Wolnomyślicielstwo () – ideologia, ruch społeczny zapoczątkowany w dobie Oświecenia przeciwny wszelkim dogmatom, zasadzający się na poglądzie, iż sądy należy formułować na podstawie wiedzy naukowej i rozumowania logicznego, bez odwoływania się do argumentów religijnych czy tradycji; określenie wolnomyśliciel bywa traktowane jako synonim określenia ateista, chociaż wolnomyśliciel niekoniecznie jest ateistą.

Według wolnomyślicielstwa stanowiska dotyczące prawdy należy formować wyłącznie na podstawie logiki, rozumu i empiryzmu, a nie autorytetu, tradycji, objawienia lub dogmatu. Według Oxford English Dictionary wolnomyśliciel to „osoba, która kształtuje własne idee i opinie, a nie akceptuje poglądy innych ludzi, szczególnie w nauczaniu religii”. W szczególności w niektórych współczesnych myślach wolnomyślicielstwo jest silnie związane z odrzuceniem tradycyjnych systemów przekonań społecznych lub religijnych.

Historia thumb|180px|Bratek – symbol wolnomyślicielstwa Wolnomyślicielstwo rozpowszechniło się w XIX w. jako wielopostaciowy ruch społeczny wyrosły z niejednolitych założeń filozoficznych i ideowych. Ruch miał charakter antyklerykalny, charakteryzujący się różnorodnością stanowisk, zwłaszcza odmian religijnego racjonalizmu, sceptycyzmu, a nawet deizmu. Wolnomyślicielstwo ujawniało postawy religii bez boga lub religii bezwyznaniowej. W końcu XIX i na początkach XX stulecia wolnomyślicielstwo funkcjonowało głównie w kręgach liberalnej, racjonalistycznie i scjentystycznie nastawionej inteligencji.

Określenia wolnomyśliciel użył po raz pierwszy filozof angielski John Toland (1670–1762), nazywając tak postawę człowieka kierującego się rozumem w odniesieniu do istniejących tradycji religijnych i odrzucającego wszelkie występujące w nich nieracjonalne elementy.

Za symbol wolnomyślicielstwa jest uznawany bratek. Symbolikę tę pod koniec XIX wieku zaproponowała organizacja , ze względu na jego nazwę oraz wygląd. Nazwa bratka pochodzi od francuskiego słowa „pensée”, oznaczającego „myśl”. Gdy bratki zaczynają więdnąć, ich kwiaty przypominające ludzką twarz pochylają się, dzięki czemu wyglądają jak osoba głęboko pogrążona w myślach.

Wolnomyślicielstwo w Polsce Pierwszą polską organizacją wolnomyślicielską była Polska Liga Wolnej Myśli, powstała w lipcu 1906 r. w Paryżu. 8 grudnia 1907 utworzono w Warszawie Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Polskich, na czele m.in. z Leo Belmontem, Ludwikiem Krzywickim, Andrzejem Niemojewskim, J Radlińskim i P. Weyhertem. Na skutek represji po rewolucji 1905–1907 rozwinęło ono działalność dopiero w Polsce niepodległej (8 listopada 1921 wyłoniło zarząd, wydawało „Myśl Wolną”). W Stowarzyszeniu Wolnomyślicieli Polskich orientacja dążąca do związania go z rewolucyjnym ruchem robotniczym (Jan Hempel, Zdzisław Mierzyński, Teofil Jaśkiewicz) zdobyła przewagę nad orientacją liberalno-burżuazyjną (Jan Niecisław Baudouin de Courtenay, Romuald Minkiewicz, Józef Landau). Różnice poglądów na istotę wolnomyślicielstwa, jego cele i metody, funkcje społeczne itp. nie oznaczały braku zbieżności stanowisk w sprawie zasadniczej tzn. laicyzacji kultury. Najszerszą platformą wypowiedzi ruchu były czasopisma wolnomyślicielskie: „Myśl Wolna” (1922–1925), „Wolnomyśliciel” (1926–1927), „Myśl” (1927–1928), „Wolnomyśliciel Polski” (1928–1935), „Racjonalista” (1930–1933) i inne. Wspomagały ten ruch w jego działalności organizacje z nim spokrewnione, takie jak Stowarzyszenie Obrony Wolności Sumienia, na czele którego stał Henryk Świątkowski, organem tego stowarzyszenia było czasopismo „Wolność Sumienia” (1934–1937), czy Liga Reformy Obyczajów, na której czele stali Tadeusz Boy-Żeleński, Irena Krzywicka, Wincenty Rzymowski, Józef Wasowski, Helena Boguszewska. 12 czerwca 1928 władze państwowe zawiesiły działalność SWP, zarzucając mu akcję antypaństwową. Zwolennicy orientacji liberalno-burżuazyjnej, którzy w 1925 opuścili SWP, wydawali od 1928 „Wolnomyśliciela Polskiego” i „Błyski Wolnomyślicielskie”, a w grudniu 1929 założyli Polski Związek Myśli Wolnej. Do utworzonego w PZMW w czerwcu 1930 koła intelektualistów pod kierownictwem Tadeusza Kotarbińskiego (wydawało „Racjonalistę”) należeli m.in. Stefan Czarnowski, Kazimierz Czapliński, Ludwik Krzywicki, Adam Próchnik, Z. Szymanowski. W 1936 pod naciskiem Kościoła i środowisk klerykalnych PZMW został rozwiązany przez władze państwowe. 9 grudnia 1945 z inicjatywy działaczy dawnego PZMW powołano do życia Stowarzyszenie Myśli Wolnej. Wydawało ono „Myśl Wolną”. Na jego czele stali m.in. Teofil Jaśkiewicz, Józef Kobyłecki, R. Kryspin, Kazimierz Rusinek. W 1949 zawiesiło działalność. W styczniu 1957 powstało Stowarzyszenie Ateistów i Wolnomyślicieli. Poprzez akcję odczytową i wydawniczą propagowało ono laickie poglądy na świat, popularyzowało świeckie i postępowe tradycje w kulturze polskiej. Wydawało ono m.in. „Argumenty”, „Fakty i Myśli” oraz „Rocznik Myśli Wolnej”. Jego czołowymi działaczami byli m.in. Andrzej Nowicki, T. Pasierbiński, Bożena Krzywobłocka. Na krajowym zjeździe Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli oraz Towarzystwa Szkoły Świeckiej 27 kwietnia 1969 nastąpiło połączenie obu organizacji w Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej. Przewodniczył mu Jerzy Sztachelski. Wydawało ono pisma: „Argumenty”, „Fakty i Myśli”, „Wychowanie” i inne.

Zobacz też

Oświecenie (epoka) Thomas Aikenhead Kazimierz Łyszczyński Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów Ruch racjonalistyczny Unia Racjonalistyczna Fundacja Wolnej Myśli

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne L. Pełka - Z tradycji polskiego ruchu laickiego - strona z portalu racjonalista.pl M. Horoszewicz - Europoczątki ruchu wolnomyślicielskiego - strona z portalu kulturaswiecka.pl

Kategoria:Ruchy społeczne Kategoria:Filozofia społeczna i polityczna Kategoria:Sceptycyzm naukowy