Kościół Katolicki Mariawitów w RP

mały|Arcybiskup Jan Maria Michał Kowalski – pierwszy zwierzchnik Kościoła, reformator mariawityzmu, po śmierci uznany za świętego mały|Arcykapłanka Antonina Maria Izabela Wiłucka-Kowalska – zwierzchnik Kościoła w latach 1940–1946, po śmierci uznana za świętą mały|Siostra biskupka Stanisława Maria Dilekta Rasztawicka – przełożona Zgromadzenia Sióstr Mariawitek w latach 1947–1995 mały|Siostra biskupka Damiana Maria Beatrycze Szulgowicz – obecna zwierzchnik Kościoła Kościół Katolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej – chrześcijański kościół nurtu katolickiego, sukcesji starokatolickiej, tradycji mariawickiej, prawnie działający na terenie Polski. Siedzibą władz Kościoła jest Felicjanów w powiecie płockim. Zwierzchnikiem Kościoła jest siostra biskupka Damiana Maria Beatrycze Szulgowicz. Według danych Małego Rocznika Statystycznego Polski 2026, Kościół w końcu 2025 r. liczył 1775 wyznawców i 12 duchownych (w tym 7 kobiet). Natomiast według danych spisu powszechnego z 2011 r., przynależność do Kościoła zadeklarowało 380 osóbGŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Warszawa 2015. . TABL. 43. LUDNOŚĆ WEDŁUG DEKLAROWANEJ PRZYNALEŻNOŚCI DO WYZNANIA RELIGIJNEGO W 2011 ROKU (PEŁNA LISTA SKLASYFIKOWANYCH ODPOWIEDZI), str. 229, poz. 42., a według danych z kolejnego spisu (2021 r.), przynależność do Kościoła zadeklarowało 200 osób.

Kościół Katolicki Mariawitów w RP posiadał w końcu 2025 r. 13 świątyńLiturgiczny Kalendarz Mariawicki na rok 2023. Felicjanów., w tym 1 czynny kościół i 12 kaplic.

Mariawityzm wyodrębnił się z polskiego Kościoła rzymskokatolickiego w 1906 r. Powodem secesji było niezaakceptowanie przez hierarchię polską i papieża w Rzymie działalności Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów, które powstało na skutek objawienia Dzieła Wielkiego Miłosierdzia, jakie otrzymała siostra zakonna św. Maria Franciszka Kozłowska (zwana przez mariawitów Mateczką) 2 sierpnia 1893 r. w Płocku.

Początki Kościoła Zgromadzenie Kapłanów Mariawitów powstało w 1893 r., jednak przez 10 lat istniało w ukryciu. W 1903 r. członkowie zgromadzenia zdecydowali się zalegalizować wspólnotę, lecz zamiast legalizacji zaczęły ich spotykać restrykcje ze strony władz kościelnych. Niektórych przeniesiono na parafie wiejskie, równocześnie zakazując im też sprawowania praktyk charakterystycznych dla zgromadzenia mariawickiego. Strona kościelna zaczęła przedstawiać zarzuty s. Marii Franciszce, która miała jakoby zwodzić księży z ich drogi powołania. Do Watykanu biskupi wysyłali raporty nieprzychylne mariawitom, w których podważali rolę s. Kozłowskiej w Zgromadzeniu Kapłanów Mariawitów, odrzucali jej inicjatywę zreformowania kleru, a także podawali w wątpliwość prawdziwość objawień Mateczki.

