1 Batalion Szturmowy 1 bsz, 1 Samodzielny Batalion Szturmowy 1 sbsz – jednostka wojskowa dalekiego rozpoznania i działań specjalnych SZ PRL i SZ RP okresu transformacji ustrojowej.
Formowanie i zmiany organizacyjne W sierpniu 1957 na podstawie rozkazu dowódcy 6 Pomorskiej Dywizji Powietrznodesantowej płk dypl. Bolesława ChochyJanusz Królikowski, Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943-1990 t. I: A-H, Toruń 2010, s. 239–242. została sformowana 2 Kompania Rozpoznawcza 6 DPD z dowódcą kpt. Władysławem Potocznym, miejsce dyslokacji Kołobrzeg. W listopadzie 1958 została przeniesiona do Woli Justowskiej (obecnie dzielnica Krakowa).
13 września 1961 na podstawie rozkazu dowódcy 6 PDPD nastąpił proces rozwinięcia kompanii rozpoznawczej do stanu batalionu, była protoplastą Jednostki, która została sformowana na podstawie Zarządzenia Szefa Sztabu Generalnego WP nr 087/Org. z dnia 13 września 1961 i ostatecznie Rozkazem Dowódcy 6 Pomorskiej Dywizji Powietrznodesantowej nr 063 z dnia 23 września 1961 roku w listopadzie 1961 r. jako 26 Batalion Rozpoznawczy w Krakowie z dowódcą mjr. Czesławę. Mitkowskim. W styczniu 1964 roku 26 br został podporządkowany Inspektoratowi Szkolenia MON.
8 maja 1964 roku na podstawie rozkazu Nr 014/MON zmieniono nazwę batalionu na 1 Batalion Szturmowy (1 bsz, 1 Samodzielny Batalion Szturmowy 1 sbsz) o etacie (2/285). W czerwcu 1964 roku rozkazem Ministra Obrony Narodowej batalion dyslokowano do Dziwnowa. Żołnierze jednostki nosili mundury typu US i bordowe beretyPrzepisy ubiorcze żołnierzy Wojska Polskiego Tom III-B, wyd. MON 1972, s. 35.. W 1967 roku z 1 batalionu szturmowego przekazano 4 i 5 kompanię rozpoznawczą do Śląskiego Okręgu Wojskowego i Pomorskiego Okręgu Wojskowego i na ich bazie sformowano 62 kompanię rozpoznania specjalnego ŚOW oraz 56 kompanię rozpoznania specjalnego POW. Od 1968 kompanie rozpoznawcze batalionu przyjęły nazwę kompanie „specjalne”. W 1969 roku przekazano z batalionu 6 kompanię specjalną do Warszawskiego Okręgu Wojskowego i sformowano na jej bazie 48 kompanię specjalną WOW. W 1986 batalion przeniesiony został do garnizonu Lubliniec. Samodzielny batalion przeformowano 15 sierpnia 1993 r. na 1 Pułk Specjalny. Wielu żołnierzy 1 sbsz zostało po selekcji przyjętych do Formozy, inni trafili do nowo sformowanego Gromu, pozostali zostali w JW 4101.
Historia Jednostki Wojskowej 4101 Dziwnów 1964–1986 8 maja 1964 26 Batalion Rozpoznawczy został przeformowany na 1 Batalion Szturmowy (1 bsz, 1 Samodzielny Batalion Szturmowy 1 sbsz) i przeniesiony do Dziwnowa, gdzie stacjonował w kompleksie koszarowym w budynkach po byłych koszarach szkoły oficerskiej SS, w którym kwaterowały jednostki 8 batalion saperów i 10 pułk rozpoznania radiolokacyjnego. W maju 1967 batalion został poddany Inspekcji MON. 21 września 1967 roku z batalionu wyłączono dwie kompanie rozpoznawcze i po tej reorganizacji w batalionie były: dwie kompanie szturmowe, kompania płetwonurków, kompania rozpoznawcza i kompania łączności. Kompania rozpoznawcza była samodzielnym pododdziałem mogąc wydzielić sześć grup rozpoznawczych. W 1967 szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego przeprowadził sprawdzian gotowości bojowej 1 bsz. W 1968 stanowisko batalionu objął ppłk dypl. Tadeusz Wandzel. W tym samym roku na podstawie Zarządzenia Szefa Sztabu Generalnego nr 0164/Org. z dnia 21 grudnia 1968 roku, dowódca POW nakazał przeformować 1 batalion szturmowy według etatu nr 2/285 na etat wojenno-pokojowy nr 30/111 o stanie osobowym okresu pokojowego 425 żołnierzy i 6 pracowników cywilnych. Stan wojenny przewidywał 718 żołnierzy.
