Psychologia pola walki – dział psychologii zajmujący się badaniami zachowań ludzkich w specyficznych uwarunkowaniach pola walki.

Ogólna charakterystyka rozwoju psychologii wojskowej Psychologia jest młodą nauką, bo dopiero w 1879 roku Wilhelm Wundt powołał do życia pierwsze laboratorium psychologiczne na Uniwersytecie Lipskim. „Życiem duchowym” (lub „nauką o duszy” „ττερι ψγχης”) zajmowano się od dawna, sięgając do dziedzin aktywności życiowej człowieka. Rozważania z tej dziedziny sięgają początków eksperymentowania przez H. Ebbinghausa, który w 1908 roku użył znamienitych słów: „Psychologia ma długą przeszłość, ale krótką historię”.

Historia psychologii wojskowej sięga 1938 roku (Towarzystwo Wiedzy Wojskowej), kiedy ukazała się „Bibliografia psychologii wojskowej” J. Gąsiorowskiego, która zawiera ponad 6 tysięcy różnych prac z zakresu psychologii, które ukazały się do końca 1933 roku. Jedną z pierwszych z tej dziedziny jest opracowanie M. Campeano (rumuński lekarz wojskowy) wydane po francusku i tłumaczone na język rosyjski w 1902 roku (na niemiecki w 1904 roku). Treść niniejszego opracowania ma charakter „naiwnego” interpretowania zjawisk z zakresu tzw. psychologii wojska. Czołowy psycholog niemiecki M. Simoneit (początkowo Reichswehry, potem Wehrmachtu), autor „Wehrpsychologie”, opisywał w sposób ogólny zachowania w oparciu o przeszłość związaną z niemieckimi wodzami: Blücherem, Yorckiem, Scharnhorstem i Gneisenauem. Przed I wojną światową rozwinięto badania na szerszą skalę. Zajmowali się nimi Rosjanie, Niemcy, Francuzi, Anglicy i inni. W 1915 roku przy batalionie samochodowym armii niemieckiej W. Moede i C. Piotrowski założyli laboratorium psychologiczne, które prowadziło badania kandydatów na kierowców. W krótkim czasie powstało ok. 15 takich laboratoriów, gdzie zbadano 24 tysiące kandydatów (20% z nich dopuszczono do funkcji). W oparciu o badania psychotechniki powstało dzieło H. Münsterberga „Grundzüge der Psychotechnik” o podstawach, zadaniach i metodach psychotechniki. Kiełkująca nauka była eksperymentowana w USA w zakresie doboru do armii amerykańskiej. W 1917 roku powołano komisje złożoną ze znanych psychologów (m.in. M.R. Yurkes, G.M. Stratton, E.L. Thorndike, R. Dodge, R.S. Woodworth, H.M. Angel, L.M. Telman), którzy przeprowadzili testy w zakresie poziomu umysłowego rekrutów. W ciągu 1918 roku przebadano 1726 tysięcy osób (w tym 41 tysięcy oficerów) i był to jeden z większych eksperymentów w armii amerykańskiej. Badania prowadzili także Rosjanie. Psychologowie: Szumkow, Drużinin, Dmitrijewski, Leichtenbergski, Riezanow, Uchacz-Ochorowicz – to prekursorzy tej dziedziny w Armii Czerwonej.

