Okolicznik stopnia i miary (liczebnikowy) – rodzaj okolicznika pełniący funkcję podrzędną w grupie orzeczenia (podobnie jak dopełnienie). Zazwyczaj określa czasownik, ale może być również określnikiem przymiotnika lub przysłówka. Tworzy z wyrazem określanym związek na zasadzie przynależności (nigdy nie tworzy związku rządu i zgody).

Historia pojęcia Okolicznik stopnia i miary bywa rozumiany łącznie (np. u Janiny Labochy), rozłącznie (B. Bartnicka i H. Satkiewicz), bądź wymienia się go tylko jako okolicznik miary (tak jest u Zenona Klemensiewicza). Najczęściej jednak następuje połączenie tych dwóch okoliczników w jedną nazwę – okolicznika stopnia i miary.

Cechy Ogranicza on podstawę pod względem ilościowym, długości, szerokości, ciężaru, objętości, powierzchni, natężenia, rozciągłości w czasie itp.

Może występować jako: przysłówek, np.: Książka bardzo się podobała. Był nadzwyczajnie wesoły. wyrażenie przyimkowe, np.: Wypili po szklance mleka. Znam wszystkich prócz Joanny. Przyjmuje codziennie oprócz sobót. W dwóch ostatnich przykładach podstawy wszystkich, codziennie określają (zawężają) okoliczniki: prócz, oprócz. liczebnik nieokreślony, np.: Zjadłem kilka cukierków. Kup kilkanaście pomidorów. liczebnik określony, np.: Ona ma piętnaście lat. rzeczownik w Bierniku, np.: Podróż trwała miesiące. Pracowałem dzień i noc. rzeczownik w Narzędniku, np.: Ludzie uciekali tysiącami z zagrożonego miasta.

O okolicznik stopnia i miary pytamy: jak dużo? jak daleko? jak bardzo? w jakim stopniu? jak często? jak szeroko? jak głęboko? z jakim natężeniem? ile? Bardzo lubię wiosnę. Jest od niej wyższy o głowę. Zaczekajcie chwilę! Korzenie tego drzewa sięgają do dwóch metrów. Odwiedzam ją co niedzielę. Szedłem dwa kilometry. Jedziemy zbyt wolno. Ważę pięćdziesiąt kilogramów.

Zobacz też dopełnienie

Bibliografia Zenon Klemensiewicz: Zarys składni polskiej, Warszawa 1969, s. 53–54. Janina Labocha: Gramatyka polska cz. III Składnia, Kraków 1995, s. 48–49. Barbara Bartnicka, Halina Satkiewicz: Gramatyka języka polskiego, Warszawa 1990, s. 186–187.

S