Jan VI Kantakuzen, gr. Ιωάννης ΣΤ' Καντακουζηνός (ur. w 1294 lub 1295 w Konstantynopolu, zm. 15 czerwca 1383 w Mistrze) – cesarz bizantyński w latach 1347–1354, od 1325 wielki domestyk.
W 1321 w wojnie Andronika III z Andronikiem II stanął po stronie tego pierwszego, a po jego zwycięstwie Janowi zostały powierzone rządy w państwie. Pochodząc z bogatej rodziny osiadłej na Peloponezie był w stanie z własnych funduszy dbać o rozwój floty. Walczył w 1329 bezskutecznie w Azji Mniejszej, uczestniczył w kampanii zwieńczonej sukcesem (odzyskanie Tesalii i Epiru). Po śmierci Andronika III (15 czerwca 1341) chciał zostać regentem w imieniu Jana V. Napotkał opór ze strony Anny Sabaudzkiej, patriarchy Kalekasa i Aleksego Apokauka, którzy przejęli regencję. Okrzyknięty został przez wojsko cesarzem w Didymotyce 26 października 1341. Rok później sprzymierzył się z królem serbskim Stefanem Duszanem; po rozpadzie sojuszu jego kolejnym partnerem był Umur, emir Aydinu. Następnie, w 1346, zawarł układ z sułtanem tureckim Orchanem. Wzmocniony tym sojuszem koronował się w Adrianopolu, po roku (3 lutego 1347) został uznany cesarzem w Konstantynopolu, koronowany zaś 13 maja 1347. W trzy lata po koronacji podporządkował sobie Tesalonikę, nie zdołał jednak ocalić granicy przed swoim dawnym sojusznikiem Stefanem IV Duszanem. Prowadził aktywną politykę dynastyczną, mianował swego starszego syna Mateusza cesarzem, zaś młodszego, Manuela, despotą Morei. Wobec rosnących aspiracji Jana V Paleologa nie zdołał utrzymać rządów i abdykował w listopadzie 1354. Wstąpił następnie do klasztoru i jako mnich Joazaf dożył tam później starości. Uczestniczył w sporach religijnych tamtych czasów.
Był utalentowanym dyplomatą i wodzem, ale także płodnym pisarzem. Napisał Dzieje, będące kroniką czasów od 1320 do 1354, a fragmentami aż do 1364. Pozostawił także liczne dzieła teologiczne, w których zwalczał islam i judaizm, był wielkim orędownikiem hezychazmu.
Megadomestyk Wojny z Andronikiem II mały|Despotat Morei ok. 1450 r. Jan był synem Michała Kantakuzena i Teodory Angeliny Paleologiny. Urodził się około 1295. Jego ojciec od 1308 do swej przedwczesnej śmierci w 1316, zarządzał Moreą. Jan należał do grona młodych arystokratów związanych z wnukiem cesarza Andronika II – przyszłym cesarzem Andronikiem III. Lekkomyślny tryb życia młodego Andronika, jego rozwiązłość i marnotrawstwo, a z drugiej strony ciążąca młodzieńcowi opieka dziadka prowadziły do licznych napięć i urazów. Nieszczęśliwy koniec jednej z przygód wnuka, w wyniku której został omyłkowo zabity młodszy brat Andronika, Manuel, doprowadził do otwartego konfliktu. Rozgniewany Andronik II pozbawił wnuka praw do tronu. Po stronie Andronika III stanęła młoda arystokracja bizantyńska: oprócz Kantakuzena wywodzący się z Kumanów, a spokrewniony przez matkę z dworem cesarskim, Syrgianes oraz dowódcy wojsk z Tracji i Macedonii (Teodor Synaden i Aleksy Apokauk). Kantakuzen wykorzystał nabyte wcześniej za duże pieniądze stanowisko prefekta Tracji do organizowania oporu przeciw rządowi w Konstantynopolu. Młodego Andronika poparła ludność Tracji zmęczona niepowodzeniami Andronika II i prowadzoną przez niego polityką oszczędności. Na Wielkanoc w 1321 cesarz stanął na czele armii zebranej w Adrianopolu. Zebrana przez młodego Andronika armia, pomaszerowała tymczasem pod dowództwem Syrgianesa na Konstantynopol. Ostatecznie, z obawy przed powstaniem w stolicy, Andronik II zawarł pokój, w wyniku którego doszło do podziału państwa między walczące strony. Wnuk cesarza otrzymał Trację i niektóre okręgi w Macedonii.
Kantakuzen został mianowany megadomestykiem, Syrgianes natomiast megaduksemCawley uważa, że nastąpiło to dopiero w 1325.. W krótkim czasie doszło do tarć między dwoma głównymi współpracownikami młodszego Andronika. Gdy Andronik stanął po stronie Kantakuzena, Syrgianes przeszedł do obozu cesarskiego. W 1322 wojna rozgorzała na nowo. Opinia ludności coraz bardziej przechylała się na stronę młodego władcy, tym bardziej że nie szczędził on obietnic. Poddały mu się nawet miasta leżące w pobliżu Konstantynopola. Kolejne porozumienie zachowywało status quo, a Andronik II przyznał wnukowi tytuł współcesarza. Uroczysta koronacja miała miejsce 2 lutego 1325.
