thumb|Krzyż Matyldy wykonany ku czci Matyldy II, opatki klasztoru w Essen w latach 973–1011. Na emaliowanej plakietce ukazana jest Matylda klęcząca przed Maryją z Dzieciątkiem Jezus. Wykonany na zlecenie opatki Teofano ok. 1050, jest przykładem crux gemmata. Zastosowano przy jego wykonaniu kilka technik znanych już w średniowieczu takich jak figuratywizm, odlewnictwo, filigran, emaliowanie, obróbkę kamieni szlachetnych i ich osadzanie w metalu, a także użycie kamei i gemm. mały|Fortyfikacje Carcassonne (1992) Średniowiecze – epoka w historii Europy trwająca od V do XV wieku, która rozpoczęła się wraz z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego (476 r.) i trwała do epoki renesansu i wielkich odkryć geograficznych (1492 r.). Jest środkowym okresem w tradycyjnym podziale historii Europy na starożytność, średniowiecze i nowożytność. Dzieli się na wczesne, pełne (dojrzałe) i późne średniowiecze.

Schyłek starożytności i początek średniowiecza charakteryzowały się spadkiem liczby ludności, upadkiem miast i najazdami plemion barbarzyńskich. Na gruzach cesarstwa zachodniorzymskiego plemiona barbarzyńskie (w tym różne ludy germańskie) tworzyły nowe państwa. W VII wieku Afryka Północna i Bliski Wschód, będące dotąd częścią cesarstwa wschodniorzymskiego (Cesarstwa Bizantyńskiego), zostały podbite przez Arabów i stały się częścią kalifatu. Chociaż nastąpiła znacząca zmiana stosunków społecznych i struktur politycznych, nie doszło do całkowitego zerwania z dziedzictwem starożytności. Cesarstwo Bizantyńskie przetrwało i nadal było znaczącą siłą. Kodeks Justyniana (zbiór prawa rzymskiego) miał istotny wpływ na rozwój średniowiecznego prawodawstwa. Na zachodzie Europy większość nowo powstałych królestw zaadaptowała niektóre z nadal istniejących rzymskich instytucji. W miarę rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa były zakładane klasztory. Frankowie pod władzą Karolingów stworzyli imperium obejmujące pod koniec VIII i na początku IX wieku większość zachodniej Europy. Imperium Karolińskie rozpadło się w wyniku walk wewnętrznych i towarzyszącym im najazdów: wikingów z północy, Węgrów ze wschodu i Saracenów z południa.

W okresie pełnego średniowiecza (które zaczęło się w XI wieku) znacznie wzrosła liczba ludności Europy. Było to wynikiem rozwoju technologii i rolnictwa, co w połączeniu ze zmianą klimatu w okresie średniowiecznego optimum klimatycznego pozwoliło na wzrost plonów i rozwój handlu. Stosunki społeczne opierały się na systemie lennym, w którym – w zamian za lenno – wasal był zobowiązany do świadczeń wojskowych na rzecz seniora, oraz poddaństwie chłopów, którzy byli zobowiązani do świadczenia danin i pracy na rzecz feudałów. W celu odzyskania z rąk muzułmanów znajdującej się na Bliskim Wschodzie Ziemi Świętej organizowano od XI do XIII wieku wyprawy zbrojne katolickiego rycerstwa – krucjaty. Pierwsza krucjata została ogłoszona w 1095 roku, podczas synodu w Clermont. W tym okresie zaczęły się tworzyć scentralizowane państwa narodowe. Życie intelektualne tego okresu było zdominowane przez scholastykę – filozofię uzasadniającą prawdy wiary. Powstawały pierwsze uniwersytety. Do wybitnych osiągnięć średniowiecza należały filozofia Tomasza z Akwinu, malarstwo Giotta, poezja Dantego i Chaucera, podróże Marca Pola i architektura gotyckich katedr (np. w Chartres).

W okresie późnego średniowiecza klęski głodu, zarazy i wojny spowodowały znaczny spadek liczby ludności Europy; pomiędzy 1347 a 1350 czarna śmierć przyczyniła się do śmierci około 1/3 ówczesnej populacji Europy. Wojnom pomiędzy państwami, wojnom domowym i buntom chłopskim towarzyszyły spory, herezje i wielka schizma w Kościele katolickim. Zmiany w kulturze i technologii przekształciły społeczeństwa europejskie, oznaczając kres średniowiecza i początek dziejów nowożytnych.

