Tomasz Strzyżewski

Tomasz Strzyżewski, znany również jako Thomas Josef Starski (ur. 21 grudnia 1945 w Lublinie) – polski publicysta i działacz emigracyjny.

W 1977 po emigracji do Szwecji opublikował Czarną Księgę Cenzury PRL, ujawniającą mechanizmy funkcjonowania cenzury w PRL. W 2015 Wydawnictwo Prohibita opublikowało nowe wydanie zatytułowane Wielka księga cenzury PRL w dokumentach.

Dzieciństwo i lata młodzieńcze mały|Tomasz Strzyżewski w 1956 roku Urodził się w rodzinie lekarskiej. Jego ojciec Juwencjusz Strzyżewski kończył wówczas studia medyczne na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej. Cztery lata wcześniej dziadek Wincenty Strzyżewski w stopniu kapitana (pośmiertnie major) padł ofiarą mordu katyńskiego. Dzieciństwo i resztę życia w PRL Tomasz Strzyżewski spędził w Krakowie. Jego introwertyczny charakter (był później określany mianem „milczka”) spowodował konflikt rodzinny i bunt przeciwko metodom wychowawczym ojca. W swojej autobiografii napisał, że spowodowało to zerwanie z religijnością, problemy szkolne i początkową fascynację ustrojem komunistycznym. Jego brat Ryszard określił go jako „nadwrażliwego, zwariowanego romantyka sprawiającego kłopoty”.

Skończył V Liceum Ogólnokształcące im. Augusta Witkowskiego, później studiował w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Krakowie. Rozpoczął pisanie pracy dyplomowej, studiów jednak nie ukończył.

Wstąpił do Związku Młodzieży Socjalistycznej, pozostając jego członkiem przez kilka lat. Później zapisał się do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

Pierwszy wyjazd do Szwecji W 1974 ożenił się i postanowił zarobić w Szwecji na mieszkanie. Przed wyjazdem do Szwecji w 1975 zrezygnował z pracy.

Powrót do Polski i praca w GUKPPIW Nie udało mu się zrealizować zamierzeń i jeszcze w 1975 wrócił do Polski. W rezultacie musiał ponownie szukać zatrudnienia. Znalazł je za poręczeniem swojego brata w Głównym Urzędzie Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (GUKPPIW), pomimo że nie spełniał wymogów formalnych. thumb|Tomasz Strzyżewski z Czarną Księgą Cenzury PRL mały|lewo|230x230px|Tomasz Strzyżewski (1977) thumb|lewo|Legitymacja służbowa GUKPPIW Strzyżewski twierdzi, że wcześniej nie wiedział o istnieniu zinstytucjonalizowanej cenzury i przed trafieniem do GUKPPiW nie wiedział, czym się ten urząd zajmował. W swojej książce napisał:

Ponieważ nie miał wcześniej kontaktu ze środowiskami będącymi pod kontrolą cenzury i nie posiadał więc odpowiedniej wiedzy ani przygotowania, musiał więc przejść odpowiednie przeszkolenie i początkowo miał dostęp tylko do mniej ważnych materiałów.

Według relacji Strzyżewskiego, podjęcie przez niego decyzji ujawnienia prawdy o cenzurze nastąpiło po podjęciu tam pracy. W GUKPPiW pracował 18 miesięcy. W tym czasie starał się o paszport, ale odmówiono mu jego wydania z uwagi na wcześniejszy, przedłużony pobyt w Szwecji. Samowolne przedłużenie pobytu za granicą poskutkowało dwuletnim wstrzymaniem przyznawania paszportu, pomimo składania kilku odwołań. Paszport otrzymał dopiero w 1977 na podstawie poświadczenia urlopu wydanego przez jego ówczesnego przełożonego oraz interwencji brata pracującego w Urzędzie Miasta.

Przez ten okres Strzyżewski przygotowywał, kompletował i kopiował dokumentację w celu jej późniejszego opublikowania i zdemaskowania działalności GUKPPiW. Udało mu się w całości ręcznie przepisać „Księgę Zapisów i Zaleceń GUKPPiW”, do której miał utrudniony dostęp, początkowo tylko w obecności innych współpracowników. Ostatni dyżur w cenzurze poprzedzający urlop pełnił z 9 na 10 marca 1977, do godz. 1.30.

Drugi wyjazd do Szwecji mały|Głodówka przed ambasadą PRL w Sztokholmie (1983) Około południa wyleciał z Krakowa do Warszawy, aby następnie dojechać pociągiem do Świnoujścia. Przez kontrolę celną przeszedł w marynarce i rozpiętym płaszczu, z materiałami przytwierdzonymi do pleców. Przeprawił się promem do Szwecji. W 1977 opublikował wywiezione dokumenty w książce Czarna Księga Cenzury PRL, wydanej przez wydawnictwo Aneks.

Według źródeł, część „pomarcowych” środowisk polonijnych (Żydzi, którzy w 1968 musieli opuścić Polskę) nie darzyło go zaufaniem, uważając go za osobę niepewną, a nawet podejrzewając o agenturę. W tym czasie, wobec Strzyżewskiego służby w rodzinnym kraju prowadziły dochodzenie, podsłuchiwały rozmowy i śledziły w Szwecji.

Władze PRL ograniczyły możliwość wyjazdu do Szwecji rodzicom Strzyżewskiego, który, w ramach protestu, przyłączył się do głodówki przed ambasadą PRL w Sztokholmie, zorganizowanej przez innych Polaków w podobnej sytuacji.

