Ziębice

Ziębice (, , ) – miasto w Polsce położone w województwie dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ziębice. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 1 stycznia 2023 miasto miało 7995 mieszkańców (451. miejsce w Polsce).

W mieście znajduje się Muzeum Domu Śląskiego, które posiada w swoich zbiorach dużą kolekcję sprzętu gospodarstwa domowego w tym żelazek, naczyń, sztućców, mebli oraz zbiory śląskiej sztuki i rzemiosła artystycznego z bogatą kolekcją śląskiego artysty malarza i kolekcjonera Josepha Langera, który był mieszkańcem miasta.

Nazwa Miejscowość była wzmiankowana jako Sambice w 1234Strona miejska.. Ten i podobne zapisy (np. Sambiz, Sambicia) można odczytać jako Zębice, czyli osada potomków kogoś, kto nosił imię bądź przezwisko Ząb, albo też Sambice, tj. siedlisko potomków Samba (Sambora). Po lokacji miasta (przed 1250) wchodzi w użycie nazwa Münsterberg, w języku niemieckich kolonistów znacząca „wzgórze klasztorne” lub „wzgórze z wysokim kościołem, wysoką wieżą”, jednak poprzednia nazwa była jeszcze używana, o czym świadczy dokument z 1268, gdzie określono miasto jako Sambiz oder MunstenbergStrona miejska.. Mylnie, jako Brukaliz, wymieniono Ziębice w łacińskim dokumencie z 9 maja 1256 sygnowanym przez księcia Przemysła I z 1256 roku wydanym w PoznaniuKodeks dyplomatyczny Wielkopolski, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 302..

W historii miasta pojawiały się różne warianty niemieckiej nazwy i różne jej adaptacje do języka łacińskiego, czeskiego i polskiego. Np. w dokumencie lennym z 1336 miasto wymienione jest jako Munsterberch, w Kronice Zbrasławskiej (1340) Monsterberch, w dokumentach i listach książąt podiebradzkich (1472–1500) Minsterberk, Minstrberk, Munsterberk, na mapie Śląska Martina Helwiga (1561) Monsterberg, w wydanym po polsku zarządzeniu Fryderyka II Wielkiego (1750) MinsterbergaWznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750.. W śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Monsterberga, Sambicensium.

Nazwę Zambice oraz Ziembice w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej, Głogówek 1847, s. 11.. Współczesną nazwę miasta zatwierdzono 19 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..

Położenie Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 15 km².

Historycznie leży na historycznym Dolnym Śląsku na Przedgórzu Sudeckim. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Historia thumb|left|Mury obronne (XIII-XIV w.) thumb|left|Rynek około 1911 KalendariumMarek Czapliński, Dzieje miasta Ziębice na Śląsku, Wrocław 1994.: 1234 – średniowieczna osada targowa Sambice wzmiankowana w kronikachSłownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998, , s. 1025.. ok. 1250 – miasto lokowane przez księcia śląskiego Henryka III na miejscu dawnej polskiej osady zniszczonej przez Tatarów w 1241. 1253 – wymienione w kronikach jako miastoJanusz Czerwiński, Ryszard Chanas: Dolny Śląsk – przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977 s. 106.. 1290 – po śmierci Henryka IV Prawego miasto przechodzi z rąk Piastów wrocławskich do świdnickich. koniec XIII w. – Bolko I Surowy, książę świdnicko-jaworski buduje zamek, który najpierw będzie siedzibą kasztelana a później rezydencją książąt ziębickich. przełom XIII i XIV w. – duży ośrodek rzemieślniczy (tkactwo, piwowarstwo i bednarstwo) i handlowy. 1322–1428 – stolica piastowskiego księstwa ziębickiego do śmierci księcia ziębickiego Jana w bitwie pod Starym Wielisławiem. 1336–1806 – księstwo ziębickie, wraz z całym Śląskiem stanowi część Rzeszy Niemieckiej. 1454–1647 – księstwo we władaniu dynastii Podiebradów. 1488 – wyburzenie zamku książęcego (resztki zamku widoczne były jeszcze w 1809, kiedy w tym miejscu zakładano ogród). 1526 – miasto wraz z Królestwem Czech przechodzi we władzę Habsburgów 1654 – cesarz Ferdynand III Habsburg nadaje księstwo ziębickie słoweńskim Auerspergom. II poł. XVII w. – rozwój uprawy chmielu i piwowarstwa 1742 – na skutek wojen śląskich miasto zostaje przyłączone do Królestwa Prus. 1791 – książę Karl Josef von Auersperg sprzedaje księstwo wraz z Ząbkowicami Śląskimi królowi pruskiemu Fryderykowi Wilhelmowi II. 1795 – powstanie wolnego mniejszego państwa stanowego ziębicko-ząbkowickiego – oba miasta wyłączono ze sprzedaży księstwa ziębickiego Ludwigowi W. von Schlabrendorfowi (za talarów). 1818–1932 – siedziba powiatu. XIX w. – rozwój przemysłu: fabryka chemiczna, zakłady ceramiczne i spożywcze, połączenie kolejowe w 1872 ze Strzelinem, w 1873 z Kamieńcem Ząbkowickim. 1905 – w mieście mieszkało 8475 osób, w tym 98% Niemców, 0,8% Polaków i 0,8% Żydów. 78,3% mieszkańców jest katolikami, zaś 20,8% – ewangelikamiNa podstawie danych ze spisu powszechnego z 1905 r., wg deklarowanego języka ojczystego i religii; nie zaklasyfikowano osób deklarujących więcej niż jeden język ojczysty; wliczono 23 mężczyzn odbywających w mieście służbę wojskową, za: Gemeindelexikon für das Königreich Preußen. Heft VI. Schlesien, Berlin 1908.. 1945 – przyłączenie miasta do Polski, wysiedlenie dotychczasowej ludności do Niemiec. 1951 – odsłonięcie obelisku ku czci Armii Czerwonej znajdującego się przy pl. 15 GrudniaRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 778.. 1974 – odsłonięcie w parku miejskim monumentalnego Pomnika Zwycięstwa – pomnika Orła Piastowskiego wg projektu Tadeusza Tellera (1929–2022). 2008 – 28 maja 2008 roku ziębicki kościół św. Jerzego Męczennika został nominowany przez papieża Benedykta XVI tytułem bazyliki mniejszej; ogłoszenie nominacji odbyło się 29 listopada 2008 roku.

