Przygody Artura Gordona Pyma, także tłumaczone na j. polski jako Opowieść Artura Gordona Pyma (ang. Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket) – jest to jedyna ukończona powieść amerykańskiego pisarza Edgara Allana Poego, opublikowana w 1838 roku.
Przedstawia ona historię młodego Artura Gordona Pyma, który postanawia ukryć się na pokładzie statku Grampus. Od tego momentu przydarzają mu się niezwykłe przygody, jest świadkiem katastrofy morskiej, buntu czy kanibalizmu. Opowieść rozpoczyna się całkiem konwencjonalną wyprawą morską, lecz staje się znacznie bardziej osobliwa i trudna do sklasyfikowania w ostatnich rozdziałach, łącznie z religijnym symbolizmem i zagadnieniem teorii pustej Ziemi.
Poszczególne części dzieła zaczęły się ukazywać na łamach Southern Literary Messenger, a cała książka została opublikowana w czerwcu 1838 roku w dwóch tomach. Niektórzy krytycy negatywnie zareagowali na powieść, określając ją brutalną i ganiąc Poego za liczne zapożyczenia z innych źródeł, podczas gdy inni doceniali poziom literacki i chwalili jej zmyślne przygody fabularne.
Fabuła Na pokładzie Ariel Artur Gordon Pym urodził się na wyspie Nantucket, znanej jako port łowiecki, w szczególności z polowań na wieloryby. Jego najlepszy przyjaciel, August Barnard, jest synem kapitana statku łowieckiego. Pewnej nocy, obaj pod wpływem alkoholu, decydują się wykorzystać bryzę i wypłynąć w morze małą łódką Ariel. Lekki wiatr jest jednak początkiem sztormu, a Pym jest zmuszony do przejęcia kontroli nad łodzią, podczas gdy jego przyjaciel traci przytomność. Niedoświadczony w wyprawach morskich nie jest on w stanie utrzymać jej na morzu, a z pomocą przychodzi im na czas statek łowiecki powracający do Nantucket. Kiedy obaj wracają na suchy ląd, zgodnie postanawiają zataić ich eskapadę przez rodzicami.
Na pokładzie Grampusa thumb|180px|Strona pierwsza wydania pierwszego powieści z 1838 roku Przygoda nie zniechęca Pyma do wypraw morskich, a zdarzenie wzbudza jego wyobraźnie. Ponadto entuzjastyczne zainteresowanie protagonisty jest jeszcze wzmocnione opowiadanymi mu historiami o życiu na morzu przez samego Augusta. Pym decyduje się podążyć za przyjacielem, wchodząc na pokład Grampusa, okrętu, który ojciec Augusta wykorzystuje do wypraw na morza południowe. Rodzina Artura nie zgadza się, aby ten uczestniczył w ekspedycji, więc przyłącza się on do załogi potajemnie.
Przebrany za marynarza, wchodzi na pokład Grampusa i ukrywa się w ładowni. Jego przyjaciel zabiera na pokład wiernego psa Pyma Tigera i obiecuje mu świeży prowiant w kryjówce do momentu, kiedy dla statku będzie już za późno aby zawrócić, co pozwoli mu wreszcie ujawnić swoją obecność. Pym jest przytłoczony przypominającym śpiączkę odrętwieniem, będąc zmuszonym wdychać przez wiele dni zanieczyszczone, nieświeże powietrze. Jest nieprzytomny, gdy August dostarcza mu prowiant, tak jak to wcześniej uzgodnili między sobą. Pragnie on opuścić miejsce odosobnienia i jest bliski rozpaczy, gdy zjawia się wreszcie Tiger, przynosząc przyczepiony do niego list, napisany krwią, w którym przyjaciel ostrzega Pyma, aby ten pozostał w ukryciu, gdyż od tego będzie zależeć jego życie.
August wyjaśnia tajemniczą wiadomość, jak również powody opóźnienia przy uwalnianiu przyjaciela z potrzasku. Na pokładzie statku doszło do buntu. Część załogi została zabita przez buntowników, podczas gdy pozostała grupa, wliczając w to ojca Augusta, opuściła okręt. On sam przeżył, ponieważ znał jednego z awanturników, Dirka Petersa, który teraz żałuje, że brał udział w buncie.
We trójkę obmyślają plan ponownego przejęcia kontroli nad statkiem. Podczas burzy Pym, którego buntownicy nie znają, ma przywdziać ubrania niedawno zmarłego marynarza i udawać ducha. Wykorzystując chwilowe zamieszanie, Peters i August, z pomocą Tigera, obezwładniają zbuntowanych marynarzy. Całość idzie po ich myśli i wkrótce cała trójka staje się panami okrętu. Rebelianci są albo martwi, albo wyrzuceni poza pokład, z wyjątkiem jednego mężczyzny, Richarda Parkera, któremu przyjaciele darują życie, by ten pomógł im w sterowaniu okrętem. thumb|200px|Ilustracja przedstawia śmierć Augusta.