Etymologia i periodyzacja

Średniowiecze jest jedną z trzech głównych epok w tradycyjnym (najbardziej trwałym i rozpowszechnionym) podziale historii Europy na starożytność, średniowiecze i historię nowożytną.

Państwa powstałe na gruzach cesarstwa rzymskiego łączyła ze sobą tradycja rzymska oraz więzy gospodarczo-kulturowe. Z biegiem czasu granice wpływu kulturowego i politycznego sukcesorów Rzymu poszerzyły się i objęły terytoria germańskie, słowiańskie i stepy nadczarnomorskie. W historiografii nie ma zgody co do miejsca świata arabskiego w zasięgu wpływów łacińskich. Terytorialnie cywilizacja arabska rozwinęła się w znacznym stopniu na obszarze dawnego imperium i przejęła w dużej mierze dorobek kulturowy rzymsko-bizantyński.

W czasach, gdy w Europie trwało średniowiecze, świat składał się z kilku kręgów cywilizacyjnych na różnych kontynentach. Kontakty między nimi były nikłe, a różnice kulturowe duże, więc nie powinno się rozpatrywać historii kultur spoza obrębu kultury śródziemnomorskiej przez pryzmat średniowiecza.

Początki i rozwój pojęcia średniowiecza Średniowieczni autorzy dzielili historię na takie okresy jak „Sześć epok” (za Państwem Bożym św. Augustyna) lub „Cztery królestwa” (za Księgą Daniela) i uważali swoje czasy za ostatni okres dziejów przed nadejściem końca świata. Kiedy mówili o czasach, w których żyli, określali je jako „współczesne”. W latach 30. XIV wieku humanista i poeta Petrarka określał czasy przedchrześcijańskie jako antiqua („stare”, „starożytne”), a erę chrześcijańską jako nova („nowe”, „nowożytne”). Leonardo Bruni był pierwszym historykiem, który zastosował podział historii na trzy epoki w swoim dziele Historiae Florentini populi (1442). Bruni i późniejsi historycy uważali, że Włochy zmieniły się od czasów Petrarki i dlatego dodawali trzecią epokę. Termin „średniowiecze” pojawił się po raz pierwszy w języku łacińskim w 1469 jako media tempestas. Na początku było w użyciu kilka wariantów tego terminu, w tym medium aevum po raz pierwszy użyte w 1604 i media saecula w 1625. Nazwa dyscypliny historycznej zajmującej się zagadnieniami epoki średniowiecza (mediewistyka) wywodzi się z łacińskiego określenia średniowiecza medium aevum. Po podziale historii na starożytność, średniowiecze i czasy nowożytne, wprowadzonym przez niemieckiego historyka (Christoph Martin Keller, 1638–1707) w jego dziele Historia universalis…, podział ten stał się standardem periodyzacji historii. Cellarius w swojej Historia universalis… określił granice czasowe średniowiecza: od wstąpienia Konstantyna Wielkiego na tron w 306 roku do upadku Konstantynopola w roku 1453. Cezura ta budzi zastrzeżenia wielu badaczy, którzy podają inne daty graniczne, a nawet całe okresy przejściowe.

Płynność ram czasowych średniowiecza wynika przede wszystkim z różnego tempa rozwojowego zjawisk, które uważane są za konstytuujące całą epokę. Historia Kościoła średniowiecznego rozpoczęła się wraz z równouprawnieniem chrześcijaństwa z innymi religiami przez Konstantyna Wielkiego (306–337), zaś zakończyła albo wraz z początkiem niewoli awiniońskiej (1309), albo w chwili wystąpienia Marcina Lutra (1517), albo w czasie soboru trydenckiego (1545–1563). Natomiast epoka cesarstwa średniowiecznego na Zachodzie rozpoczęła się wraz z koronacją cesarską Karola Wielkiego (800), a zakończyła wraz ze śmiercią Fryderyka II (1250). Za koniec średniowiecza i początek czasów nowożytnych uznawane jest również wynalezienie druku. W literaturze dominuje jednak periodyzacja oparta na przemianach politycznych.