W efekcie Kongregacja Inkwizycji dekretem z 4 września 1904 r. nakazała likwidację zgromadzenia mariawickiego oraz odsunięcie Marii Franciszki Kozłowskiej od kierowania siostrami i jakiegokolwiek wpływu na kapłanów. Księża mariawici uznali ten dekret za tragiczną pomyłkę wynikłą z przekazywania do Watykanu nierzetelnych informacji i nadal czynili zabiegi mające na celu uznania Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów przez papieża. 27 stycznia 1906 r. przez arcybiskupa warszawskiego został suspendowany prowincjał płocki Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów ks. Jan Kowalski. Spowodowało to wypowiedzenie posłuszeństwa swoim biskupom przez członków Zgromadzenia – 1 lutego 1906 r. arcybiskupowi warszawskiemu Wincentemu Popiel-Chościakowi, a 8 lutego biskupowi płockiemu Apolinaremu WnukowskiemuWedług innego źródła, ks. Kowalski wypowiedział posłuszeństwo biskupowi 6 lutego 1906 r. Zob. Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie, Warszawa 2024, s. 450.. W ciągu sześciu tygodni do połowy marca 1906 r. na mariawityzm przeszło 16 parafii rzymskokatolickich wraz z około 50–60 tysiącami wiernych. Natomiast w 1910 r. liczba mariawitów na ziemiach polskich wzrosła do 162 250 wiernych.

28 listopada 1906 r. władze carskie uznały związek religijny mariawitów „za prawnie istniejącą i korzystającą z ochrony prawa sektę”. Po ogłoszeniu papieskiej ekskomuniki (30 grudnia 1906 r.) wspólnota mariawitów funkcjonowała jako samodzielne wyznanie (przyjmując w 1907 r. nazwę Kościół Katolicki Mariawitów), lecz nie jako Kościół w rozumieniu katolickim (brakowało sukcesji apostolskiej). Dopiero po konsekracji biskupa Kowalskiego, 5 października 1909 r., stała się ona KościołemZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 14.. W 1921 r.Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 16. (według niektórych źródeł w 1919 r.Borys Przedpełski, Mirosław Michalski: Życie i dokonania arcybiskupa Jana Marii Michała Kowalskiego (1871–1942), Rocznik Teologiczny LXVI, z. 3/2024, DOI: 10.36124/rt.2024/17, Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie, Warszawa 2024, s. 452.) Kościół, dając wyraz swej przynależności do Unii Utrechckiej, zrzeszającej Kościoły starokatolickie, przyjął nazwę Staro-Katolicki Kościół Mariawitów.

Podczas rozłamu w mariawityzmie obydwie strony starały się zachować dotychczasową nazwę Kościoła: Starokatolicki Kościół Mariawitów; w rezultacie zwolennicy arcybiskupa Kowalskiego powrócili do pierwotnej nazwy z czasów życia Mateczki, która brzmiała: Kościół Katolicki MariawitówZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 68..

W języku potocznym dla rozróżnienia dwóch polskich nurtów w mariawityzmie, stosuje się określenia denominacja felicjanowska, nurt abp. Kowalskiego lub mariawityzm reformowany.

Historia od rozłamu

W wyniku reform wprowadzanych przez zwierzchnika Jana Marię Michała Kowalskiego doszło do rozłamu w Kościele Mariawickim (poprzedzonego rozpoczętą w 1931 r. tajną działalnością opozycyjną części duchowieństwa). Został on zapoczątkowany jesienią 1934 r., a formalnie zakończony uchwałą kapituły generalnej z dnia 29 stycznia 1935 r. Wśród duchowieństwa, sióstr zakonnych i wiernych nastąpił podział na dwie grupy. Po stronie dotychczasowego zwierzchnika Jana Marii Michała Kowalskiego opowiedziało się 9 biskupek, 10 kapłanów (w tym 5 za granicą), 50 kapłanek, 80 sióstr zakonnychMałgorzata Winiarczyk-Kossowska: Ustawy III Rzeczypospolitej o stosunku państwa do Kościołów chrześcijańskich, Elipsa, Warszawa 2004. oraz około 7000 wiernych. Podział liczbowy wiernych w parafiach ukształtował się w stosunku 4:1 na korzyść grupy płockiej, z tym, że około 30% wyznawców odeszło w ogóle od mariawityzmuZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 68–69.. Po rozłamie w łonie mariawityzmu za arcybiskupem Kowalskim opowiedzieli się wszyscy duchowni przebywający poza granicami Polski, w wyniku czego Kościół Katolicki Mariawitów posiadał placówki we Francji, na Litwie i w Wielkiej BrytaniiZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 225.. Arcybiskup Kowalski, również pod wpływem płockich administracyjnych organów państwowych, zrzekł się urzędu, Świątyni i klasztoru w Płocku. Został przewieziony z grupą 112 zwolenników z Płocka do odległego o 18 km Felicjanowa (władze państwowe nie dopuściły do przejęcia tego ośrodka przez mariawitów płockichZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 73.Ku Królestwu Bożemu. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 2009, s. 26.)Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 64–65.. W okresie sporu o utrzymanie dotychczasowej nazwy Starokatolicki Kościół Mariawitów, grupa felicjanowska powróciła do nazwy z okresu życia Założycielki, to jest Kościół Katolicki Mariawitów (oficjalnie dopiero w 1950 r., co zostało później potwierdzone w statucie Kościoła z 30 marca 1968 r.Borys Przedpełski: Stosunki mariawicko-rzymskokatolickie o charakterze nieformalnym w latach 1945–1970, Rocznik Teologiczny LXIV – z. 3/2022, DOI: 10.36124/rt.2022/23, Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie, Warszawa 2022, s. 625.).

