thumb|Główne wejście do Zakładów Iżewskich (obecnie) Powstanie iżewsko-wotkińskie (ros. Ижевско-Воткинское восстание) – antybolszewickie powstanie robotnicze w II połowie 1918 roku w Iżewsku i Wotkińsku na południu Uralu podczas wojny domowej w Rosji.
W sierpniu 1918 roku wśród robotników zakładów przemysłowych IżewskaZakłady przemysłowe w Iżewsku należały do jednych z najstarszych zakładów w Rosji. W 1752 roku w rejonie miasta został założony przez mistrza A. I. Deriabina nieduży zakład metalurgiczny, który rozrósł się pod koniec XIX wieku w potężne zakłady stalowe i zbrojeniowe. D. O. Czurakow, s. 176–177., a następnie pobliskiego Wotkińska wybuchło powstanie skierowane przeciwko bolszewikom. Dużą rolę w wywołaniu powstania odegrali byli żołnierze frontowi, zrzeszeni w obu miastach w tzw. Związkach Frontowików. Ruch powstańczy objął następnie okoliczne chłopstwo. Uformowała się najwyższa polityczna władza powstańcza w postaci Prikamskiego Komitetu Zgromadzenia Ustawodawczego (Prikamskiego Komucza) z siedzibą w Iżewsku, który podporządkował się Komuczowi w Samarze. Powstańcy utworzyli siłę zbrojną – Iżewską Armię Ludową i Wotkińską Armię Ludowo-Rewolucyjną.
Niemal natychmiast rozpoczęły się ataki wojsk bolszewickich, zmierzające do uśmierzenia powstania. Początkowo powstańcy odnosili sukcesy militarne, zdobywając 30 sierpnia leżący na południu Sarapuł i rozszerzając zasięg powstania po linię rzeki Kamy. Był to szczyt ich możliwości militarnych. Po upadku Kazania 10 września, bolszewicy skierowali przeciwko nim kilkakrotnie liczniejsze i znacznie lepiej uzbrojone wojska. Na początku października padł Sarapuł, a siły powstańcze zostały prawie całkowicie okrążone. Powstańcy próbowali bezskutecznie uzyskać bezpośrednie wsparcie ze strony wojsk Białych. W listopadzie wojska bolszewickie zdobyły Iżewsk, a następnie Wotkińsk. Ocaleli powstańcy wycofali się za Kamę, docierając pod koniec listopada do wojsk Białych.
Geneza W czasach Rosji carskiej w Iżewsku i leżącym na zachód od niego Wotkińsku w Udmurcji na Południowym Uralu istniały metalurgiczne i zbrojeniowe zakłady przemysłowe. Należały one do największych tego typu fabryk rosyjskich. Zatrudniały ogółem ponad 40 tysięcy robotników. W czasie I wojny światowej produkowały rocznie ok. 150 tysięcy karabinów i ok. 200 tysięcy naboiA. G. Jefimow, s. 3.. Na rzecz zakładów pracowali także okoliczni chłopi. Dostarczali drewno, smołę, produkty rolne, jaja i inne produkty. Prowadzili na miejskich bazarach handel z dobrze zarabiającymi robotnikami i innymi mieszkańcami miast.
Robotnicy cieszyli się dużymi przywilejami. Większość z nich mieszkała we własnych domkach, przy których istniały sady, ogrody, kawałki ziemi rolniczej. Nierzadko mieli krowy, konie i ptactwo hodowlane. Korzystali z zakładowych lasów i jezior. Mieli bezpłatną służbę zdrowia, która leczyła też ich rodziny. Po przejściu na emeryturę mieli zagwarantowane dożywotnie świadczenia finansowe. W miastach funkcjonowały szkoły podstawowe i średnie, a sami robotnicy uczyli się w szkołach zawodowych. Wykształciła się w nich liczna warstwa wysoko wykwalifikowanych robotników (tzw. arystokracji robotniczej), mających nawet w Iżewsku swój bank. thumb|Mistrzowie robotniczy Zakładów Iżewskich
Sytuację robotników zmieniła rewolucja lutowa 1917 roku. Zaczęły powstawać organizacje polityczne: bolszewików i ich sojuszników maksymalistów oraz eserów i mienszewików, czyli tzw. prawicy socjalistycznej. Po rewolucji październikowej władzę w Iżewsku i Wotkińsku przejęli bolszewicy. Utworzyli oni oddziały Czerwonej Gwardii i Czerezwyczajki, prowadzące represje wobec przeciwników politycznych i wszystkich wrogów rewolucji. „Kontrrewolucjonistów” masowo aresztowano, wielu z nich rozstrzelano. Rozpoczęły się u chłopów zbrojne rekwizycje produktów rolnych, chleba, jaj itp. W ten sposób bolszewicy zlikwidowali wolny handel z miastami. Pojawił się wcześniej nieznany głód.