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rolne ZiębiceInternetowy System Aktów Prawnych..

Demografia Piramida wieku mieszkańców Ziębic w 2014 roku. 690x480px

Ludzie związani z Ziębicami

Administracja + W skład miasta wchodzą Niemiecka nazwa Obecna nazwa W przeszłości Obecny status Berghof Górniki-Kolonia kolonia, przysiółek wsi DębowiecRozporządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 października 1948 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości. (). niestandaryzowana część miasta Viehhöfe Krówniki folwark, przysiółek wsi NieszkówRozporządzenie Ministra Administracji Publicznej z dnia 2 kwietnia 1949 r. o przywróceniu i ustaleniu nazw miejscowości. (). niestandaryzowana część miasta Reindörfel Nieszków wieś część miasta

Miasta i samorządy partnerskie Kraj Jaroměř Ebreichsdorf Brighton

Zabytki thumb|Bazylika św. Jerzego Męczennika i Sanktuarium Męki Pańskiej w Ziębicach z XIII wieku thumb|Zespół poklasztorny krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą – kościół pw. św. Piotra i Pawła. Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: historyczne centrum miasta ze średniowiecznym układem ulic. kościół par. – bazylika pw. św. Jerzego Męczennika i sanktuarium Męki Pańskiej, z 1270 r., XIV w., XV w., XIX w. dawny kościół ewangelicki, obecnie sala gimnastyczna, z l. 1796–1797, 1902 r. synagoga, obecnie nieużytkowana, ul. Wąska 9, z 1844–1845 zespół klasztorny krzyżowców z czerwoną gwiazdą, z ok. 1270 r. w obecnym kształcie z XVIII w., XIX w./XX w., ul. Kolejowa 29: kościół, pw. śś. Piotra i Pawła, klasztor, obecnie szpital cmentarz żydowski, ul. Piaskowa, z poł. XIX w.: kaplica przedpogrzebowa, ogrodzenie mury obronne, fragmenty z XIII–XIV w. Brama Paczkowska w Ziębicach, z 1491 r. (XV w.) ratusz miejski z XIX wieku z wcześniejszą wieżą z wieku XVI. Fundamenty wieży pochodzą z pierwszego ratusza z epoki średniowiecza. Sama wieża jest renesansowa i jest pozostałością po drugim tzw. „starym ratuszu” zbudowanym w drugiej połowie XVI wieku. Gmach budynku przebudowano w 1890 r. w stylu eklektycznym, neogotyckim z neorenesansowym, nowy ratusz wille, ul. Bolesława Chrobrego 11, z 1899 r., nr 12, z l. 1899–1900 dawna szkoła parafialna, obecnie dom, ul. Księdza Gacka 5 (d. Kościelna 1), z 1565 r., 1725 r. dawna remiza straży pożarnej, ul. Garbarska 3, z XIX w. dom, ul. Grunwaldzka 2 b, po 1870 r. domy, ul. Kolejowa 22, 26, 28, z XVII w., XVIII w., pocz. XIX w./XX w. dom, ul. Kościelna 6, 8, z XVIII w., XIX w. dom, ul. Przemysłowa 2, z XVIII w., k. XIX w. kamienice mieszczańskie w Rynku – domy: Rynek 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 14, 20, 22, 42, XVI, XVII, XVIII w. po 1860–1880, XIX w., l. 