W 1968 roku oddział brał udział w Operacji Dunaj, gdzie zadaniem 1 sbsz było opanowanie lotniska w Hradcu Králové. Żołnierze czechosłowaccy nie stawiali oporu, akcja zakończyła się bez ofiar w ludziach. W późniejszym etapie działań żołnierzy batalionu skierowano do uciszania czechosłowackich radiostacji, a następnie do zadań wartowniczych. 14 lipca 1970 podczas skoków do Bałtyku startując z lotniska Śniatowo zginął tragicznie dowódca batalionu ppłk dypl. Tadeusz Wandzel. Podczas wydarzeń w grudniu 1970 roku 1 bsz nie brał w nich bezpośredniego udziału, stacjonował w garnizonie, był stan podwyższonej gotowości, realizowane były planowane przedsięwzięcia szkoleniowe. W 1973 i w 1974 żołnierze 1 psz pełnili służbę w międzynarodowej misji pokojowej: w Wietnamie, w Indochinach; w latach 1976–1977 w misji na półwyspie Synaj w Egipcie; w 1980 na Bliskim Wschodzie w PWJS w Syrii.
27 października 1975 roku na bazie szkolnej kompanii specjalnej powstała Szkoła Podoficerska i Młodszych Specjalistów. 26 marca 1977 1 bsz wizytował szef sztabu – zastępca dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego gen. bryg. Józef Użycki, a 22 maja 1978 roku 1 bsz wizytował minister obrony narodowej Wojciech Jaruzelski. 13 grudnia 1981 po ogłoszeniu stanu wojennego nie było żadnego wcielenia do jednostki. Kilka grup specjalnych otrzymały zadania działań specjalnych na terenie całej Polski m.in. w Łodzi, Gdańsku, Bydgoszczy czy w Szczecinie (luty, marzec 1982 rok); dwie grupy specjalne oddelegowano do sztabu POW. Poza tym zostały wydzielone dwie grupy specjalne, które uczestniczyły w akcjach „Semafor” i „Gwiazda”. W 1982 wyznaczeni żołnierze 1 bsz prowadzili działalność w Terenowych Grupach Operacyjnych w Golczewie i Wolinie. Batalion większych działań całością jednostki nie wykonywał, realizował szkolenie w rejonie garnizonu.
Lubliniec 1986–1993 W 1986 roku na podstawie zarządzenia Szefa Sztabu Generalnego WP nr 035/OPR z dnia 16 grudnia 1985 nakazano JW 4101 przenieść się z Garnizonu Dziwnów do Garnizonu Lubliniec będącym w SOW. W lutym 1986 nastąpiło przegrupowanie 1 batalionu szturmowego w 2 rzutach transportem kolejowym. W 1987 wydzielone środki z 1 bsz uczestniczyły w zabezpieczeniu III pielgrzymki (podczas I i II pielgrzymki jednostka była w gotowości) papieża Jana Pawła II do Polski były wyznaczone trzy grupy: do Lublina, Tarnowa i Krakowa w operacji „Zorza II”. W 1988 1 psz pełnili służbę w międzynarodowej misji pokojowej jako obserwatorzy ONZ w Bagdadzie nadzorując przestrzeganie rozejmu pomiędzy Irakiem i Iranem.
30 października 1990 1 bsz został przeformowany na nowy etat 30/111. Zmiany kadrowe doprowadziły do powstania pierwszej w Wojsku Polskim kompanii kadrowej (zawodowej), utworzono osiem czteroosobowych grup specjalnych. Pierwszym dowódcą został por Jarosław Studniarz. 25 marca 1991 1 bsz był wizytowany przez wiceministra obrony narodowej Bronisława Komorowskiego. W 1992 uczestniczyli w misji ONZ na Bałkanach UNPROFOR; w 1993 w misji pokojowej ONZ w Kambodży. Dzień 15 sierpnia 1993 roku był datą kończącą historię 1 Batalionu Szturmowego, został rozformowany i na jego bazie powstał 1 Pułk Specjalny Komandosów. Wielu żołnierzy 1 sbsz zostało po selekcji przyjętych do Formozy, inni trafili do nowo sformowanego Gromu, pozostali zostali w 1bsz. Numer jednostki 4101 pozostał bez zmian.
Tradycje Zgodnie z decyzją Nr 014/MON z dnia 8 maja 1964 roku 1 Batalion kultywował tradycje: Polskiego Samodzielnego Batalionu Specjalnego. mały|Dziwnów, 28.08.2023. Wzorowany na oryginale z 1966 jako sztandar-replika Stowarzyszenia Byłych Żołnierzy 1 BSZ podczas Festynu Komandosa Sztandar:
W kwietniu 1966 instytucja społeczno-polityczna Front Jedności Narodu w Kamieniu Pomorskim wystąpił z wnioskiem do Rady Państwa PRL o ufundowanie sztandaru dla batalionu, który został wręczony 12 października 1966 roku. Aktu wręczenia dla dowódcy 1 batalionu szturmowego ppłka Zbigniewa Gruzińskiego dokonał gen. bryg. Aleksander Ligaj w imieniu ministra obrony narodowej Mariana Spychalskiego.
