparcie przyjęły formę interwencji publicznej lub dopłat do prywatnego przechowywania produktów sektora zbóż, ryżu, cukru, oliwy z oliwek i oliwek stołowych, wołowiny i cielęciny, mleka i przetworów mlecznych, wieprzowiny oraz mięsa baraniego i koziego.

Wspólna organizacja rynków rolnych w świetle rozporządzenia z 2013 W rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady UE z 2013 r. stwierdzono, że ze względu na zakres reformy wspólnej polityki rolnej należy uchylić rozporządzenie z 2007 r. i zastąpić je nowym rozporządzeniem o jednolitej wspólnej organizacji rynków produktów rolnych: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) NR 1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 922/72 (EWG) nr 234/79 (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007..

Reforma miała zharmonizować, uspójnić i uprościć przepisy, które obejmują więcej niż jeden sektor rolny.

Celem reformy była stabilizacja rynków oraz zapewnienie odpowiedniego poziomu życia ludności wiejskiej. Cel ten zapewniono poprzez zróżnicowania systemów wsparcia rynkowego dla poszczególnych sektorów. Wprowadzono systemy wsparcia bezpośredniego, który realizowano przy uwzględnieniu różnych potrzeb sektora. Ponadto środki mogą przyjmować formę interwencji publicznej lub dopłat do prywatnego przechowywania.

W aspekcie wewnętrznym wspólna organizacja rynków rolnych obejmuje interwencje na rynkach, zasady dotyczące wprowadzania do obrotu i organizacji producentów rolnych. Natomiast aspekty zewnętrzne rynków rolnych dotyczyły wymiany handlowej z państwami trzecimi, w tym certyfikację importu i eksportu, cła przywozowe, zarządzanie kontyngentami taryfowymi czy refundacje wywozowe.