Cerkiew św. Aleksandra Newskiego (ros. Церковь Александра Невского в Александруве Куявском) – cerkiew prawosławna w Aleksandrowie Kujawskim, wzniesiona w 1877 i rozebrana w okresie międzywojennym.
Historia W 1860 została zbudowana linia kolejowa z Łowicza do granicy prusko-rosyjskiej, która miała być częścią dłuższej linii łączącej Imperium Rosyjskie z Prusami. Na terenie ówczesnego folwarku Białe Błota wybudowano dworzec kolejowy. W tym samym obiekcie znalazła się również komora celna, stacja telegrafu, urząd pocztowy oraz biuro ruchu kolejowegoks. J. Dębiński, Szkic do dziejów Aleksandrowa Kujawskiego [w:] Aleksandrów Kujawski. Obozy jeńców i internowanych 1918–1921, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, , s. 14. W początkowym etapie istnienia dworca i komory celnej większość jej pracowników stanowili Polacy. W czasie powstania styczniowego czynnie wspierali oni powstańców, co stało się przyczyną represji wymierzonych w nich jeszcze w czasie walk (czerwiec–lipiec 1863). Polaków zastępowali napływowi pracownicy rosyjscy, wyznawcy prawosławia. Na ich potrzeby w 1876 lub 1877K. Sokoł, A. Sosna, Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815–1915 została wybudowana cerkiew.
Cerkiew została zlokalizowana na placu sąsiadującym z dworcem kolejowym i wzniesiona według projektu synodalnego architekta Trusowa. W 1875 na jej budowę wydzielono 35 tys. rubli z budżetu Imperium Rosyjskiego. Projekt przygotowany dla świątyni został następnie powtórzony przy budowie kolejnych cerkwi na ziemiach polskich: w Grajewie, w Mławie, w Granicy i w Słupcy. W 1879 cerkiew odwiedził car Aleksander II, który spotykał się w Aleksandrowie pogranicznym z cesarzem Wilhelmem I. Wizyta miała ratować spójność sojuszu trzech cesarzyRobert Stodolny, Zjazd cesarzy: Aleksandra II i Wilhelma I w Aleksandrowie (3–4 września 1879 r.), [w:] tegoż, Od Aleksandrowa do Aleksandrowa Kujawskiego, Iwonicz-Zdrój 2015, ss. 135–157..
Według ks. J. Dębińskiego w czasie I wojny światowej wieża świątyni przewróciła się na dach obiektu, zawalając jego sklepienie. W rezultacie budynek miał stać się niezdatny do użytkuks. J. Dębiński, Szkic..., s. 15. Kiriłł Sokoł i Aleksander Sosna podają, że w latach 20. XX wieku została zniszczona kopuła i dzwonnica cerkwi, następnie rozebrano cały obiekt. Skibińska łączy to wydarzenie z falą rozbiórek cerkwi (lub ich adaptacji na kościoły) w ramach usuwania z przestrzeni publicznej obiektów kojarzących się z zaborcą rosyjskim. Tadeusz Bakalarczyk pisze, iż cerkiew nie była użytkowana od wyjazdu Rosjan w czasie I wojny światowej, zaś decyzja o jej rozebraniu wynikała z fatalnego stanu technicznego porzuconego budynkuT. Bakalarczyk, Aleksandrów Kujawski, brak miejsca wydania, 1994, s. 35. Natomiast Ewa Skibińska podaje, iż cerkiew była jeszcze czynna na początku lat 20. XX wieku i była miejscem modlitwy dla prawosławnych Ukraińców osadzonych w Obozie Internowania nr 6E. Skibicka, Cerkiewne perełki. Zofia Waszkiewicz pisze, iż internowani korzystali ze świątyni jedynie do Bożego Narodzenia w r. 1921 (według kalendarza juliańskiego). 7 stycznia tego roku, po zakończonej Świętej Liturgii, Ukraińcy przeszli w pochodzie do obozu, co zostało odczytane jako manifestacja polityczna i sprawiło, że zabroniono im udawania się na nabożeństwa do miasta. Od tej pory miejscem kultu internowanych była jedynie kaplica obozowaZ. Waszkiewicz, Życie religijne w Obozie Internowania nr 6 w Aleksandrowie Kujawskim w 1921 roku [w:] ks. J. Dębiński, Szkic do dziejów Aleksandrowa Kujawskiego [w:] Aleksandrów Kujawski. Obozy jeńców i internowanych 1918–1921, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, , s. 95.
Część materiału budowlanego pozyskanego po rozbiórce cerkwi wykorzystano przy budowie kamienicy przy ul. Juliusza Słowackiego 7 w Aleksandrowie. Wyposażenie cerkwi udało się jednak w dużej części uratować. Znalazło się ono w kaplicy św. Aleksandra Newskiego urządzonej w pierwotnym domu proboszcza. Jest ona filią parafii prawosławnej w ToruniuWykaz zabytków powiatu aleksandrowskiego na portalu aleksandrow.pl.
Cerkiew znajdowała się na gruncie należącym do kolei. Po II wojnie światowej obszar ten został znacjonalizowany. Na miejscu pierwotnej cerkwi, położonej przy dzisiejszej ulicy Wojska Polskiego, wybudowano market.
W 2006 parafia św. Mikołaja w Toruniu wystąpiła do władz Aleksandrowa Kujawskiego o zwrot gruntu, na którym znajdowała się cerkiewStała tam prawosławna cerkiew.
Architektura Wyświęcona w 1877 ceglana cerkiew w Aleksandrowie Kujawskim posiadała dwie kryte blachą kopuły. Większa z nich, wsparta na ośmiobocznym bębnie, znajdowała się nad nawą obiektu. Druga wieńczyła dwukondygnacyjną dzwonnicę z sześcioma miedzianymi dzwonami. Cały budynek zajmował powierzchnię 2800 metrów kwadratowych.
Przypisy
Bibliografia K. Sokoł, A. Sosna, Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815–1915, Moskwa, MID „Synergia” 2003, , tekst z książki dostępny online
Linki zewnętrzne Zdjęcia cerkwi
Aleksandrów Kujawski Aleksandrów Kujawski Kategoria:Prawosławie w Aleksandrowie Kujawskim Aleksandrów Kujawski Aleksandrów Kujawski Kategoria:Historia Aleksandrowa Kujawskiego