W październiku 1917 roku powstała w Iżewsku 250-osobowa Rada Delegatów Robotniczych, w której większość stanowili bolszewicy i maksymaliści. Utworzyli oni oddział Czerwonej Gwardii, wbrew stanowisku eserów i mienszewików, chcących powołać milicję obywatelską. W maju 1918 roku doszło do nowych wyborów, w wyniku których większość członków Rady okazała się bezpartyjna. Byli to faktyczni przedstawiciele robotników. W odpowiedzi bolszewicy zastosowali obstrukcję obrad. Z tego powodu pod koniec maja Rada została rozpuszczona. Bojówki bolszewickie od początku prześladowały niebolszewickich członków Rady. Jeden z czołowych działaczy robotniczych został nawet skrytobójczo zabity.
Represje objęły również wyznawców prawosławia i bogatszych chłopów (tzw. kułaków). W zakładach bolszewicy wprowadzili tzw. kontrolę robotniczą na wszystkich etapach produkcji (komisarze zakładowi), która utrudniała produkcję. W miastach zostały znacjonalizowane banki, kina, teatry i inne instytucje. Zlikwidowano wolny handel, w tym prowadzony między chłopami a mieszkańcami miast. W zamian wprowadzono system kartkowy. Bojówki bolszewickie i czerwonogwardziści prowadzili konfiskatę złota, srebra i innych cenności, a na wsi przeprowadzali zbrojne rekwizycje chleba, jaj i innych produktów rolnych. Od czerwca działała w Iżewsku Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Czeka), która rozpoczęła rozstrzeliwania osób podejrzanych o popieranie kontrrewolucji. Działania takie doprowadziły do narastającej wrogości chłopów i mieszkańców miast w stosunku do bolszewików.
thumb|Oddział Gwardii Czerwonej jednej z fabryk Po moskiewskim VIII Zjeździe Partii Eserów działacze tej partii wespół z mienszewikami przeszli do ofensywy. Podczas nowych wyborów w połowie czerwca 1918 roku zdobyli większość miejsc w iżewskiej Radzie Delegatów Robotniczych. Wzmogło to konflikty z bolszewikami, którzy zachowali pod kontrolą zakłady przemysłowe i miejskie organy wykonawcze. Ostatecznie w lipcu do Iżewska przybył z Kazania specjalny oddział wojskowy marynarzy, który rozgonił Radę. Na jej miejsce został powołany komitet miejski składający się wyłącznie z bolszewików i maksymalistów na czele z bolszewikiem S. I. Chołmogorowem. Przywódcy Rady zostali aresztowani, wielu działaczy było prześladowanych.
Wybuch powstania Działania represyjne spowodowały wrogość robotników i chłopów, do których w większości nie trafiała agitacja bolszewicka. Na prowincji zaczęły powstawać konspiracyjne komórki antybolszewickie. W Iżewsku główną siłą sprzeciwiającą się bolszewikom okazał się Związek Frontowików. Składał się z około 4 tysięcy byłych żołnierzy i podoficerówArtykuł A.A. Karewskiego pt. К истории антибольшевицкого восстания в Ижевске и Воткинске: Вооруженные формирования Прикамья летом – осенью 1918 г. w: Ижевско-Воткинское восстание. 1918 г., s. 6., którzy powrócili do domów z frontów I wojny światowej. Pierwotnie jego zadaniem była samopomoc społeczna wśród jego członków i ich rodzin. Represje bolszewickie doprowadziły jednak do politycznego zaangażowania się „frontowików”. Spotykali się oni na półlegalnych zebraniach, których kulminacja nastąpiła pod koniec lipca 1918 roku. Związek Frontowików działał początkowo również w Wotkińsku, ale został zlikwidowany przez miejscowe władze bolszewickie.
Był to okres idealnie sprzyjający antybolszewickiemu wystąpieniu zbrojnemu w Iżewsku i Wotkińsku. Wojska Białych i oddziały Korpusu Czechosłowackiego odnosiły w zachodniej części Syberii coraz większe sukcesy militarne nad bolszewikami. Ich ukoronowaniem było zajęcie 7 sierpnia 1918 roku Kazania, gdzie zdobyto wielkie ilości uzbrojenia, amunicji i zapasów wojskowych. Do wojsk Białych przedostawało się wielu mieszkańców Iżewska i Wotkińska, a szczególnie okolicznych wsi.
