mały|Pomnik Józefa Piłsudskiego przy placu marsz. Józefa Piłsudskiego w Warszawie Kult Józefa Piłsudskiego – działania prowadzone w dwudziestoleciu międzywojennym, a także po zakończeniu tego okresu historii Polski, wokół osoby pierwszego marszałka Polski Józefa Piłsudskiego. Polegały na przypisywaniu Piłsudskiemu cech genialnego dowódcyZob. np. , wybitnego stratega i polityka oraz wizjoneraPor. rozmowa z Mieczysławem Skrzypkiem, członkiem Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego w Toruniu: Piłsudski zdawał sobie sprawę z negatywnych konsekwencji ówczesnego układu politycznego. Przepowiedział w testamencie, że 5 lat po jego śmierci będzie wojna, którą Polska przegra i straci niepodległość. Był wielkim wizjonerem. (...) Byłem wychowywany w kulcie Marszałka. ().Obdarzony genialną wprost intuicją i zdolnością przewidywania wypadków dziejowych, Piłsudski przewidział wojnę między mocarstwami zaborczymi Polski, zwycięstwo w tej wojnie najpierw Niemiec nad Rosją, a potem aliantów zachodnich nad Niemcami i stworzoną w ten sposób szansę odzyskania niepodległości przez Polskę. (Nie przewidział tylko rewolucji bolszewickiej 1917 r. w Rosji). ().Zob. np. .
thumb|Plakat: Józef Piłsudski, lata 30.
thumb|Otwock: pomnik Marsz. Piłsudskiego w parku (pocztówka z lat 30.)
Już podczas działalności w PPS i walki w Legionach, w otoczeniu przyszłego marszałka pojawiły się osoby fanatycznie mu oddane, podchodzące bezkrytycznie do jego osoby i poleceń przez niego wydawanychZob. np. . Z tego środowiska wywodziła się grupa polityków rządząca II RzecząpospolitąM.in. Walery Sławek – trzykrotny premier, Kazimierz Świtalski – premier, marszałek Sejmu, Józef Beck – minister spraw zagranicznych, Edward Rydz-Śmigły – marszałek Polski, generalny inspektor Sił Zbrojnych, Felicjan Sławoj Składkowski – najdłużej urzędujący premier II RP i wielu innych.. Po odzyskaniu niepodległości popularność Piłsudskiego rosła, szczególnie w związku ze zwycięską wojną polsko-bolszewicką i nieudolnością kolejnych rządów. Przez swoich zwolenników był wówczas postrzegany jako jedyna osoba w Polsce, która jest w stanie wyprowadzić kraj z kryzysu politycznego i gospodarczego.
Po zamachu majowym w 1926 i wprowadzeniu rządów autorytarnych kult Piłsudskiego stał się oficjalną ideologią państwową, której rozpowszechnianie nasiliło się jeszcze po jego śmierci w 193518 maja 1935 prezydent Ignacy Mościcki powiedział w Krakowie: Cześć, jaką otaczaliśmy Józefa Piłsudskiego za Jego życia, wzmaga się dziś i potężnieć będzie w Polsce z godziny na godzinę, coraz stokrotniej. ().. Portrety Piłsudskiego wisiały na ścianach w instytucjach i urzędach państwowychIzidor Šimelionis, Litwin mieszkający przed wojną w Wilnie, pisał m.in.: Potwornie nienawidziłem portretów Piłsudskiego i prezydenta Polski I. Mościckiego i godła państwowego (biały orzeł), umieszczonych na ścianach w klasie ().. Marszałek był głównym tematem wielu utworów literackich, widniał na obrazach, był honorowym członkiem wielu organizacji, obywatelem honorowym kilkudziesięciu miast, jego imieniem nazywano instytucje, obiekty, statki, samoloty itd. Kult osoby Piłsudskiego był ważnym elementem wychowania patriotycznego, któremu poddawane były dzieci i młodzież w szkołach. W 1938 Sejm uchwalił specjalną ustawę, która pod karą więzienia zakazywała szkalowania imienia Józefa Piłsudskiego.
Podczas okupacji niemieckiej i przez większość okresu Polski Ludowej kult Piłsudskiego był zwalczany przez władze, przyczyniło się to jednak do jego wzmocnienia. W ostatniej dekadzie PRL (lata 80. XX w.) nastąpiła rehabilitacja polityczna postaci Józefa Piłsudskiego, która polegała na ponownym uznaniu jego roli w historii. W okresie rządów gen. Wojciecha Jaruzelskiego (1981–1989) Piłsudski zaczął być przedstawiany jako postać pozytywna. Podkreślano jego zasługi w odzyskaniu niepodległości i rolę w budowie państwa, ale jednocześnie krytykowano jego antybolszewickie poglądy, które według propagandy przeszkodziły w budowie „prawdziwie” socjalistycznej Polski. Od czasu transformacji systemowej (1989) Piłsudski uznawany jest za jedną z najwybitniejszych postaci w historii kraju. Jest patronem wielu ulic, placów i szkół. W tym okresie powstało również kilkanaście jego pomników.