Po raz trzeci wojna wybuchła w marcu 1327. Jej właściwym przywódcą był Kantakuzen. Andronik II rozpoczął w przymierzu z Serbami działania w Macedonii, doprowadzając do tego, że cała Macedonia opowiedziała się po stronie młodszego z Androników. Jego zwierzchnictwo uznała również Tesalonika. W styczniu 1328 Andronik III wraz z Kantakuzenem uroczyście wkroczyli do Tesaloniki. Przejściowo na stronę Andronika II przeszedł car bułgarski, dotąd związany z Andronikiem III. Ostatecznie jednak wycofał się ze współdziałania ze starym cesarzem. 24 maja 1328 Andronik III wkroczył bez walki do Konstantynopola. Andronik Starszy abdykował.
Szef rządu W nowej sytuacji Kantakuzen został faktycznym kierownikiem państwa. Andronik poświęcił się sprawom wojska, ster rządów oddając w ręce swego megadomestyka. Po zakończeniu działań wojennych nowemu rządowi przyszło się borykać z poważnym kryzysem finansowym wywołanym dalszym spadkiem wartości monety złotej, musiał więc Kantakuzen odstąpić od wcześniejszych obietnic i powrócić do dawnego kursu gospodarczego, wyznaczonego przez obalony rząd. Częściowym powodzeniem zakończyła się natomiast reforma sądownictwa mająca na celu ograniczenie przekupstwa wśród bizantyńskich sędziów. W 1329 zostało powołane najwyższe kolegium sądowe złożone z czterech członków: dwóch duchownych i dwóch świeckich. Generalni sędziowie rzymscy (katholikoi kritai ton Romaion) otrzymali prawo kontroli całego aparatu sądowniczego, a ich werdykty były ostateczneWprawdzie już w 1337 Andronik III musiał 3 spośród tych sędziów złożyć z urzędu za przekupstwo i skazać na wygnanie, jednak instytucja ta z pewnymi zmianami przetrwała do końca istnienia cesarstwa.
W 1329 Andronik III i Kantakuzen na czele dwutysięcznego oddziału wyruszyli na pomoc oblężonej przez Osmana Nikei. Zostali jednak rozbici w bitwie pod Filokreną. W 1331 Nikea poddała się Turkom. W 1337 padła Nikomedia. W ręku bizantyńskim na azjatyckim brzegu pozostały tylko Filadelfia i Heraklea Pontyjska. Napór Osmanów od wschodu skłonił Kantakuzena do zacieśnienia współpracy z emirami seldżuckimi, podobnie jak Bizancjum, zagrożonymi ekspansją Turków osmańskich. Pozwoliło to rządowi cesarstwa podjąć działania zmierzające do zerwania sojuszu z Genueńczykami i odzyskania niezależności handlowej i morskiej oraz wysp w basenie Morza Egejskiego. Wymagało to jednak najpierw odbudowania floty cesarskiej. Ponieważ skarb państwa był pusty. rozbudowę floty sfinansowali Kantakuzen i pozostali magnaci. Przy pomocy Seldżuków flota cesarska opanowała w 1339 wyspę Chios rządzoną przez genueńską rodzinę Zaccaria. Władzę cesarską uznała też znajdująca się w ręku genueńskim Fokea. Dzięki pomocy emirów seldżuckich cesarstwu udało się również uchronić przed atakiem łacinników wyspę Lesbos.
Wzrost potęgi państwa serbskiego doprowadził rząd bizantyński do zacieśnienia związków z Bułgarią. Armia bułgarska została jednak rozbita w bitwie pod Welbużdem 28 lipca 1330, zanim jeszcze do działań wojennych włączyły się oddziały bizantyńskie. W wyniku klęski Bułgarii w następnych latach król serbski Stefan Duszan przy pomocy Syrgianesa opanował główne twierdze Macedonii: Ochrydę, Prilep, Strumicę, Kastorię i Wodenę. Pokój zawarty w sierpniu 1334 przyznawał Serbii Macedonię Wardarską z Ochrydą, Prilepem i Strumicą.
