Świętochłowice (, ) – miasto na prawach powiatu, położone w południowej Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.
Miasto leży nad rzeką Rawą, w południowej części Wyżyny Śląskiej – Wyżynie Katowickiej.
Jest to drugie najgęściej zaludnione miasto na prawach powiatu w Polsce (3467 osób/km²), a jednocześnie najmniejsze z miast na prawach powiatu pod względem zajmowanej powierzchni – 13,3 km². Ustrój miejski Świętochłowice uzyskały z dniem 1 stycznia 1940 roku na mocy ustawy Sejmu Śląskiego z 10 lipca 1939 roku. Z powodu okupacji niemieckiej wprowadzono go w życie dopiero z dniem 1 stycznia 1947 roku. Do intensywnego rozwoju miasta przyczynił się przemysł ciężki, głównie górniczy i hutniczy. Obecnie w wyniku procesu restrukturyzacji kopalnie węgla kamiennego zostały zlikwidowane. Do dziś na terenie Świętochłowic funkcjonuje dawna „Huta Florian”, obecnie jako część holdingu ArcelorMittal Poland. Jednym z najciekawszych zabytków na terenie miasta jest pochodzący z XIX wieku kościół św. Piotra i Pawła.
Według danych GUS z 31 grudnia 2023 roku, miasto liczyło 45 434 mieszkańców.
Położenie Świętochłowice graniczą od północy z Bytomiem, od zachodu i południowego zachodu z Rudą Śląską, a od wschodu i południowego wschodu z Chorzowem. Przez Świętochłowice przepływa rzeka Rawa.
Rozciągłość w kierunku południkowym wynosi ok. 6 km, a w kierunku równoleżnikowym ok. 3,7 km. Długość granic wynosi 23,2 km. Powierzchnia wynosi 13,3 km² (65. lokata w kraju).
Świętochłowice należą do najgęściej zaludnionych miejscowości w Polsce i w Europie. 31 grudnia 2021 roku Świętochłowice zamieszkiwało 46 112 osób (88. lokata w kraju), na 1 km² przypadało więc 3467 osób.
To usytuowanie pokładów węgla zadecydowało o bardzo wczesnym i od razu intensywnym rozwoju górnictwa węglowego, które stało się podstawą uprzemysłowienia tego terenu.
Środowisko naturalne Obszar Świętochłowic stanowi fragment południowej części Wyżyny Śląskiej, znajdujący się w obrębie Wyżyny Katowickiej. Pod względem tektonicznym obszar ten zajmuje część karbońskiego siodła głównego, przebiegającego wzdłuż osi Zabrze-Mysłowice. W obrębie tego siodła występują kopuły stanowiące wypiętrzenia warstw karbońskich o dużej miąższości pokładów węgla kamiennego, dochodzące do powierzchni ziemi. Jedną z nich jest kopuła chorzowska, w skład której wchodzi także obszar Świętochłowic.
Klimat Świętochłowice wraz z całym obszarem Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego leżą w obrębie śląsko-krakowskiej dzielnicy klimatycznej. Charakteryzuje ją przewaga wpływów oceanicznych nad kontynentalnymi oraz sporadyczne oddziaływanie docierających tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską mas powietrza zwrotnikowego. Docierają tu również zimne masy powietrza arktycznego z północy – głównie w chłodnej połowie roku. Średnia temperatura stycznia wynosi ok. –2,5 °C, lipca +19,1 °C, roczna +8 °C. Liczba dni ze średnią temperaturą dobową co najmniej +5 °C dochodzi do 220, co stwarza korzystne warunki dla wegetacji roślin. Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 700 mm, najwyższe opady są w lipcu, a najniższe w lutym. Świętochłowice, podobnie jak i cały obszar Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, cechuje także dość długi okres zalegania pokrywy śnieżnej oraz stosunkowo duża jej przeciętna grubość w porównaniu do nizinnych terenów Polski środkowej.
Przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie, przynoszące w zimie powiewy ciepłych mas powietrza znad Europy Zachodniej i basenu Morza Śródziemnego, powodując często odwilże. W lecie wiatry przynoszą znad Atlantyku wilgotne masy powietrza, które obniżają temperatury i powodują opady.
Gleby Gleby obszaru Świętochłowic można podzielić na dwa rodzaje: gleby bielicowe, wytworzone z glin różnej genezy oraz piasków na glinionych i na iłowych oraz gleby brunatne, wytworzone z piasków gliniastych na wapniowych. Gdzieniegdzie można spotkać także gleby bagienne. Gleby te nie przedstawiają większej wartości rolniczej, ponieważ znajdują się w zasięgu silnego oddziaływania szkodliwych wpływów przemysłu.