Jako działacz emigracyjny wspierał Konfederację Polski Niepodległej i prowadził jej Biuro Informacyjne. Publikował w kanadyjskim „Czasie”, „Głosie Polskim”, sztokholmskich „Wiadomościach Polskich”, „Słowie” Kongresu Polaków w Szwecji oraz prasie krajowej: „Przegląd Artystyczno-Literacki”, „Głos”, „Życie”.

Publikacja Czarnej Księgi Cenzury PRL przy jej ściśle dokumentacyjnym charakterze przyczyniła się do ujawnienia faktu, metod i zakresu cenzury w PRL.

Obecnie mały|Kazimierz Ujazdowski, Tomasz Strzyżewski, Krzysztof Dudek (2009) mały|lewo|Tomasz Strzyżewski z rodziną w Sztokholmie, lata 80. XX wieku Jest na emeryturze i mieszka w stolicy Szwecji – Sztokholmie. Jest rozwiedziony. Ma córkę Beatę, również mieszkającą w Szwecji, syn Tomasz w 2008 zmarł w wyniku przedawkowania kokainy.

W 2005 otrzymał z Instytutu Pamięci Narodowej status pokrzywdzonego na podstawie zaświadczenia BU Kr III-5532-903/02. W 2006 został odznaczony przez prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Zawartość teczek z dokumentami Służby Bezpieczeństwa PRL, ukazującymi proces rozpracowywania Tomasza Strzyżewskiego przez służby bezpieczeństwa PRL są do wglądu w Internecie pod adresem: „archiwum skanów niektórych” Zbigniewa Lisieckiego – skan zawartości teczki Tomasza Strzyżewskiego otrzymanej z IPN.

Był członkiem Stowarzyszenia Wolnego Słowa, ale w 2008 w ramach protestu wycofał swoje członkostwo.

W 2009 miało ukazać się nakładem Narodowego Centrum Kultury nowe, poprawione i uzupełnione wydanie „Czarnej Księgi Cenzury PRL”. Pomimo praktycznie zakończonych prac nad książką, wydawca zakwestionował treść przedmowy napisanej przez Strzyżewskiego, który uznał takie postępowanie za formę cenzury i nie zgodził się na ingerencje w tekście. W rezultacie przedsięwzięcie pod patronatem ministra kultury i dziedzictwa narodowego nie doszło do skutku i druk książki został oficjalnie odwołany. thumb|Matrix czy Prawda Selektywna? Antycenzorskie retrospekcje

Dopiero w 2015 Strzyżewski własnymi staraniami opublikował nowe wydanie zatytułowane „Wielka księga cenzury PRL w dokumentach”, poprzez Wydawnictwo Prohibita.

Wybrane publikacje Książki Tomasz Strzyżewski, Czarna Księga Cenzury PRL, Wydawnictwo Aneks, Londyn, 1977 Tomasz Strzyżewski, Matrix czy Prawda Selektywna? Antycenzorskie retrospekcje, Wrocław, Wydawnictwo Wektory, 2006, . Paweł Misior, Ja, Tomasz Strzyżewski (słowo wstępne Andrzej S. Sawicki), Kraków: Léon Bonnet & Co., 1997, .

Filmy Wielka ucieczka cenzora, reżyseria: Grzegorz Braun, 1999 Errata do biografii. Tomasz Strzyżewski, reżyseria Grzegorz Braun, 2009

Odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski – 2006

Uwagi

Przypisy Justyna Błażejowska, Wallenrod cenzury, „Gazeta Polska”, 14 stycznia 2009, s. 28.

filmpolski.pl: Wielka ucieczka cenzora.

– pkt 77. Narodowe Centrum Kultury.

Dodatkowe źródła i zewnętrzne materiały „Orzeł Biały – Na antenie” nr 166/1313, czerwiec 1978: „Rozmowy o cenzurze z Tomaszem Strzyżewskim” prowadzone przez Alinę Grabowską (stenogramy audycji Radia Wolna Europa pt. „Cenzura zdemaskowana!”) „Aneks” nr 21/1979, s. 86: Tomasz Strzyżewski – „Zamiast posłowia do »Czarnej Księgi Cenzury PRL«” Reader’s Digest” No. 699 July 1980, s. 109 – Tomasz Strzyżewski „Confessions of a Press Censor” oraz w 39 zagranicznych edycjach (w tym 15 nieanglojęzycznych) o 30. milionowym łącznym nakładzie. „Życie” nr 233 (1223) z 5 października 2000, s. 9 Tomasz Strzyżewski – „Matrix albo Prawda Selektywna” „Życie” nr 81 (1374) z 5 kwietnia 2001, s. 16 Tomasz Strzyżewski – „Demokracja Realna” „Przegląd artystyczno-literacki” nr 10(68), ISSN 1230-9745 z października 1997, s. 97. Tomasz Strzyżewski – „Antycenzorskie retrospekcje (1)” „Przegląd artystyczno-literacki” nr 1-2(71-72), ISSN 1230-9745 (styczeń-luty) 1998, s. 189. Tomasz Strzyżewski – „Antycenzorskie retrospekcje (2)”

Linki zewnętrzne

Encyklopedia Solidarności / Wallenrod cenzury

Kategoria:Absolwenci V Liceum Ogólnokształcącego im. Augusta Witkowskiego w Krakowie Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Działacze Związku Młodzieży Socjalistycznej Kategoria:Ludzie urodzeni w Lublinie Kategoria:Ludzie związani ze Sztokholmem Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Polonia w Szwecji Kategoria:Polscy działacze emigracyjni Kategoria:Polscy publicyści Kategoria:Polscy urzędnicy Kategoria:Polska emigracja polityczna 1939–1989 Kategoria:Urodzeni w 1945