Działalność w PPS i okres legionowy mały|Piłsudski ok. 1916 W bezpośrednim otoczeniu Piłsudskiego grupa fanatycznie oddanych zwolenników jego osoby pojawiła się już ok. 1901. Udało mu się wówczas zbiec z carskiego Szpitala św. Mikołaja Cudotwórcy w Petersburgu, gdzie trafił z więzienia, symulując chorobę psychiczną. Grupa jego zwolenników rosła, wywodzili się z niej późniejsi legioniści. Byli oni pierwszymi twórcami legendy Piłsudskiego jako niestrudzonego bojownika o niepodległość. Pozytywny obraz przywódcy był w późniejszym czasie wzmacniany – po opuszczeniu PPS i utworzeniu Frakcji Rewolucyjnej, której celem była przede wszystkim walka z zaborcami.
Wybuch I wojny światowej i utworzenie Legionów Polskich doprowadziły do specyficznej sytuacji. Polskie oddziały składały się wówczas w większości z ludzi o wyższym wykształceniu – było ich tam ok. 53%. Sam Piłsudski był znacznie starszy od swoich podkomendnych, od niektórych nawet dwukrotnie. Jego dotychczasowe dokonania wywoływały ogromny podziw u młodych żołnierzy. Kult Piłsudskiego przybierał na sile. Powstało wówczas określenie Dziadek, ponieważ dowódca postrzegany był często jako opiekun legionistów. Przez kolejne dziesięciolecia w stosunku do Piłsudskiego jego dawni podkomendni używali również określenia Komendant.
Większość legionistów wierzyła nie tylko w niezwykłe zdolności strategiczne Piłsudskiego, ale wręcz w jego nieomylność. Stanisław Thugutt pisał, przedstawiając przebieg bitwy z Rosjanami w 1916, gdy pozycje legionowe były ostrzeliwane:
Kryzys przysięgowy i uwięzienie Piłsudskiego w Magdeburgu powiększyły tylko jego popularność. Pisano m.in.: Grono zwolenników wciąż rosło, a oddane mu osoby bardzo często podchodziły do postaci swego byłego dowódcy w sposób bezkrytyczny. Dotyczyło to m.in. wykonywania jego poleceń – wszystkie odbierane były jako rozkazy i wykonywane jak w wojsku, nawet przez osoby cywilne. U progu niepodległości Piłsudski cieszył się tak dużą popularnością, że mógł próbować zrealizować swe koncepcje polityczne.
thumb|Józef Piłsudski w grafice Władysława Skoczylasa, ok. 1920 r.
Jak podaje Zbigniew Osiński, w tym czasie mit Piłsudskiego tworzony był i rozwijany przede wszystkim przez osoby skupione początkowo wokół czasopism „Rząd i Wojsko” (wydawanego w latach 1916–1921) i „Droga” (wydawanego od 1922). Stanowiły one prasowe forum ideologii piłsudczykowskiej i ośrodki tworzenia i propagowania swoistego kultu marszałka, który przedkładał ideę działań praktycznych, dystansując się od prac teoretycznych. Dużą rolę w środowisku tym odgrywali Adam Skwarczyński i Janusz Jędrzejewicz. Ich działalność, propagująca kult Piłsudskiego, polegała na (poza redagowaniem wymienionych czasopism) wydawaniu broszur dla legionistów, członków Polskiej Organizacji Wojskowej, a później żołnierzy armii polskiej, działalności w Instytucie Badania Najnowszej Historii Polski oraz Związku Legionistów Polskich. Jędrzejewicz współtworzył także zasady wychowania państwowego opartego na kulcie Piłsudskiego oraz wdrażania go do pracy wychowawczej w szkołach.