Hydrografia thumb|Skałka Obszar Świętochłowic leży w strefie wododzielnej zlewisk górnej Wisły i górnej Odry. Oddzielający te zlewiska dział wodny I rzędu przebiega północną częścią miasta z południowego zachodu na północny wschód. Obszar należący do zlewiska Wisły jest odwadniany przez Rawę, prawy dopływ Brynicy. Północna część miasta drenowana jest Strugą Chropaczowską – dopływem Bytomki, prawym dopływem Kłodnicy, a później Odry.
Usytuowanie obszaru miasta w strefie wodo dzielnej powoduje niedobór wód, zarówno powierzchniowych, jak i podziemnych. Rzeka Rawa, a właściwie ciek wodny o tej nazwie, prowadzi średnio zaledwie 10% swoich wód, a resztę stanowią ścieki z miasta. Na większości swojego biegu Rawa jest uregulowana, przykryta betonowymi płytami.
Na terenie miasta Świętochłowice znajduje się szereg zbiorników powierzchniowych pochodzenia antropogenicznego utworzonych w zagłębieniach powstałych wskutek osiadania terenu w wyniku działalności górniczej. Przeważająca większość z nich ma charakter bezodpływowy. Jedynie w północnych rejonach miasta część z nich łączy Struga Chropaczowska.
Do większych zaliczyć można stawy: Kalina, Wąwóz, Zacisze, Szwajcera, Wojskowy, Skałka.
Część stawów z uwagi na dobrą jakość wód wykorzystywana jest w celach rekreacyjnych, zaliczyć tu można m.in. stawy: Foryska, Wąwóz.
Ekologia Do XIX wieku Świętochłowice były miejscowością typowo leśną. Jednak rozwój przemysłu spowodował degradację środowiska i wycinkę lasów na jego potrzeby. Istniejące obecnie w różnej postaci obszary zadrzewione oraz łąki obejmują wprawdzie około 30% terenu miasta, ale stan ich jest daleki od zadowalającego. Ogółem w Świętochłowicach znajduje się 17,9 ha powierzchni terenów o szczególnych walorach przyrodniczych, prawnie chronionych. Plany na najbliższe lata, ale także już wprowadzone w życie mają za zadanie zalesienie hałd.
Wraz z zanikaniem wielkich drzew leśnych i naturalnych zbiorowisk roślinnych, zniknęły również sprzyjające faunie warunki bytowania. W wyniku dokonanej analizy warunków siedliskowych wyodrębniono szereg zespołów florystyczno-faunistycznych. Charakteryzują się one największymi wartościami przyrodniczymi w Świętochłowicach i mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania ekosystemów otaczających wyróżnione zespoły.
Główne zespoły:
Zespół rolniczo-leśny północno-zachodnich Świętochłowic Zespół wzgórza Hugona (użytek ekologiczny) Zespół parkowo leśny Piasniki- Chropaczów Zespół parkowo-leśny Lasek Chropaczowski (użytek ekologiczny) Zespół Parkowo- Leśny “Planty Bytomskie” Zespół Ośrodka Sportowo-Wypoczynkowego “Skałka” Zespół Staw Foryśka (użytek ekologiczny)
Fauna i flora thumb|Skwer w Świętochłowicach-Piaśnikach Flora Świętochłowic nie jest zbyt obfita. Liczy ponad 300 gatunków roślin. Dominują w mieście gatunki pospolite, ale można tu znaleźć również wiele okazów rzadkich i chronionych jak np. bluszcz pospolity, kruszczyk błotny, kruszczyk szerokolistny, centuria pospolita, skrzyp olbrzymi i inne.
Z waloryzacji przyrodniczej Świętochłowic wynika, że na terenie miasta odnaleziono około 260 gatunków zwierząt, z czego około 60 podlega ochronie prawnej. W oparciu o badania ornitologiczne z lat 1986–2003 stwierdzono, że samych ptaków występuje tu 146 gatunków, z tego 91 gatunków lęgowych, 15 prawdopodobnie lęgowych i 40 nielęgowych (przelotnych, zimujących lub zalatujących okresowo)Wojtczak Jarosław: Ptaki Świętochłowic, w: „Przyroda Górnego Śląska” nr 43: wiosna 2006, s. 8–9, ISSN 1425-4700..
