Powiat miński – powiat w Polsce (województwo mazowieckie), w aglomeracji warszawskiej, restytuowany w 1999 roku w wyniku reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Mińsk Mazowiecki.
Powiat miński należy do największych powiatów ziemskich w Polsce (27 pozycja).
Powiat jest średnio zurbanizowany. 46% (2019) ludności powiatu mieszka w miastach, podczas gdy odsetek ten dla Polski wynosi 60%. Przy czym występują tu takie dawne miasta jak Stanisławów, Kuflew i Okuniew; a także duże wsie które nigdy miastami nie były, jak Dębe Wielkie (ok. 3200 mieszkańców) czy Stojadła (blisko 1000).
Powiat miński graniczy z pięcioma powiatami województwa mazowieckiego: garwolińskim, otwockim, wołomińskim, siedleckim i węgrowskim, a także z Warszawą.
Według danych z 31 grudnia 2019 roku powiat zamieszkiwało 154 526 osób. Natomiast według danych z 30 czerwca 2020 roku powiat zamieszkiwały 154 942 osoby.
Podział administracyjny W skład powiatu wchodzą:
gminy miejskie: Mińsk Mazowiecki, Sulejówek gminy miejsko-wiejskie: Cegłów, Dobre, Halinów, Kałuszyn, Latowicz, Mrozy, Siennica, Stanisławów gminy wiejskie: Dębe Wielkie, Jakubów, Mińsk Mazowiecki miasta: Cegłów, Dobre, Halinów, Kałuszyn, Latowicz, Mińsk Mazowiecki, Mrozy, Siennica, Sulejówek, Stanisławów
Gminy powiatu według liczby mieszkańców (dane z 2016 roku) Nazwa jednostkiadministracyjnejHerbTyp jednostkiadministracyjnejLudnośćPowierzchnia[km²]Gęstość zaludnienia[na 1 km²]Mińsk Mazowieckibezramki|25pxgmina miejska40383133060Sulejówekbezramki|25pxgmina miejska19489191009Halinówbezramki|25pxgmina miejsko-wiejska1552763246Mińsk Mazowieckibezramki|25pxgmina wiejska14856112132Dębe Wielkiebezramki|25pxgmina wiejska982378126Mrozybezramki|25pxgmina miejsko-wiejska874314560Siennicabezramki|25pxgmina miejsko-wiejska740911167Stanisławówbezramki|25pxgmina miejsko-wiejska667710763Cegłówbezramki|25pxgmina miejsko-wiejska61949665Dobrebezramki|25pxgmina miejsko-wiejska601612548Kałuszynbezramki|25pxgmina miejsko-wiejska59339463Latowiczbezramki|25pxgmina miejsko-wiejska544311448Jakubówbezramki|25pxgmina wiejska50678758
Miasta powiatu według liczby mieszkańców (dane z 2016 roku)thumb|Mapa powiatu Nazwa miastaRok nadaniapraw miejskichHerbLudnośćPowierzchnia [km²]Gęstość zaludnienia[na 1 km²]Mińsk Mazowiecki1421bezramki|25px40383133060Sulejówek1962bezramki|25px19489191009Halinów2001bezramki|25px368841299Mrozy2014bezramki|25px35468459Kałuszyn1662bezramki|25px292412238Cegłów2022 (1621)bezramki|25px2846W 2015 r.; jeszcze jako wieś.8356Siennica2024 (1526)bezramki|25px260012221Stanisławów2026bezramki|25px220010,44211Dobre2024 (1530)bezramki|25px16279189Latowicz2023 (1420)bezramki|25px138025,754
Inne ważniejsze miejscowości powiatu według liczby mieszkańców (dane z lipca 2015 roku) NazwaStatusLudność Dębe Wielkie wieś gminna 3239Okuniew wieś 2013
Historia Historia powiatu mińskiego jest ściśle związana z historią miasta Mińsk Mazowiecki, które uzyskało prawa miejskie w 1421 roku. W okresie I Rzeczypospolitej miasto wraz z okolicznymi ziemiami znajdowało się w województwie mazowieckim, a obszar przyszłego powiatu mińskiego obejmował wschodnie rubieże Ziemi Warszawskiej (m.in. Stanisławów, Dębe Wielkie, Jakubów i Okuniew), wschodnie rubieże Ziemi Czerskiej (m.in. Latowicz, Mińsk Mazowiecki, Kuflew) i zachodnie rubieże Ziemi Liwskiej (m.in. Kałuszyn i Dobre). mały|Obwód stanisławowski w roku 1816, Karte von dem Koenigreich Pohlen.|alt= W okresie rozbiorów, w 1795 roku, na krótko znalazł się w zaborze austriackim, od 1809 w Księstwie Warszawskim, a po jego upadku 1815 w zaborze rosyjskim w utworzonym Królestwie Polskim. Wprowadzono wówczas nowy podział administracyjny tworząc województwa i obwody. Obwody składały się natomiast z powiatów będących okręgami wyborczymi i sądowniczymi. Utworzono obwód stanisławowski, w którego skład wchodziły dwa powiaty: siennicki i stanisławowski. Pierwotnie jego siedzibą miał się stać Okuniew, ostatecznie 16 stycznia 1816, kiedy to nowy podział administracyjny został zatwierdzony przez gen. Józefa Zajączka powstał obwód stanisławowski z siedzibą w Mińsku.