W II Rzeczypospolitej mały|Fotografia z książki poświęconej Piłsudskiemu – Genjusz niepodległości (Lwów 1935), podpis pod zdjęciem: Imieniny Marszałka w 1925 roku... Do Sulejówka przybyły delegacje wojskowe i strzeleckie z hołdem dla umiłowanego Komendanta mały|Płyta poświęcona Piłsudskiemu na Rynku Wielkim w Zamościu mały|Dzwon im. Józefa Piłsudskiego w Noworodczycach w 1932 mały|Parada Legionu Młodych w Poznaniu w 1933 mały|Odsłonięcie popiersia Piłsudskiego w gmachu Ministerstwa Przemysłu i Handlu, 19 marca 1934 mały|Uroczystość żałobna ku czci Piłsudskiego w Łucku, maj 1935 mały|Dziewczynka deklamująca wiersz przed popiersiem Piłsudskiego – listopad 1935 mały|Obchody imienin Piłsudskiego – Warszawa, 18 marca 1936 mały|Popiersie Piłsudskiego podczas manifestacji ku jego czci na poznańskim placu Wolności w czerwcu 1937 mały|Życzenia dla Józefa Piłsudskiego z okazji imienin od członków Chrześcijańskiego Zjednoczenia Rzemieślniczego w Sierakowie, 1935 r. mały|Kopiec Piłsudskiego w 1938 Oprócz dążeń do gloryfikacji Piłsudskiego, występowały także tendencje przeciwne. Miał on zarówno zdeklarowanych wrogów, jak i fanatycznych przeciwników. Byli to w większości zwolennicy Narodowej Demokracji, wraz ze swym liderem, Romanem Dmowskim. Nie zgadzali się oni z wizją Polski i jej przyszłości, a także wizerunkiem Piłsudskiego rozpowszechnianym przez jego zwolenników. Oba obozy prowadziły ze sobą ostrą i emocjonalną polemikę, nierzadko przybierającą formę odbiegającą od ogólnie przyjętych norm społecznych. Pomimo sprawowania władzy przez ugrupowania w większości sceptyczne wobec osoby Piłsudskiego, jego zasługi dla odzyskania przez Polskę niepodległości były powszechnie uznawane.
Na powstanie i umacnianie się kultu Piłsudskiego, miało niewątpliwie wpływ zwycięstwo dowodzonych przez niego wojsk polskich w wojnie polsko-bolszewickiejPo powrocie Józefa Piłsudskiego z wyprawy kijowskiej, marszałek Sejmu Wojciech Trąmpczyński (związany z endecją) wygłosił przed kościołem św. Aleksandra w Warszawie na cześć Piłsudskiego entuzjastyczne przemówienie, porównując jego czyny do dokonań Bolesława Chrobrego, Jana Karola Chodkiewicza i Jana III Sobieskiego: Sejm cały nasz przez usta moje wita Cię Wodzu Naczelny, wracający ze szlaku Bolesława Chrobrego. Czynem orężnym zaświadczyłeś nie tylko o dzielności polskiego ramienia, ale wyrwałeś z piersi narodu i zamieniłeś w sztandar jego najlepszą tęsknotę, jego rycerstwo w służbie wolności narodów. Dzisiaj wie i widzi cały świat: Polska nie jest bezbronna! Naczelnemu Wodzowi naszej armii cześć! ().. Wśród piłsudczyków powstała legenda genialnego wodza, który dzięki obmyślonemu przez siebie manewrowi taktycznemu w Bitwie Warszawskiej pokonał nieprzyjaciela, chroniąc tym samym Polskę i Europę przed bolszewizmem. Tymczasem kwestią sporną pozostaje autorstwo planu skoncentrowania i kontrofensywy polskiej armii znad rzeki Wieprz. Uznaje się najczęściej, że było to wspólne dzieło Piłsudskiego, Kazimierza Sosnkowskiego, Tadeusza Rozwadowskiego i Maxime’a Weyganda.
Po wycofaniu się z życia politycznego w maju 1923, Piłsudski zamieszkał w dworku w Sulejówku, który zakupili dla niego jego zwolennicy. Co pewien czas udzielał jednak wywiadów prasowych, w których krytykował polską politykę, zwłaszcza działalność Sejmu i partii politycznych. Dworek w Sulejówku, nazywany Milusinem, stał się celem podróży zwolenników Piłsudskiego, którzy odwiedzali marszałka w celu złożenia mu hołdu. Szczególne znaczenie miały także jego imieniny (19 marca, obchodzone uroczyście już za czasów legionowych). Urządzano wówczas przyjęcia ku jego czci, które z biegiem czasu i stopniowym odsuwaniem od wpływowych stanowisk zwolenników Piłsudskiego, stały się manifestacjami politycznymi. Marszałka odwiedzało coraz więcej osób – np. w 1925, podczas uroczystości jego imienin do godziny 16 na liście życzeń wpisało się 1646 gości. Okazją do przyjazdu do Sulejówka były także obchody rocznic odzyskania przez Polskę niepodległości. Podczas jednej z nich, gen. Gustaw Orlicz-Dreszer wygłosił słynne przemówienie, odczytywane jako deklaracja oddania przed planowanym przewrotem zbrojnym, ale będące także charakterystycznym wyrazem kultu marszałka jako męża opatrznościowego niepodległej Polski: Zwolennicy Piłsudskiego postrzegali go jako osobę, która po przejęciu władzy zmieni całkowicie życie polityczno-społeczne w Polsce. Powstało wówczas pojęcie sanacji moralnej, które posłużyło jako uzasadnienie przeprowadzenia zamachu majowego, a później stało się także nazwą obozu politycznego, który doszedł w ten sposób do władzy.