W 1333 zmarł najpotężniejszy z książąt tesalskich, Stefan Gabrielopul Melisen. Chaos, który zapanował w Tesalii, wykorzystał namiestnik cesarski w Tesalonice, Synaden, a wkrótce podążył za nim cesarz. W wyniku wyprawy bizantyńskiej Tesalia została przyłączona do cesarstwa. Despota Epiru Jan II Orsini, który próbował zagarnąć zachodnią część Tesalii, został odparty. Wkrótce potem (1335) został otruty przez żonę Annę. Andronik III z Kantakuzenem na czele silnej armii, której trzon stanowiły oddziały tureckie, przeszli Tesalię, stłumili powstanie w Albanii i wcielili do cesarstwa Epir i Akarnanię (1337). Anna i jej małoletni syn Nicefor, ogłoszony przez matkę despotą EpiruWedług J. Bonarka Nikefor został proklamowany despotesem dopiero w 1339 w Draczu. , zostali wywiezieni do Tesaloniki. Administrację w podbitym kraju przejął namiestnik cesarski protostrator Synaden.
W 1339 andegaweński zarządca Draczu wzniecił w Epirze powstanie mające przywrócić władzę Orsinim. Nicefor II został proklamowany w Arcie władcą Epiru, a Synaden znalazł się w więzieniu. Za wspieranym przez łacinników despotesem opowiedziały się jednak tylko nieliczne miasta, tak że wiosną 1340 Andronik III i Kantakuzen bez trudu opanowali sytuację, wkraczając do Epiru na czele niewielkiej armii. Nicefor II powrócił do Tesaloniki. Kantakuzen w swoim dziele z entuzjazmem wypowiada się o tym sukcesie, wskazując że mimo wielu wysiłków nie byli go w stanie osiągnąć poprzedni cesarze.
Antycesarz Początek nowej wojny domowej thumb|Aleksy Apokauk w stroju urzędowym 15 czerwca 1341 zmarł Andronik III, pozostawiając 9-letniego syna Jana. Kantakuzen, jako faktyczny kierownik państwa, wystąpił z roszczeniami do objęcia regencji jako najbliższy przyjaciel zmarłego cesarza. Przeciwko Kantakuzenowi zawiązała się opozycja sformowana wokół cesarzowej – wdowy Anny Sabaudzkiej, patriarchy Konstantynopola Jana Kalekasa i Aleksego Apokauka, który wyróżnił się w ostatniej wojnie domowej, a dzięki Kantakuzenowi doszedł do majątku i zaszczytów.
Trudną sytuację cesarstwa wykorzystali jego sąsiedzi. Turcy najechali wybrzeże Tracji. Serbowie oblegli Tesalonikę. Przygotowania do wojny podjęli również Bułgarzy. Kantakuzen przywrócił pokój na czele zwerbowanych na własny koszt oddziałów. Do megaduksa przybyło też poselstwo baronów francuskich, skłóconych z rządzącą Księstwem Achai florencką rodziną Acciaiuoli. Posłowie zgłosili gotowość poddania Achai pod zwierzchnictwo bizantyńskie. Powstała w ten sposób możliwość dalszego wzmocnienia pozycji Bizancjum w Grecji. Plany te nie doczekały się jednak realizacji. Korzystając bowiem z nieobecności Kantakuzena w stolicy, opozycja dokonała zamachu stanu. Megaduks został ogłoszony wrogiem ojczyzny, zburzono jego dom, rozgrabiono majątek, a zwolenników, którzy nie zdołali zbiec, wtrącono do więzienia. Regencję objęli cesarzowa Anna i patriarcha Jan, a Aleksy Apokauk został wyniesiony do godności megaduksa, obejmując zarząd nad stolicą i sąsiednimi miastami i wyspami. Jego władza w Konstantynopolu w krótkim czasie przybrała znamiona dyktatury.
Kantakuzen 26 października 1341 w Didymotyce pozwolił się obwołać cesarzem. Do końca wojny domowej kazał jednak na pierwszym miejscu wymieniać imiona cesarzowej Anny i cesarza Jana, a dopiero potem swoje i swej żony Ireny, wskazując że nie walczy z prawowitym cesarzem, ale z Apokaukiem. W walce o władzę oparł się, podobnie jak wcześniej Andronik III, na możnowładztwie trackim.
Wrzenie religijne i społeczne Jeszcze za panowania Andronika III doszło do gwałtownego sporu między zwolennikami prądu ascetyczno-mistycznego zwanego hezychazmem a ich przeciwnikami. Hezychazm napotkał początkowo na silny opór w łonie greckiego Kościoła. Został uznany dopiero 10 czerwca 1341 na soborze, któremu przewodniczył cesarz Andronik III. W pięć dni później cesarz zmarł. Przeciw hezychazmowi wystąpił wówczas pochodzący z Prilepu Grzegorz Akyndyn podaje imię Jerzy (Georgios). Synod obradujący pod przewodnictwem Kantakuzena w sierpniu 1341 potępił Akyndyna. Konsekwencją zamachu stanu dokonanego przez opozycję w stolicy stało się w następnych miesiącach aresztowanie i ekskomunikowanie przywódcy hezychastów Grzegorza Palamasa przez wrogiego nowej doktrynie patriarchę Kalekasa. W rezultacie zwolennicy hezychazmu skupili się wokół Kantakuzena, a jego przeciwnicy wokół cesarzowej Anny i patriarchy.