Polska psychologia wojskowa Psychologia wojskowa sformułowała działy przedmiotowe by odpowiedzieć na pytanie: „co stanowi przedmiot i czym się zajmować powinna psychologia wojskowa?”. Aspekty funkcjonowania systemu obronności: doktryna (bloki wojskowe, problemy ludnościowe, psychologiczne właściwości potencjalnych przeciwników, prawdopodobny charakter wojny i przyszłego pola walki); psychologiczna analiza tradycji wojennych i wojskowych (dzieje oręża polskiego, tradycje narodowe, sylwetki bohaterów narodowych, symbole i akty symboliczne); psychologiczne przysposobienie społeczeństwa (przysposobienie obronne, ceremoniał wojskowy, zdyscyplinowanie społeczne); służba zasadnicza a kontraktowa-zawodowa; atrakcyjność zawodu wojskowego; opinia społeczeństwa o wojsku; sojusze i sojusznicy; Psychologiczne aspekty organizacji i funkcjonowania oddziałów: psychologiczna odrębność rodzajów wojsk; hierarchia służbowa; struktura oddziałów; jednoosobowe dowodzenie i jednoosobowa odpowiedzialność; organa dowodzenia (sztaby, praca zespołowa, obieg informacji); formowanie oddziałów; selekcja; Psychologiczna problematyka życia w wojsku: procesy pracy w wojsku (formy pracy, kształcenie, nauczanie, trening, czynności motoryczne, nawyki); wydajność (praca indywidualna a zespołowa, metody pracy, rutyna i innowacyjność, wiara w technikę); jednostka w grupie; obywatel w mundurze; prawo wojskowe; konflikty społeczne Psychologiczne zagadnienia technicznego wyposażenia wojska: człowiek-maszyna; operator wojskowy (tempo pracy, zmienność sytuacji, zakresy obowiązków); specjalności wojskowe; sprawność i wydajność; błąd w obsłudze uzbrojenia (wypadek i psychologiczne aspekty jego powstania); małe i duże zespoły (drużyna, oddział); przewidywania konsekwencji zmian Psychologia dowódcy (dowodzenia): kierowanie a dowodzenie; dowodzenie a wychowanie; autorytet moralny dowódcy; znajomość ludzi (szybkość poznawania w skomplikowanych warunkach odpowiedzialności); prezencja; praktyka dyscyplinarna; rozkazodawstwo; talent dowódczy a model dowódcy Psychologia walki: psychologiczna istota walki (jakość zagrożeń i przeciwdziałanie, tempo działań, konieczność zabijania); czynniki walki (wyposażenie, doznania w walce, przebieg walki); zagrożenia (psychika tłumu, chrzest bojowy, rany, jeniec wojenny); panika wojenna (mechanizm powstawania, czynniki sprzyjające, zapobieganie, rola różnych bodźców); odwaga i męstwo; psychologiczne skutki użycia broni masowego rażenia; wojna partyzancka; anomalie psychiczne (zespół wyczerpania walką, problem szoków, euforia i szał bojowy); dowodzenie w walce; Wojna psychologiczna: dywersja, terror i bestialstwo, nowe zasady walki.

Strach i odwaga na polu walki Najgroźniejszym zjawiskiem na polu walki jest panika, która ma swoje źródło w indywidualnym strachuJ. Pieter, Strach i odwaga, Warszawa 1971.. Jego narastanie osiąga próg krytyczny, którego nagłość występowania przybiera tę postać. Panika jest tylko formą strachu, naturalnego zjawiska, które występuje zawsze w obliczu niebezpieczeństwa. Strach to silne uczucie o charakterze afektywnym, wywołującym zmiany wegetatywne (zmiany w układzie krążenia, pocenie się, drżenie) i psychiczne (zakłócenia sprawności intelektualnej, ograniczenie uwagi, wzmożona wyobraźnia, zanik woli). Strach może przybierać różną postać: od najłagodniejszej obawy i lęku do formy najostrzejszej – przerażenia. Obawa i lęk to przewidywania zdarzenia przykrego, natomiast przerażenie jest nagłym silnym bodźcem.

Panika W ludzkim zbiorowisku strach może przybrać groźną postać. Jest nią panika, nagły i nieoczekiwany wybuch silnego i szybko rozprzestrzeniającego się strachu, spowodowanego urojonym bądź wyolbrzymionym niebezpieczeństwem, powodującym gwałtowną ucieczkę, której towarzyszy przymglenie świadomościS. Rouppert, Panika jako zjawisko wojenne, Warszawa 1958.. Z powyższego opisu wynikają dane o cechach paniki-strachu: nagły, nieoczekiwany, zaskakujący wszystkich; silny (charakterystyczny w postaci mimiki i zblednięcia); szybko rozprzestrzeniający się (spotyka się określenie „zaraźliwy”); ma postać zbiorową; gwałtowna ucieczka (dochodzi do łamania wszystkich przeszkód za pomocą tego czym dysponują uciekający); przymglenie świadomości (stan psychiczny z obniżoną kontrolą postępowania i ograniczoną percepcją bodźców).