Gatunki zwierząt występujące w mieście: stawonogi: biegacz, mieniak tęczowiec, paź królowej, tygrzyk paskowany płazy i gady: kumak nizinny, ropucha paskówka, ropucha szara, ropucha zielona, rzekotka drzewna, traszka grzebieniasta, traszka zwyczajna, zaskroniec zwyczajny, żaba jeziorkowa, żaba trawna, żaba wodna ptaki: bączek, derkacz, dzięcioł zielony, dziwonia, kaczka krzyżówka, kokoszka, kropiatka, kruk, bekas kszyk, kukułka, łabędź niemy, mewa śmieszka, ortolan, perkoz, perkozek, piegża zwyczajna, płomykówka, pójdźka, remiz zwyczajny, rybitwa, sójka, wodnik, zimorodek ssaki: dzik, kret europejski, łasica pospolita, nietoperz, nornica ruda, ryjówka aksamitna
Użytkowanie gruntów W ogólnym areale gruntów miasta znaczący udział mają grunty zakwalifikowane jako innego przeznaczenia (tj. grunty pod szpitalami, szkołami, drogami, kolejami, pod stawami, grunty rekreacyjne), które stanowią 43% powierzchni miasta, grunty zadrzewione i zakrzewione stanowią 13,21%, a użytki rolne (w tym ogródki działkowe) 11,5% powierzchni miasta.
W strukturze użytkowania gruntów 14,3% powierzchni miasta stanowiły grunty pod zabudową mieszkaniową, natomiast udział gruntów pod zabudową przemysłową wynosił 9,83%.
Podział administracyjny thumb|Mapa miasta z podziałem na dzielnice i głównymi ulicami Dzielnice miasta zostały wytyczone Uchwałą nr XLVI/305/97 Rady Miejskiej z dnia 22 grudnia 1997 roku, która weszła w życie w dniu 1 stycznia 1998 roku. Ich granice administracyjne są określone i funkcjonują na podstawie uchwały, jako:
Centrum Chropaczów Lipiny Piaśniki Zgoda
Niemniej w przeszłości granice obecnych dzielnic przebiegały odmiennie. Przykładowo większa, wschodnia część obecnej dzielnicy Zgoda (Kalina, Os. Nowowiejska, Góra Hugona) historycznie należy do Świętochłowic (Centrum), natomiast tereny na zachód od ul. Śląskiej (Zgoda właściwa) stanowiły część gminy Nowy Bytom. Z kolei Piaśniki wchodziły w skład gminy Lipiny. Ponadto na terenie obecnego miasta istniały w przeszłości inne kolonie robotnicze, tj. Martinschacht, czy Kol. Kolejowa.
Pochodzenie nazwy miasta Istnieje kilka hipotez na temat pochodzenia nazwy miasta: od „świętego gaju”, który miał się tu znajdować jeszcze przed XI wiekiem – na jego terenie składano ofiary pogańskim bogom od słowiańskiego boga Świętowita od imienia słowiańskiego Świętosław (ewentualnie Świętochel lub Świętochla – być może pierwszy właściciel)
W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod polską nazwą Swientochlowic oraz niemiecką Schwientochlowitz.
Historia
Pierwsza wzmianka o Świętochłowicach pochodzi z 25 maja 1313. Istnieją też wcześniejsze zapisy jednak te dotyczą wyłącznie dzisiejszej dzielnicy miasta – Chropaczowa (z 21 lipca 1295). Na przestrzeni dziejów właściciele Świętochłowic bardzo często się zmieniali. Poszukiwania węgla na tym terenie rozpoczęły się z początkiem lat 20. XIX w. W 1825 firma „Spadkobiercy Gieschego” uruchomiła na terenie Lipin pierwszą kopalnię „Król Saul”.
We wrześniu 1939 w mieście nie były prowadzone żadne poważniejsze działania wojenne. Zajęcie Świętochłowic przez Wehrmacht nastąpiło w nocy z 2 na 3 września. Na terenie miejscowości powstały filie obozów koncentracyjnych, w tym utworzony w 1943 r. podobóz KL Eintrachthütte w dzielnicy Zgoda. Był on filią obozu KL Auschwitz, na terenie której zginęło kilkuset więźniów. 27 stycznia 1945 Świętochłowice zostały zajęte przez Armię Czerwoną. Natychmiast po ich zajęciu przez Armię Czerwoną ponownie otwarto Obóz Zgoda, którego komendantami zostali Aleksy Krut i Salomon Morel. W ciągu 300 dni istnienia obozu zmarło lub zostało zamęczonych do 2500 przetrzymywanych osób. Obóz zlikwidowano 16 listopada 1945.
Do 1946 siedziba wiejskiej gminy Świętochłowice.
Demografia
Piramida wieku mieszkańców Świętochłowic w 2014 roku: 690x480px
Infrastruktura i gospodarka