thumb|upright=1.7|Ren – mapa przebiegu thumb|Ren koło Boppard thumb|Deutsches Eck (pol. „Niemiecki Róg”) – miejsce, w którym Mozela wpada do Renu thumb|Loreley thumb|Znaczek pocztowy przedstawiający krajobraz kulturowy „Oberes Mittelrheintal” thumb|Gejzer Andernach thumb|Winnice w Bacharach Dolina Środkowego Renu (niem. Mittelrheintal) – dolina Renu pomiędzy Bingen i Rüdesheim a Bonn w której znajdują się liczne zabytki średniowiecznej architektury świeckiej i sakralnej. Jej 65-kilometrowy odcinek pomiędzy Bingen a Koblencją – krajobraz kulturowy „Oberes Mittelrheintal” (pol. „Górna Dolina Środkowego Renu”) – został wpisany w 2002 na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Geografia Geografia fizyczna Geograficzna nazwa „środkowy Ren” (niem. Mittelrhein) odnosi się do przełomu Renu w Reńskich Górach Łupkowych (niem. Rheinisches Schiefergebirge) pomiędzy Bingen i Rüdesheim am Rhein na południu a Bonn-Bad Godesberg i Bonn-Oberkassel na północy. Po przekroczeniu Alp, Ren meandruje na północ, gdzie napotyka biegnące na linii wschód – zachód pasmo Reńskich Gór Łupkowych. Rzeka wcina się w przeszkodę, rzeźbiąc ponad 300-metrowe klify. Na zachodnim brzegu znajdują się góry Hunsrück, ograniczone od północy Mozelą, która wpada do Renu niedaleko Koblencji. Na północ od Mozeli, na lewym brzegu Renu rozciąga się pasmo górskie Eifel. Na wschodnim brzegu znajdują się góry Taunus, których północną granicę wyznacza rzeka Lahn, za którą rozciąga się pasmo gór Westerwald.
Dolina środkowego Renu znajduje się w głównej mierze na terytorium kraju związkowego Nadrenii-Palatynatu, częściowo na terenie Nadrenii Północnej-Westfalii. Geograficznie do doliny środkowego Renu zalicza się również prawy brzeg rzeki pomiędzy Rüdesheim am Rhein i Lorch na terenie Hesji, który wchodzi w skład obszaru winnic Rheingau. Niecka Neuwieder rozdziela Ren górny od dolnego.
Dopływy Renu Największe dopływy Renu w jego środkowym biegu to: Nahe, Mozela i Ahr (lewobrzeżne) oraz Lahn, Wied i Sieg (prawobrzeżne).
Gejzer Andernach Na półwyspie Namedyer Werth znajduje się gejzer Andernach (niem. Geysir Andernach, dawniej niem. Namedyer Sprudel) – forma sztucznego gejzeruTermin gejzer odnosi się do źródeł ciepłej wody. (powstałego w rezultacie odwiertu mającego dać dostęp do wody mineralnej), wyrzucającego co 3–4 godziny zimną wodę na wysokość 40–60 m. Wpisany do Księgi rekordów Guinnessa jako największy „zimny gejzer” na świecie.
Geografia społeczno-ekonomiczna Miejscowości Najważniejsze miasta na lewym brzegu Renu to: Bingen, Bacharach, Oberwesel, Sankt Goar, Boppard i Koblencja, położone w górnym biegu rzeki oraz Andernach, Bad Breisig, Sinzig, Remagen i Bonn w dolnym biegu środkowego Renu. Na prawym brzegu znajdują się: Rüdesheim am Rhein, , Lorch, Kaub, Sankt Goarshausen, Braubach i Lahnstein w górnym biegu rzeki, oraz Vallendar, Bendorf, Neuwied, Bad Hönningen, Linz am Rhein, Bad Honnef i Königswinter w dolnym biegu.
Region uprawy winorośli Mittelrhein Region uprawy winorośli Nadrenia Środkowa (Mittelrhein) pokrywa się z geograficznym regionem środkowego Renu. Jest jednym z określonych ustawowo regionów produkcji wina gatunkowego (niem. Qualitätswein).
Uprawę winorośli zapoczątkowali Rzymianie, a w wiekach średnich produkcja wina upowszechniła się na obszarze na południe od Mozeli. Ważnym czynnikiem była przy tym technika uprawy na terasach. Zagospodarowywano tereny o nachyleniu od 25° do 30°. Uprawie sprzyjał łagodny klimat. Ren oraz łupkowate podłoże magazynowały ciepło, zapobiegając wysokim wahaniom temperatury (średnia temperatura roczna wynosi 9,4 °C). Strome zbocza zapewniały odpływ zimnego powietrza, co miało dobry wpływ na późno dojrzewające owoce Rieslingu, które stanowiły tu ok. 75% upraw.
