Jelita – polski herb szlachecki, noszący zawołania Jelita i Nagody. Wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480. Jelita jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku.
Herb występował głównie w ziemi brzeskiej, krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, poznańskiej i na MazowszuNazwy oboczne, zawołania i występowanie za: . Spośród najbardziej znanych rodów pieczętujących się herbem Jelita, należy wymienić Zamoyskich i Czeczelów.
Jelity używał też Ignacy Jan Paderewski.
Opis herbu Opis historyczny mały|Jedna ze stron manuskryptów Jana Długosza, zawierająca opisy polskich herbów Jan Długosz (1415–1480) blazonuje herb i opisuje herbownych następująco:
Po przetłumaczeniu:Kasper Niesiecki blazonuje herb następująco:
Opis współczesny Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco:
Na tarczy w polu czerwonym dwie kopie w krzyż skośny, złote, na nich takaż trzecia na opak w słup.
W klejnocie pół kozła wspiętego, srebrnego z czarnymi rogami.
Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.
Geneza mały|267x267px|Pieczęć Tomisława z Mokrska
Najwcześniejsze wzmianki .
.
Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające ten herb to wspomniane już wcześniej Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, datowane na lata 1464–1480. Autorem tego dzieła jest polski historyk, Jan Długosz.
W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę.
Etymologia Forma Jelita może być interpretowana jako forma fleksyjna genetivus singularis lub nominativus pluralis (mianownik w liczbie mnogiej) od podstawowej postaci Jelito, nie można tego rozstrzygnąć na podstawie kontekstów źródłowych. Wczesne pojawienie się pieczęci (1316), jak i zapisów poświadczających nazwę osobową Jelito przeczy podaniu Długosza, jakoby herb wyobrażający trzy włócznie oraz zawołanie Jelita miały być nadane Florianowi Szaremu, rannemu w bitwie pod Płowcami w 1331 roku.
Legendy herbowe Jan Długosz, Kronika Polska:
Bartosz Paprocki, Gniazdo cnoty:
Wacław Potocki, Wojna Chocimska:
W beletrystyce legendę o pochodzeniu tego herbu literacko przekazuje za Długoszem Józef Ignacy Kraszewski w powieści Jelita. Powieść herbowa z roku 1331 (1881).
Herbowni
Lista Tadeusza Gajla Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.
Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (550 nazwisk). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Jelita. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Jelita:
Pozostałe nazwiska Jury Łyczkowski, na swojej stronie dotyczącej heraldyki, wspomina również o nazwiskach; Antoszewski, Dziczkaniec, Dziowga, Iwaszewski, Jakutowicz, Koniuszewski, Skorobohaty, Woydziewicz.
Odmiany strona=6|mały|264x264px|Herb Jelita w Tablicach odmian herbowych autorstwa Teodora Chrząńskiego z 1909 roku. V rząd, VIII kolumna.
Galeria
Zobacz też Heraldyka polska Ród herbowy
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Herby unii horodelskiej