August jest ranny w ramię, a burza łamie maszt, niszczy żagle i podtapia statek. Wszyscy są jednak w stanie przetrwać huragan, przywiązując się do okrętu. Brakuje im jednak jedzenia i z wolna zaczynają tracić siły, kiedy spostrzegają statek na horyzoncie. Początkowo uradowani perspektywą prowiantu, szybko spostrzegają, że pokład mijającego ich okrętu jest cały wyścielony ciałami. Ich nadzieje na przeżycie maleją więc z każdą chwilą, głód doskwiera im coraz mocniej. Parker sugeruje poświęcenie jednego towarzysza, aby pozostali mieli co jeść. Ciągną więc słomki aby wybrać osobę, która ma umrzeć, i wypada na Parkera, który zostaje zabity, a następnie zjedzony przez pozostałą trójkę. Pym przypomina sobie, że po odzyskaniu kontroli nad statkiem, ukrył na pokładzie siekierę, dzięki której, dostaje się do ładowni i zaopatruje wraz z resztą w pożywienie oraz wino. August choruje z powodu jego ran, a kolejna burza zabiera ze sobą cały prowiant. August umiera, kolejna fala burzy przewraca statek. Peters i Pym płyną do przewróconej łodzi, otoczonej przez rekiny. Zostają jednak wyłowieni przez Jane Guy, okręt z Liverpoolu.
Na pokładzie Jane Guy Peters i Pym znajdują się na pokładzie Jane Guy, który wypływa na połów i zmierza ku morzom południowym. Pym uświadamia sobie, że na Grampusie dryfowali 25 stopni w kierunku południowym. Studiuje wyspy wokół Przylądka Dobrej Nadziei i jest zainteresowany społecznymi strukturami pingwinów i ich gniazdami, jak i sposobem obrony swego terytorium przed albatrosami. Przekonuje kapitana do popłynięcia na południe, w kierunku regionów Antarktydy, które nie zostały dotąd zbadane.
Statek mija lodowe przeszkody i wypływa na otwarte morze, blisko bieguna, gdzie panuje łagodny klimat. Będąc na Oceanie Antarktycznym, zmierzają w kierunku wyspy Tsalal, zamieszkanej przez dużą liczbę czarnoskórych mieszkańców, prowadzonych przez wodza Too-Wita. Biała skóra jest dla nich obca i napawa ich strachem. Mimo to ich nastawienie do załogi Jane Guy jest początkowo przyjazne i Too-Wit oraz kapitan zaczynają prowadzić wymianę handlową. W przeddzień wypływu Jane Guy, załoga statku zostaje jednak zaskoczona zasadzką przygotowaną przez Too-Wita w wąwozie. Wszyscy biali ludzie, z wyjątkiem Pyma i Dirka Petersa giną, oboje są świadkami jak Jane Guy zostaje zajęta, a następnie spalona przez tubylców.
Tsalal i dalej na południe Pym i Peters ukrywają się w górach, które otaczają miejsce zasadzki. Odkrywają sieć labiryntów i przejść oraz różne znaki na kamieniach, lecz nie mogą się porozumieć co do tego, czy powstały one w sposób naturalny, czy też ręką ludzką. Gdy nie mają już pożywienia, kradną łódź tubylcom i uciekają z wyspy, biorąc jednego z jej mieszkańców za zakładnika. Mała łódź jest niesiona dalej na południe prądem wodnym z coraz wyższą temperaturą i dziwną mleczną substancją wokół. Po kilku dniach, spada na nich deszcz popiołów, a łódź zbliża się do ogromnych ilości mgły lub pary, które rozpraszają się w momencie gdy w nie wpływają. Wtedy pojawia się potężna, spowita mgłą, kompletnie biała postać.
Tu powieść się kończy. Krótkie postscriptum rzekomo napisane przez redaktorów książki, porównuje kształty labiryntu i znaki na ścianach do arabskich i egipskich liter i hieroglifów, znaczących kolejno „Zasłonięty” „Biały” i „Region na południe”.