W średniowieczu wino było jedynym niezanieczyszczonym i nadającym się do dłuższego składowania napojem. Regionalną specjalnością doliny środkowego Renu było wino Feuerwein, produkowane w okolicy Bacharach (obecnie wytwarzane w Posthof Bacharach). Wino to było jednym z najważniejszych dóbr eksportowych regionu w okresie średniowiecza, transportowane drogą rzeczną i lądową. Produkcja wina była atrakcyjna dla seniorów (niem. Grundherr). Wskutek poprawy ekonomicznego położenia i wobec stale rosnącego zapotrzebowania na wykwalifikowaną siłę roboczą wykształciły się nowe stosunki dzierżawcze, a sytuacja gospodarcza uległa znacznej poprawie. Pod koniec średniowiecza większa część społeczeństwa była zależna od uprawy winorośli. Po zniesieniu systemu senioralnego ziemia została rozparcelowana na mniejsze działki.
Aż do końca XVI w. produkcja wina była bardzo opłacalną gałęzią gospodarki. Jej upadek przyszedł wraz z recesją po wojnie trzydziestoletniej. Konkurencja przyszła ze strony tańszego piwa oraz kawy i herbaty. Od 1815 po przejęciu Nadrenii przez Prusy, produkcja wina na lewym brzegu Renu ponownie rozkwitła po wprowadzeniu quasi-monopolu. W 1839 powstała silna konkurencja ze strony Deutscher Zollverein. Zapoczątkowało to zmiany w profilu przedsiębiorstw sektora winnego – obok wina tradycyjnego, zaczęto wytwarzać wina musujące i świadczyć usługi turystyczne. Po 1870 doszło do kolejnego pogorszenia koniunktury. Wskutek szybkiego rozwoju transportu (budowa sieci kolejowej) i postępującego uprzemysłowienia, lokalne wino musiało konkurować z tańszymi i często lepszymi produktami z zagranicy. Ponadto uprawy zaczęły trapić szkodniki i choroby przywleczone z Ameryki i Francji (pleśnie, mszyce – filoksera winiec, gąsienice motyli z rodziny zwójkowatych).
Obecnie 65% powierzchni uprawnych sprzed 1900 nie nadaje się do uprawy. Kolejne 16% jest w 40–80% zniszczone. Z pozostałych ok. 480 ha w 2006 uprawiano ok. 380 ha. Winnice leżące odłogiem zarastają powoli lasy. Winnice produkują relatywnie małe ilości wina – ok. 60 hektolitrów z hektara. Najważniejsze rejony uprawy to: Bopparder Hamm, Bacharach i Oberwesel. Większość winnic to małe, rodzinne przedsiębiorstwa.
Turystyka Dolinę środkowego Renu odkryli dla turystyki w XVIII w. młodzi przedstawiciele brytyjskiej arystokracji zatrzymujący się tu w drodze do Włoch. Wraz z rozkwitem romantyzmu reńskiego dolina stała się popularnym celem podróży arystokracji i inteligencji niemieckiej. Turystyka wsparta wprowadzeniem rejsowych połączeń rzecznych w 1827 oraz połączeń kolejowych (1840–70), przyczyniła się do ponownego rozkwitu gospodarczego doliny. Zainteresowanie regionem zaczęło maleć w latach 80. XX w.
Historia Wczesne osadnictwo Badania archeologiczne potwierdziły ślady pierwszego osadnictwa w tym regionie z epoki kamienia. W okolicach Stadtwald koło Boppard i w Breyer Wald znaleziono kurhany, a na wzgórzach Dommelsberg koło Koblencji i Hünenberg koło Sankt Goarshausen odkryto pozostałości wałów. Na zachodniej granicy Renu środkowego znajdują się również ślady osady celtyckiej. W Pfalzfeld odkryto pochodzącą z IV w. p.n.e. stelę nagrobną (tzw. Pfalzfelder Flammensäule) oraz grób książęcy w Waldalgesheim.
W IV w. p.n.e. region Renu środkowego należał do strefy wpływów kultury śródziemnomorskiej. Połączenie północ-południe pomiędzy ujściem Nahe a ujściem Mozeli sięga czasów przedromańskich. Zostało ono później rozbudowane przez Rzymian. Obecna autostrada A61 w większości pokrywa się z przebiegiem dawnej trasy rzymskiej.
Cesarstwo Rzymskie Rzymianie zajmowali region środkowego Renu od ok. 1 r. p.n.e. do roku 400. Sprawnie zarządzali wydobyciem bogactw naturalnych oraz utrzymywali dobre kontakty handlowe z okoliczną ludnością. By usprawnić transport dóbr, zbudowali brukowaną drogę wzdłuż lewego brzegu Renu łączącą Moguncję (Moguntiacum) z Kolonią (Colonia Agrippinensis) – stolice rzymskich prowincji Germanii Superior i Germanii Inferior oraz cały system pomniejszych połączeń drogowych, np. trasę przez góry Hunsrück (tzw. Hunsrück-Höhenweg) czy trasę pokrywającą się z obecną drogą krajową B9. Dla licznych podróżnych ulokowano w Oberwesel (Vosolvia) rzymską gospodę (mansio). Do transportu Rzymianie wykorzystywali także rzeki. W 1 r. n.e. zbudowali w Koblencji mosty na Renie i na Mozeli.