mały|Powiat nowomiński, Altas geograficzny ilustrowany, 1907. Według Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego powiat miński obejmował:
miasta: Mińsk Mazowiecki i Kałuszyn osady miejskie: Cegłów, Kołbiel, Siennica, Latowicz, Stanisławów gminy wiejskie: Cegłów, Chruścice, Dębe Wielkie, Glinianka, Iwowe, Jakubów, Kołbiel, Kuflew, Latowicz, Ładzyń, Łukowiec, Mińsk Mazowiecki, Otwock, Siennica, Stanisławów i Wiązowna. mały|Powiat miński ok. 1920, Mapa województwa warszawskiego, opr. J.M. Bazewicz.
W 1866 na mocy ukazu zlikwidowano powiat stanisławowski, a jego tereny zajęły dwa nowo utworzone powiaty: miński i radzymiński. W 1868 nazwę powiatu mińskiego zmieniono na nowomiński, ze względu na zmianę nazwy głównego miasta na Nowo-Mińsk.
W okresie I wojny światowej powiat miński znalazł się w części Królestwa Polskiego będącej pod okupacją niemiecką. 22 marca 1916 roku połączono powiaty miński i radzymiński w jeden powiat miński. Po zakończeniu I wojny światowej, 2 sierpnia 1919 w obrębie woj. warszawskiego, utworzono powiat miński obejmujący dwa miasta niewydzielone: Mińsk Mazowiecki i Kałuszyn, pięć osad miejskich: Cegłów, Kołbiel, Latowicz, Siennica, Stanisławów oraz 14 gmin wiejskich: Cegłów, Chrościce, Dębe Wielkie, Glinianka, Iwowe, Jakubów, Kołbiel, Kuflew, Latowicz, Ładzyń, Łukówiec, Mińsk, Siennica i Stanisławów. W zbliżonej formie powiat miński przetrwał do wybuchu II wojny światowej.
Powierzchnia powiatu mińsko-mazowieckiego w II Rzeczypospolitej Rok 19191920–19271928–19341935–1939Powierzchnia [km²]1366127213041228
Po wojnie powrócono do przedwojennego podziału administracyjnego i Mińsk Mazowiecki i powiat miński ponownie znalazły się w województwie warszawskim.
W 1954 w wyniku kolejnej reformy administracyjnej zlikwidowano podział na gminy i wprowadzono podział na mniejsze gromady. W 1968 powiat mińsko-mazowiecki obejmował następujące gromady: Cegłów, Dębe Wielkie, Dobre, Grodzisk, Groszki Nowe, Iwowe, Jakubów, Jeruzal, Kałuszyn, Kuflew, Latowicz, Ładzyń, Mińsk Mazowiecki, Mrozy, Pustelnik, Rudzienko k. Dobrego, Rudzienko k. Kołbieli, Siennica, Sołki, Stanisławów, Stojadła, Wielgolas i Wiśniew.
W 1973 przywrócono podział na gminy.. Obszar powiatu mińskiego podzielono na 2 miasta i 11 gminPolska – Zarys encyklopedyczny. PWN, 1974.. Gmina Kołbiel znalazła się w powiecie otwockim. Natomiast z powiatu otwockiego do powiatu mińskiego przełączono obszary 17 sołectwBrzeziny, Chobot, Cisie, Desno, Długa Kościelna, Grabina, Halinów, Hipolitów, Józefin, Kazimierów, Krzewina, Mrowiska, Nowy Konik, Stary Konik, Wielgolas Brzeziński, Wielgolas Duchnowski i Żwirówka. (oraz z miasta Sulejówka – Długą Szlachecką), które ustanowiły główną część odtworzonej gminy Halinów w powiecie mińskim (osiemnaste sołectwo Teresław przyłączono do gminy Dębe Wielkie), pozostałe sołectwa gminy HalinówBudziska, Kamionek, Michałów, Okuniew i Zagórze. zostały przyłączone z powiatu wołomińskiego. Równocześnie z powiatu mińskiego wyłączono sołectwa Dobrzyniec, Oleksin, Rudno i Rudzienko koło Kołbieli, które włączono do gminy Kołbiel w powiecie otwockim, a także sołectwa Iwowe, Laliny i ŁopaciankaOraz część obszaru sołectwa Gołe Łąki, stanowiącą Kolonię Górki., które włączono do gminy Borowie w powiecie garwolińskim..
1 czerwca 1975 wprowadzono dwustopniowy podział administracyjny. Utworzono województwo siedleckie, w skład którego ze zniesionego powiatu mińskiego weszły miasta Mińsk Mazowiecki i Kałuszyn oraz gminy Cegłów, Dębe Wielkie, Dobre, Jakubów, Kałuszyn, Latowicz, Mińsk Mazowiecki, Mrozy, Siennica i Stanisławów. Jedynie gmina Halinów znalazła się w nowym województwie stołecznym warszawskim..