Arcybiskup Kowalski, osiadły w Felicjanowie, kontynuował wydawanie listów pasterskich. Listem pasterskim z dnia 12 maja 1935 r. udzielił władzy kapłańskiej całemu ludowi mariawickiemu. Była to oficjalna realizacja ogłoszonego wcześniej tak zwanego kapłaństwa ludowegoZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 38, 69–70.. Tuż po tym z rąk trzech sióstr biskupek: Zofii Marii Honoraty Klichowskiej-Próchniewskiej, Heleny Marii Melanii Kubickiej i Stanisławy Marii Dezyderii Spodarówny, sakrę biskupią otrzymał największy zwolennik arcybiskupa Kowalskiego – kapłan Stanisław Maria Tytus Siedlecki, proboszcz z ŁowiczaMarcin Karas: Święcenie kobiet na kapłanki w felicjanowskiej wspólnocie mariawickiej, Notatki płockie • 2001 • 2/187, s. 9.. Ten pośpiech w święceniach oraz wprowadzenie powszechnego kapłaństwa ludu były realizacją zamierzeń arcybiskupa Kowalskiego, z drugiej zaś strony tłumaczyć można to brakiem kadr do obsady placówek parafialnychZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 146–147. oraz utratą znacznej większości kościołów na rzecz mariawitów płockichZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 68, 69–70, 231–232.. Zwierzchnik Kościoła wprowadził publiczny kult św. Marii Franciszki; zmienił liturgię Mszy świętej, a listem pasterskim z dnia 25 lipca 1935 r. „ogłosił świętość” Założycielki Feliksy Marii Franciszki Kozłowskiej i „stanął w jej obronie”.

9 lipca 1936 r. arcybiskup Michał został osadzony w więzieniu na podstawie niewykonywanego wyroku z 22 października 1931 r., a następnie, na żądanie biskupa Klemensa Marii Filipa Feldmana, Urząd Wojewódzki w Warszawie zabezpieczył majątek Felicjanów przed, jak mówi pismo: rozgrabieniem go przez pozostałe siostry mariawitki. Po powrocie z więzienia arcybiskup Kowalski ogłosił jeszcze nową naukę o Trójcy ŚwiętejZ dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydawnictwo Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 70.. Wyjaśnił też, że Świątynia Miłosierdzia i Miłości nie oznacza katedry mariawickiej w Płocku, ale zgromadzenia wierne nauczaniu Marii Franciszki KozłowskiejPor. Z dziejów Królestwa. Wydanie jubileuszowe. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Marii Rafaela Wojciechowskiego. Wydanie Kościoła Katolickiego Mariawitów, Felicjanów 1972, s. 83–84, 232..

Działalność zagraniczna