W celu obrony żyznych ziem rolniczych i licznych złóż mineralnych Rzymianie wznieśli liczne warownie, m.in. w Bingen (Bingium) i Koblencji (Confluentia), skąd stawiali opór najazdom Germanów: Tenkterów, Uzypów, Eburonów, Menapiów i Trewerów.
Po upadku Limesu w III w. granica cesarstwa została przesunięta na Ren. Na znaczeniu zyskał prawy brzeg rzeki, gdzie cesarze Konstantyn i Walentynian wzmocnili granicę imperium, budując warownie w Koblencji i Boppard (Bodobriga). Pozostałości tych budowli zachowały się po dziś dzień.
W V w. Alamanowie i Frankowie zmusili Rzymian do wycofania się z nadreńskich terytoriów. Wiele z rzymskich miasteczek zostało przejętych, a Frankowie założyli liczne osady rolnicze niezależnie od osadnictwa rzymskiego. Dawne osady frankońskie można dziś rozpoznać po końcówce nazwy – „heim”.
Pod koniec V w. merowiński władca Chlodwig I założył państwo Franków. Pomimo coraz mniejszej liczby rzymskich poddanych w państwie posługiwano się dialektem franko-romańskim, a językiem urzędowym pozostawała łacina. Inskrypcje nagrobne z okresu IV/V–VIII w. w kościele św. Severusa oraz kościele karmelitów w Boppard potwierdzają egzystencję grup romańskich.
Średniowiecze Wczesne średniowiecze Dawne warownie rzymskie zostały przejęte przez władców frankońskich. Ziemie od Bingen, przez Bacharach, Oberwesel, St. Goar, Boppard po Koblencję i dalej aż do Sinzig i Remagen pozostawały dobrami królewskimi aż do czasów Karolingów. Dopiero w VII w. zaczęto sprzedawać i nadawać ziemię królestwa duchowieństwu i arystokracji. Beneficjentami byli m.in. opaci z Prüm i od św. Maksymina w Trewirze, arcybiskupi Kolonii, Trewiru, Moguncji i Magdeburga. Grafowie von Katzenelnbogen, jako wójtowie opactwa w Prüm, zdobyli dobra wokół St. Goar i osiadli na zamku Rheinfels. Po wymarciu rodu w 1479 dobra odziedziczyli landgrafowie Hesji.
Pod panowaniem Karolingów Nadrenia stała się centrum państwa, a Ren jego główną osią. Rozpad państwa frankijskiego w 843 otworzył drogę do rozwoju przyszłych: Francji (państwo zachodniofrankijskie) i Niemiec (państwo wschodniofrankijskie). Oryginalne plany podziału cesarstwa z 842 przydzielały obszar pomiędzy Bacharach i Koblencją państwu środkowofrankijskiemu. Dopiero w 925 państwo środkowofrankijskie zostało połączone z państwem wschodniofrankijskim, tworząc później Święte Cesarstwo Rzymskie (Rzeszę) w 962. W poł. IX w. władzę w państwie objęli książęta mianowani przez króla. Do X w. władzę w Lahngau (Limburg) oraz w regionie środkowego Renu (Bingen, Boppard, Koblencja, Oberwesel) umacniali Konradynowie.
Późne średniowiecze W okresie późnego średniowiecza o wpływy w rejonie Renu walczyło również duchowieństwo i szlachta: arcybiskupi Moguncji, Trewiru i Kolonii, hrabiowie Palatynatu Reńskiego, Katzenelnbogen (odziedziczonego przez Hesję w 1479) czy książęta Nassau, Sayn i Liebenstein. Każdy z władców zakładał własne punkty celne przy reńskim szlaku handlowym, a do ich obrony wznosił zamki warowne. Większość z zachowanych do dziś ponad 40 zamków pomiędzy Bingen a Koblencją pochodzi z tego okresu. Są to unikatowe przykłady średniowiecznej architektury obronnej, czerpiącej z wzorców francuskich i włoskich. Grafowie von Katzenelnbogen przeszli do historii jako szczególnie płodni budowniczowie, wznosząc zamki Marksburg, Rheinfels, Reichenberg i Neukatzenelnbogen.
W okresie wielkiego bezkrólewia nadreńskie miasta zaczęły się jednoczyć. W 1254 powstał Reński Związek Miast (niem. Rheinischer Städtebund), do którego przystąpiło 70 miast, m.in. Boppard, Oberwesel, Bacharach, Bingen i Moguncja. Związek zapewnił lepszą ochronę szlaków handlowych i zredukował liczbę punktów celnych.