Informacja o zdobyciu Kazania, a także ogłoszenie przez bolszewików powszechnej mobilizacji do Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej stały się iskrą, która doprowadziła do wybuchu powstania robotników zakładów Iżewska. 6 sierpnia wieczorem kierownictwo Związku Frontowików podjęło decyzję o rozpoczęciu walk. W nocy Czeka aresztowała 11 członków władz Związku Frontowików. Bolszewicy wiedzieli o wrogich nastrojach wśród robotników i chłopów, ale liczyli na to, że większość robotników nie przyłączy się do powstania. 7 sierpnia wieczorem doszło do kolejnego zebrania robotników i mieszkańców Iżewska na głównym placu. Zażądali oni od władz bolszewickich zwolnienia aresztowanych przywódców Związku Frontowików. Odmówili jednocześnie mobilizacji, a domagali się w zamian wydania broni dla „frontowików”. W odpowiedzi bolszewicy rozgonili zebranych, aresztując część z nich. W nocy obradowały władze bolszewickie, a tymczasem robotnicy i „frontowicy” uzbroili się w karabiny uzyskane z zakładów.
8 sierpnia rano miało miejsce kolejne zebranie. Po odmowie wydania aresztowanych „frontowików” tłum zaatakował milicjantów i członków Czerwonej Gwardii, a następnie pozostałe siły bolszewickie. Czynnikiem sprzyjającym był fakt ich znacznego osłabienia, gdyż większość bolszewików i maksymalistów została wcześniej wysłana na front. Do końca dnia Iżewsk został opanowany przez powstańców. Największe znaczenie miało zdobycie arsenałów. Większość bolszewików i maksymalistów została aresztowana, niektórym udało się zbiec do leżącego na południe od Iżewska Sarapułu. 17 sierpnia 1918 roku robotnicy pobliskiego Wotkińska z pomocą 250-osobowego oddziału z Iżewska z 1 działem zajęli swoje miasto. Dużym sukcesem było zdobycie w obu miastach ok. 26 milionów rubliArtykuł A. J. Gutmana-Gana pt. Два восстания w: Ижевско-Воткинское восстание. 1918 г., s. 58., zrabowanych wcześniej przez bolszewików. Wreszcie 30 sierpnia został zdobyty Sarapuł, w którym istniały duże zakłady skórzane. Było to ukoronowaniem sukcesów powstańczych.
Schwytani bolszewicy, maksymaliści i ich zwolennicy zostali aresztowani. Część z nich została rozstrzelana, a pozostałych powstańcy umieścili na barkach zacumowanych przy brzegu rzeki Kamy. Pełniły one rolę tymczasowego więzienia. Ogółem trafiło na nie ok. 3 tysięcy aresztowanych z Iżewska, podobna liczba z Wotkińska i ok. 1 tys. z SarapułuD. O. Czurakow, str 205-206.. Na barkach panowały bardzo złe warunki. Wielu osadzonych zmarło. Było to jednym z głównych argumentów w późniejszych represjach bolszewików nad mieszkańcami Iżewska i Wotkińska.
Władze cywilne i sytuacja wewnętrzna Po zwycięstwie powstańców w Iżewsku natychmiast przystąpiono do tworzenia władz powstańczych. Początkowo władzę przejęła reaktywowana Rada Delegatów Robotniczych. W prezydium zasiedli mienszewik B. N. Kucenko, eser W. I. Buzanow, przedstawiciel Związku Frontowików S. I. Sołdatow, kupiec Tiulkin, bezpartyjni Sannikow i Goriew.
17 sierpnia najwyższą władzą ogłosił się Prikamski Komitet Zgromadzenia Ustawodawczego (Prikamski Komucz). Jego przewodniczącym został eser N. I. Jewsiejew, a członkami pozostali działacze tej partii W. I. Buzanow, A. D. Kariakin i K. S. Szułakow. Podporządkowali się oni Komuczowi w Samarze, a pod koniec września 1918 roku tzw. Dyrektoratowi Ufijskiemu w Ufie. Sprawowały one bowiem zwierzchnią władzę nad wyzwolonymi od bolszewików obszarami Syberii. Siedzibą Prikamskiego Komucza był Iżewsk, a do Wotkińska i Sarapułu zostali wysłani jego przedstawiciele na prawach komisarzy. Jedną z pierwszych decyzji Prikamskiego Komucza było powołanie biura agitacyjno-propagandowego, które rozpowszechniało wśród robotników i chłopów eserowskie broszury, materiały propagandowe, prowadziło odczyty itp. Głoszono hasła demokratyczne, odwołujące się do rewolucji lutowej 1917.