Panika powstaje w określonych warunkach działań bojowych, szczególnie łatwo wówczas, gdy zaistnieje: zwarta zbiorowość ludzka, niepewność, nieznajomość sytuacji, poczucie zagrożenia, silne bodźce zmysłowe, zły stan moralny i psychofizyczny ludzi. W zbiorowisku ludzkim człowiek łatwo ulega sugestii, popędom i skłonnościom. Zbiorowisko zapewnia znaczną anonimowość. Pomniejszenie odpowiedzialności za czyny sprawia, że człowiek w grupie czuje się pewniej i zmniejsza samokontrolę. Zbiorowisko maskuje negatywne działania, wywołuje bezkarność. Zwartość grupy podczas panicznej ucieczki wywołuje zjawisko upodobniania innych do siebie i tym samym usprawiedliwianie zachowania. Rozprzestrzenianie się plotki-pogłoski wzmaga ograniczanie stopnia obiektywnościL. Klichowski, Fizjopatologia strachu, w: „Lekarz Wojskowy”, Warszawa 1971, nr 5..

Zjawisko stresu Definicja Pojęcie stres lub napięcie stosuje się często zamiennie. Termin ten pochodzi z fizyki, gdzie odnosi się do różnego rodzaju napięć, nacisków lub sił, które działają na system. Termin stres do nauki o zdrowiu wprowadził w 1926 roku psychiatra Hans Selye. Bardziej współczesna definicja stresu mówi, że: „…stres jest niespecyficzną reakcją organizmu na wszelkie niedomagania”S. George, J.R. Everly, R. Rosenfeld, Stres. Przyczyny, terapia i antyterapia, Warszawa 1992, s. 13.. Poczucie stresu to sprawa bardzo indywidualna.

Badania Badacze tacy, jak: J. Everly (1978 r.) i Mason (1971 r.) twierdzili, że reakcje psychologiczne mogą zależeć od charakteru działającego bodźca, jak i indywidualnych właściwości organizmu. To oznacza, że reakcje stresowe obejmują szeroki zakres bodźców, które prowadzą do pobudzenia psychofizjologicznego. Bodziec wywołujący reakcje stresowe nazywa się stresorem i działa na jednostkę za pomocą procesu sensorycznego, czy też metabolicznego (np. choroba), który jest również stresogenny. Często pierwszym objawem stresu jest zmęczenie umysłowe, fizyczne i emocjonalne. Stres manifestuje się także różnymi stanami pobudzenia i związanego z tym lęku. Ekstremalne jego formy w rzeczywistości powodują zwolnienie lub zahamowanie, a nawet całkowite zatrzymanie funkcji systemu organizmu dotkniętego stresem. Inni badacze tacy, jak: Kirtz i Moos (1974 r.) zakładają, że bodźce środowiskowe nie działają na jednostkę w sposób bezpośredni, gdyż człowiek reaguje na swoje otoczenie własną interpretacją bodźców zewnętrznych, które zależą od takich zmiennych, jak: aktualny stan zdrowia organizmu, cechy osobowości, statusu, ról społecznych, siły bodźca, czasu działania. Każda osoba inaczej reaguje na stres. Hans Selye mówi, że:

Zatem to jak w danej chwili oceniamy sytuację, w dużej mierze zależy od tego, jak radzimy sobie z wysokim poziomem stresu. Zwykle w pierwszej chwili pojawienia się sytuacji stresowej identyfikujemy, jak to jest poważny problem, a następnie szukamy „drogi ewakuacji”. Każdy z nas ma swoją własną drogę ewakuacji np.: walka, ucieczka, spacer, słuchanie muzyki, chwilowa samotność, hobby, spotkanie z przyjaznymi sobie ludźmi oraz wytworzenie odpowiedniej motywacji. W każdym wypadku chwilowe odprężenie bardziej pozwala realnie spojrzeć na problem oraz wytworzoną sytuację. Bardzo ważnym czynnikiem łagodzącym wysoki poziom stresu jest optymizm, który można wytworzyć indywidualnie lub z pomocą innych. Nie tylko ostry chwilowy poziom stresu, ale także przedłużający się o słabym nasileniu może prowadzić do depresji, która podobnie jak inne nieleczone choroby degraduje osobowość w sensie psychicznym oraz fizycznym, powodując różne choroby z nowotworowymi włącznie.