W 1990, kiedy powrócono do idei samorządu terytorialnego, utworzono Urząd Rejonowy w Mińsku Mazowieckim obejmujący miasto Mińsk Mazowiecki oraz gminy: Cegłów, Dębe Wielkie, Dobre, Jakubów, Kałuszyn – miasto i gminę, Kołbiel, Latowicz, Mińsk Mazowiecki, Mrozy, Poświętne, Siennica, Stanisławów oraz Strachówka.
Dawne miasta obecnego powiatu Lista przedstawia dawne ośrodki miejskie i ważniejsze osady powiatu mińskiego z podziałem według dawnych i obecnych funkcji:
Starogród – osada z końca okresu halsztackiego i początku okresu lateńskiego (500–200 r. p.n.e.), siedziba władz plemiennych, obecnie (w pobliżu) wieś Grodzisk – gród wczesnośredniowieczny (XI w.), obecnie wieś Latowicz – miasto 1420–1869 r., starostwo niegrodowe 1536–1795 r., od 2023 r. ponownie miasto Stanisławów – miasto 1523–1869 r., starostwo niegrodowe 1536–1795 r., miasto obwodowe i powiatowe 1812–1866 r., od 2026 r. ponownie miasto Siennica d. Janowo – miasto 1526–1869 r., miasto powiatowe 1815–1842 r., od 2024 ponownie miasto Dobre – miasto 1530–1852 r., od 2024 ponownie miasto Okuniew – miasto 1538–1869 r., miasto powiatowe 1815–1831 r., obecnie wieś Kuflew – miasto 1526 – ok. 1800 r., obecnie wieś Jeruzal d. Żeliszew – miasto 1533 – ok. 1820 r., obecnie wieś Sendomierz – miasto 1549–1695 r., obecnie część Mińska Mazowieckiego Cegłów d. Cebrowo – miasto 1621–1869 r., od 2022 r. ponownie miasto
W okresie I Rzeczypospolitej ośrodki te wchodziły pierwotnie w skład własności:
królewsko-książęcej: Latowicz, Stanisławów (także Starogród, podówczas już jako wieś) szlacheckiej: Siennica, Okuniew, Dobre, Kuflew, Jeruzal, Sendomierz (także obecne miasta Mińsk Mazowiecki, Kałuszyn oraz już jako wieś – Grodzisk) kościelnej: Cegłów
Obecny powiat miński thumb|Siedziba starostwa powiatowego 1 stycznia 1999 roku wprowadzono zasadniczą reformę administracyjną, w wyniku której utworzono 16 nowych województw składających się z powiatów. Powstał powiat miński, który znalazł się w województwie mazowieckim. Powiat miński objął swoim obszarem 11 gmin z obszaru byłego województwa siedleckiego: miasto Mińsk Mazowiecki, gminę miejsko-wiejską Kałuszyn oraz gminy wiejskie: Cegłów (miasto od 1 stycznia 2022 r.; gmina miejsko-wiejska), Dębe Wielkie, Dobre, Jakubów, Latowicz, Mińsk Mazowiecki, Mrozy (miasto od 1 stycznia 2014 r.; gmina miejsko-wiejska), Siennica i Stanisławów oraz trzy gminy z byłego województwa warszawskiego: miasta Wesoła i Sulejówek oraz Halinów (miasto od 1 stycznia 2001 roku; gmina miejsko-wiejska).
1 stycznia 2002 roku z powiatu wyłączono gminy miejskie Sulejówek (przejściowo) i Wesołą i przyłączono je do powiatu warszawskiego., po czym wraz z jego zlikwidowaniem 27 października 2002 roku, Wesoła stała się dzielnicą Warszawy, a Sulejówek powrócił do powiatu mińskiego oraz ..
W 2001 roku nadano prawa miejskie wsi Halinów, a w roku 2014 wsi Mrozy. Są to najmłodsze miasta w powiecie mińskim, a także jedne z najmłodszych w kraju. W 2022 r. prawa miejskie odzyskał Cegłów (utracone w 1869 r.), w 2023 r. Latowicz (utracone też w 1869 r.). W 2024 r. prawa miejskie odzyskały dwa miasta: Siennica (utracone w 1869 r.) i Dobre (utracone w 1852 r.)
Warunki naturalne thumb|Zdjęcie lotnicze rezerwatu Bagno Pogorzel Powiat miński położony jest na granicy Niziny Południowopodlaskiej oraz Środkowomazowieckiej. Obejmuje on znaczną część Wysoczyzny Kałuszyńskiej, a ponadto fragmenty Obniżenia Węgrowskiego, Równiny Garwolińskiej oraz Równiny Wołomińskiej. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest powolne wznoszenie się terenu w kierunku wschodnim – od ok. 100 m n.p.m. we wschodniej części Równiny Wołomińskiej i Garwolińskiej ku najwyższym partiom Wysoczyzny Kałuszyńskiej (190–223 m n.p.m.), a następnie gwałtowniejsze obniżenie się terenu w kierunku dna Doliny Kostrzynia i Liwca (ok. 120–140 m n.p.m.), płynących przez Obniżenie Węgrowskie.