W 2010 sztandar jednostki został wypożyczony ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie i był zaprezentowany w Dziwnowie podczas „I Festynu Komandosa” pod patronatem honorowym Szefa Biura Bezpieczeństwa Narodowego. Następnie został odnowiony przez Stowarzyszenie Byłych Żołnierzy 1 Batalionu Szturmowego i 26 sierpnia 2012 roku kontynuując tradycje przekazano sztandar płk. dypl. Sławomirowi Drumowiczowi, będącemu wówczas cz.p.o. dowódcy Jednostki Wojskowej Komandosów.
Święto, oznaka
Doroczne święto batalion obchodził 12 października. Zgodnie z decyzją dowódcy 6 Pomorskiej Dywizji Powietrznodesantowej nr 063 z dnia 23 września 1961 roku kontynuowano noszenie oznaki przez żołnierzy 1 Batalionu Szturmowego.
W maju 2014 roku obchodzono pięćdziesięciolecie jego utworzenia.
Przeznaczenie, zadania Jednostki Wojskowej 4101 1 Samodzielny Batalion Szturmowy był samodzielną jednostką powietrznodesantową przeznaczoną do prowadzenia głębokiego rozpoznania oraz działań dywersyjnych na głębokim zapleczu nieprzyjaciela na rzecz Frontu Polskiego. W przypadku konfliktu między wojskami Układu Warszawskiego i Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego samodzielny batalion miał działać na kierunku duńskim. Batalion miał działać grupami od 36 do 60 grup specjalnych na czas „W” na głębokości od 150 do 600 km poza liniami przeciwnika i wykonywać zadania rozpoznawcze, dywersyjne oraz w miarę możliwości organizować działania partyzanckie.
Szkolenie Żołnierze szkolili się na terenie Polski, w warunkach zbliżonych do rzeczywistych. Po dokonaniu desantu drogą powietrzną lub morską mieli do wykonania określone zadania zwiadowcze lub dywersyjne i w określonym terminie wrócić do jednostki na własną rękę. O ich obecności były poinformowane lokalne jednostki wojskowe, WSW, a także funkcjonariusze MO, SOK i SB. Ich aktywność miała utrudnić lub uniemożliwić wykonanie zadania. Żołnierze 1 batalionu szturmowego uczestniczyli w wielu ćwiczeniach międzynarodowych, międzyresortowych i różnych rodzajów wojsk oraz w spartakiadach, w tym m.in.: w 1965 wspólne ćwiczenia z Wojskami Wewnętrznymi; w 1966 ćwiczenia z lotnictwem operacyjnym; w 1973 ćwiczenia w szkoleniu górskim w Kobylanach; ćwiczenie „Wiosna 68”; ćwiczenia „Czerwiec 75”, „Harpia 75”, „Kraj 78”; w 1974 uczestniczyli w I Centralnych Zawodach Użyteczno- Wojskowych w Bydgoszczy; w 1976 w II Centralnych Zawodach Działań Specjalnych w Wędrzynie; w 1978 brali udział w I Okręgowych Zawodach Pododdziałów Rozpoznania w Jaworzu; w 1980 brali udział w IV Centralnych Zawodach Działań Specjalnych w Drawsku; uczestniczyli w międzynarodowym ćwiczeniu w 1981 „Braterstwo Broni” w NRD; w 1987 roku żołnierze jednostki brali udział w ćwiczeniach „Przyjaźń 87”, które było ostatnim dużym ćwiczeniem Układu Warszawskiego z udziałem grup specjalnych; w 1990 w ćwiczeniu „Krokus 90” w Kotlinie Kłodzkiej; 1 bsz uczestniczył w ostatnim swoim ćwiczeniu w 1993 „Orion 93”.
Do dyspozycji żołnierzy batalionu przekazywano (głównie na początku działalności jednostki – lata 60 XX wieku) umundurowanie, wyposażenie oraz uzbrojenie wraz z amunicją, pochodzące z państw NATO. Było ono zdobywane przez polski wywiad wojskowy (któremu JW 4101 podlegała) oraz przekazywane przez zaprzyjaźnione państwa socjalistyczne, np. Wietnam Północny. Dysponowano także niewielką liczbą pojazdów wojskowych produkcji zachodniej.
Do początku lat 70 XX w. wszyscy żołnierze obowiązkowo uczyli się języka niemieckiego. Oprócz tego nauczano także języka angielskiego oraz języków skandynawskich. W późniejszych latach języków obcych uczyli się tylko oficerowie. Przez pewien czas w jednostce istniały kompanie „angielska” i „niemiecka”, w których posługiwano się tymi językami także przy wydawaniu rozkazów na placu manewrowym. Podczas szkoleń korzystano również z doświadczeń wojsk innych państw socjalistycznych. Jednym z przykładów takiej współpracy może być kurs walki wręcz Kyoksul we Wrocławiu, prowadzony przez majora i pułkownika z attachatu wojskowego Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej w Warszawie. W okresie od października 1970 do września 1980 w Wyższej Szkole Oficerskiej Wojsk Inżynieryjnych odbył się kurs Kyoksul dla żołnierzy zawodowych jednostek specjalnych. Był to element współpracy między PRL a KRLD. Kurs prowadził ppłk Li Son Il. Spośród kilkudziesięciu żołnierzy rozpoczynających kurs, ukończyło go tylko czternastu.