Geneza i warsztat pisarski thumb|Relacja pt. Address on the Subject of a Surveying and Exploring Expedition to the Pacific Ocean and the South Seas autorstwa Reynoldsa była źródłem inspiracji dla Poe przy pisaniu powieści. Aby przedstawić treść książki jako autentyczną eksplorację, Poe wykorzystał kilka dzienników podróżniczych, które mnożyły się w czasie gdy pisał swoją powieśćCf. Claude Richard, zapiski o Arturze Gordonie Pymie, w Edgar Allan Poe..., coll. bouquins, s. 1328.. Najważniejszym źródłem, do jakiego sięgał autor w procesie twórczym, była osoba Jeremiaha N. ReynoldsaSova, Dawn B. Edgar Allan Poe: A to Z. New York: Checkmark Books, 2001. ,s. 210., którego dzieło pt. An Address on the Subject of a Surveying and Exploring Expedition to the Pacific Ocean and the South Seas było przychylnie zrecenzowane przez samego Poe w styczniu 1837Meyers, Jeffrey. Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1991. , s. 96.. Wykorzystał on około siedmiuset słów z pracy Reynoldsa w rozdziale XVI, co stanowiło prawie połowę jego objętościTynan, Daniel. „J.N. Reynold’s Voyage of the Potomac: Another Source for The Narrative of Arthur Gordon Pym” z Poe Studies, tom IV, nr 2, grudzień 1971: 35–37.. W 1843 pisarz chwalił Reynoldsa ponownie w recenzji A Brief Account of the Discoveries and Results of the United States’ Exploring Expedition, przedrukowanej w Graham’s MagazineThomas, Dwight & David K. Jackson. The Poe Log: A Documentary Life of Edgar Allan Poe, 1809–1849. Boston: G. K. Hall & Co., 1987. , s. 436.. Nie jest jasne czy Poe i Reynolds kiedykolwiek się spotkaliStandish, David. Hollow Earth: The Long and Curious History of Imagining Strange Lands, Fantastical Creatures, Advanced Civilizations, and Marvelous Machines Below the Earth’s Surface. Cambridge, MA: De Capo Press, 2006. , s. 88., a według niektórych relacji, tuż przed tajemniczą śmiercią, będąc w stanie delirium, Poe miał krzyczeć jego nazwisko. Zdarzenie może mieć jednak wymowę apokryficzną, a według jednej z teorii odwoływał się on do Reynoldsa, podkreślając źródło inspiracji podróżnikiemMeyers, Jeffrey. Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 1991. , s. 255..
W rozdziale XVI Poe wspomina okrążenie globu przez kapitana Jamesa Cooka na pokładzie statku Resolution, który dotarł na szerokość geograficzną 70 stopni w kierunku południowymSova, Dawn B. Edgar Allan Poe: A to Z. New York: Checkmark Books, 2001. , s. 58.. Inspirację czerpał on także z A Narrative of Four Voyages (1832), relacji Benjamina Morrella, która stała się bestsellerem. Praca ta mogła podsunąć mu pomysł na opisowy tytuł jego własnej powieściPełny tytuł pracy Morrella brzmiał: Narrative of Four Voyages to the South Sea, North and South Pacific Ocean, Chinese Sea, Ethiopic and Southern Atlantic Ocean, Indian and Antarctic Ocean Comprising Critical Surveys of Coasts and Islands, with Sailing Directions, and an Account of Some New and Valuable Discoveries, including the Massacre Islands, where thirteen of the author’s crew were massacred and eaten by cannibals (cyt. R. Asselineau, s. 13).. Dodatkowo wykorzystanie prawdziwych relacji mogło być próbą podejścia czytelnika i przekonania go, iż dzieło było faktycznym, autobiograficznym opisem samego PymaKennedy, J. Gerald. „Trust No Man: Poe, Douglass, and the Culture of Slavery”, Romancing the Shadow: Poe and Race, J. Gerald Kennedy and Liliane Weissberg, editors. New York: Oxford University Press, 2001. , s. 227..
Poza źródłami historycznymi widoczne są także inspiracje innymi twórcami. Najważniejszą z nich były Rymy o sędziwym marynarzu (ang. The Rime of the Ancient Mariner) Samuela Taylora Coleridge’aCyt.za Rogerem Asselineau, s. 15., a także Robinson Crusoe Daniela DefoeRosenheim, Shawn James. The Cryptographic Imagination: Secret Writing from Edgar Poe to the Internet. Johns Hopkins University Press, 1997: , s. 59., co najlepiej oddaje moment wejścia Pyma i Petersa do jaskini i towarzyszące im echo. Wielu ówczesnych recenzentów zwracało na to uwagę w londyńskich publikacjach Court Gazette oraz The TorchThomas, Dwight & David K. Jackson. The Poe Log: A Documentary Life of Edgar Allan Poe, 1809–1849. Boston: G. K. Hall & Co., 1987. , s. 256.. Statek z martwą załogą przywołuje skojarzenia z legendą o Latającym Holendrze, przeklętym okręcie, który nie może powrócić do domuBittner, William. Poe: A Biography. Boston: Little, Brown and Company, 1962., s. 132..