Ramy czasowe średniowiecza

Najczęściej podawaną datą początku średniowiecza jest rok 476„Middle Ages” Dictionary.com.. Data ta została użyta po raz pierwszy przez Bruniego. Był to rok detronizacji ostatniego cesarza zachodniorzymskiego Romulusa Augustulusa. Dla Europy jako całości za datę końcową średniowiecza jest często uważany rok 1500Patrz np. tytuły: Watts „Making of Polities Europe 1300–1500”; Epstein „Economic History of Later Medieval Europe 1000–1500”., ale nie ma powszechnie uznawanej daty końca tej epoki. W zależności od kontekstu za koniec średniowiecza uznawane są takie wydarzenia jak pierwsza wyprawa Krzysztofa Kolumba do Ameryki (1492), zdobycie Konstantynopola przez Turków (1453) lub początek reformacji (1517). Angielscy historycy za koniec średniowiecza często uznają bitwę pod Bosworth (1485)Patrz tytuł: Saul „Companion to Medieval England 1066–1485”.. Dla Hiszpanii powszechnie stosowane daty to śmierć króla Ferdynanda II Aragońskiego (1516), śmierć królowej Izabeli I Kastylijskiej (1504) lub zdobycie Grenady (1492), kończące okres rekonkwisty.

Historycy francuscy, włoscy, hiszpańscy i portugalscy dzielą najczęściej średniowiecze na wczesne i późne. Historycy brytyjscy, niemieccy i amerykańscy przeważnie dzielą je na „wczesne”, „pełne” i „późne”. W XIX wieku całe średniowiecze często określano jako „wieki ciemne”, lecz po przyjęciu podziału czasowego średniowiecza określeniem tym potocznie posługują się niektórzy historycy w stosunku do wczesnego średniowiecza.

Późne cesarstwo rzymskie thumb|Grupa tetrarchów; posąg z okresu późnego cesarstwa rzymskiego, Wenecja Cesarstwo rzymskie osiągnęło największy zasięg terytorialny w II wieku n.e.; w następnych dwóch wiekach stopniowo traciło kontrolę nad najdalej położonymi ziemiami. W III wieku n.e. nastąpił największy kryzys polityczny i wojskowy w dotychczasowej historii cesarstwa, objawiający się szybko następującymi po sobie zmianami cesarzy, którzy zdobywali władzę najczęściej drogą przewrotu wojskowego, po czym sami ginęli w wyniku kolejnego przewrotu. Jego następstwem był kryzys gospodarczy, przejawiający się w wysokiej inflacji, spowodowanej przez bicie coraz większej ilości monet o coraz niższej zawartości kruszcu. W tym okresie systematycznie rosły wydatki wojskowe, głównie ze względu na wojny z Persją, które rozgorzały w połowie III wieku. Armia powiększyła się dwukrotnie, a kawaleria i mniejsze jednostki wojskowe (vexillationes) zastępowały legiony w roli podstawowych jednostek taktycznych. Wzrost wydatków cesarstwa prowadził do zwiększania obciążeń podatkowych i zmniejszania się liczby kuriałów (członków rad miejskich, którzy odpowiadali swoim majątkiem za zebranie podatków centralnych) ze względu na unikanie przez przedstawicieli elit lokalnych sprawowania urzędów w ich rodzinnych miastach. Aby zaspokoić potrzeby wojska, następował rozrost biurokracji centralnej, co prowadziło do skarg ludności cywilnej, że w cesarstwie jest więcej poborców podatkowych niż płatników podatków.

Cesarz Dioklecjan podzielił w 286 r. cesarstwo na dwie niezależnie administrowane części: wschodnią i zachodnią; jego władcy i mieszkańcy nie uważali cesarstwa za podzielone, ponieważ akty prawne i decyzje administracyjne wydawane w jednej części cesarstwa były uznawane w drugiej. System ten, który ostatecznie polegał na jednoczesnym sprawowaniu władzy przez dwóch cesarzy „augustów” i dwóch podlegających im władców niższej rangi „cezarów”, nazywany jest tetrarchią. Po zwycięstwie w wojnie domowej Konstantyn I Wielki założył w 330 r. nową stolicę Konstantynopol (na miejscu greckiego miasta Bizancjum). Reformy Dioklecjana przyniosły usprawnienie i zwiększenie administracji, wzrost podatków i armii. Nie rozwiązało to jednak podstawowych problemów, przed którymi stało cesarstwo: nadmiernych obciążeń podatkowych, zmniejszania się liczby ludności i naporu na granice. Wojny domowe między rywalami o tron cesarski – częste w połowie IV wieku – powodowały odwoływanie wojsk znad granic cesarstwa, co umożliwiało barbarzyńcom wkraczanie na jego terytorium. W IV wieku narastało rozwarstwienie społeczne i następował upadek mniejszych ośrodków miejskich. Od II do V wieku stopniowo następowało upowszechnienie się w cesarstwie religii chrześcijańskiej – ostatecznie stała się ona religią państwową.