1900–1910, pocz. XX w. kamienica, obecnie hotel, Rynek 31, z 1702 r., XIX w. miejski dwór-dom opatów cysterskich z Henrykowa, Rynek 42, z 1600 r., 1702 r. dawny urząd skarbowy, obecnie szkoła, pl. Wolności 1, z 1910 r. zespół cukrowni, ul. Przemysłowa, z 1883 r., l. 1920–1930 budynki: pakowni cukru, produktowni, surowni i filtracji, krajalnicy, płuczki buraków, suszarni cukru, biura technicznego Inne zabytki: kolumna maryjna z 1686 r. kaplica Bożego Ciała, z 1738 r. wybudowana na miejscu zamku książęcego, który został zniszczony w 1488. pomnik Orła Piastowskiego zbudowany na 1000-lecie istnienia Państwa Polskiego.

Kultura thumb|Muzeum Domu Śląskiego w Ziębicach W Ziębicach znajduje się Muzeum Domu Śląskiego.

Wspólnoty wyznaniowe Kościół Adwentystów Dnia Siódmego zbór w Ziębicach Kościół Rzymskokatolicki: parafia św. Jerzego parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła Świadkowie Jehowy: zbór Ziębice-Paczków (Sala Królestwa ul. Wałowa 50b)

Szlaki turystyczne Strzelin – Góra Szańcowa – Gościęcice Średnie – Skrzyżowanie pod Dębem – Gromnik – Dobroszów – Kalinka – Skrzyżowanie nad Zuzanką – Źródło Cyryla – Ziębice – Lipa – Rososznica – Stolec – Cierniowa Kopa – Kolonia Bobolice – Kobyla Głowa – Karczowice – Podlesie – Ostra Góra – Starzec – Księginice Wielkie – Sienice – Łagiewniki – Oleszna – Przełęcz Słupicka – Sulistrowiczki – Ślęża – Sobótka Nowina – Rozdroże pod Mlecznikiem – Raczyce – Henryków – Skalice – Skalickie Skałki – Skrzyżowanie nad Zuzanką – Bożnowice – Ostrężna – Miłocice – Gromnik – Jegłowa – Żeleźnik – Wawrzyszów – Grodków – Żarów – Starowice Dolne – Strzegów – Rogów – Samborowice – Szklary – Wilemowice leśniczówka – Biskupi Las – Dębowiec – Ziębice Ziębice – Osina Wielka – Starczówek – Lubnów – Chałupki – Paczków Ziębice – Lipa – Jasłówek – Krzelków – Zameczny Potok – Ciepłowody – Kawia Góra (Łysica) – Ruszkowice – Ostra Góra – Podlesie – Przerzeczyn-Zdrój – Grzybowiec – Piława Górna – Piława DolnaInformacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 2017-07-09.

Zobacz też Nieszków gmina Nieszków Ziębice (stacja kolejowa)

Przypisy

Bibliografia Bohdan Guerquin, Zamki Śląskie, Warszawa 1957. Münsterberger Land. Ein Heimatbuch für Schule und Haus, Münsterberg 1930. Ziębice – miasto św. Jerzego. Dzieje i kultura dawnej stolicy książęcej, red. Bogusław Czechowicz, wyd. Quaestio, Wrocław 2010. Słownik geografii turystycznej Sudetów. Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie. Przedgórze Paczkowskie (N–Ż), t. 21, pod red. Marka Staffy, I-BiS, Wrocław 2008, , s. 510–538.

Linki zewnętrzne Oficjalna strona gminy Ziębice

Kategoria:Miasta w województwie dolnośląskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku