thumb|250px|Plemiona bałtyjskie około 1200 roku thumb|Pomezania na mapie Prus do w XIII w.|240x240px

thumb|240px|Diecezja pomezańska od XIII wieku.

Pomezania (niem. Pomesanien, prus. *Pomedjan) – kraina historyczna oraz dawne terytorium plemienne, położone w zachodniej części Prus, istniejące do XIII wieku, które zostało później podzielone pomiędzy Prusy Górne i ziemię malborską.

Etymologia

Nazwę Pomezania wywodzi się od zrekonstruowanego pruskiego słowa *Pomedjan oznaczającego „lesisty kraj”, „kraj pod lasami”.

Położenie Pomezania sąsiadowała z Pogezanią, Sasinią, ziemią chełmińską oraz z Pomorzem Gdańskim. Naturalne granice regionu wyznaczały kolejno: Wisła na zachodzie, Nogat na północnym zachodzie, jezioro Drużno na północy, Drwęca na południowym wschodzie i Osa na południu. Obecnie ziemie te leżą na terenie województwa pomorskiego, warmińsko-mazurskiego i kujawsko-pomorskiego.

Historia Pomezania należała do najmłodszych pruskich ugrupowań plemiennych. Uformowało się ono w wyniku zajęcia przez Prusów na przełomie XII i XIII w. obszarów między Osą i Wisłą a rzeką Dzierzgoń. Do końca XII wieku zachodnia i południowa Pomezania była zasiedlona przez ludność słowiańską (kasztelania świecka) w rejonie grodów: Nowy Dwór, Zwiniarz, Gutowo, Łanioch, Pokrzydowo, Trzcin, Tarczyny, Grążawy i z granicą z Prusami między Nielbarkiem a Szynwałdem. Ekspansja terytorialna społeczności związanych z pruskim kręgiem kulturowym przybrała na sile w XII stuleciu. Zasiedlone zostały wówczas tereny znajdujące się na południe i wschód od rzeki Dzierzgoń. W latach 1213, 1216, 1220, 1226, 1252 miały miejsce pruskie rejzy łupieżcze, które spowodowały upadek struktur osadniczo-terytorialnych związanych ze słowiańską strefą chełmińsko-dobrzyńską w południowej części Pojezierza Iławskiego oraz z Pomorzem Wschodnim. Przypuszczalnie w trakcie tych wydarzeń zostały zniszczone przez Prusów piastowskie grody w Węgrach koło Malborka i w Podzamczu koło Kwidzyna. Niewątpliwie już w drugiej połowie XII w. zasiedlone zostały obszary całego Pojezierza Iławskiego utożsamianego z historyczną ziemią pruską Pomezanią i taki obraz sytuacji osadniczej tego obszaru przedstawiają wzmianki zawarte w krzyżackich źródłach pisanych.

W 1 połowie XIII wieku całą Pomezanię opanowali Prusowie, wypierając zamieszkującą ją wcześniej na północy i południu tej krainy ludność słowiańską. Przypuszczalnie centrum osadniczym Pomezanii był gród w Starym Dzierzgoniu. Na południu Pomezanii znajdowały się ziemie: Resia, Resla, Resya lub Rezija (w rejonie Prabut i jeziora Dzierzgoń), Geria, Prezla, Rudencz, Komor, Pobuz, Loypicz, Lingwar lub Lynguar, Alyem i Pasulōwō, Posolua lub Posoloua, ciągnąca się na północ być może aż do okolic Starego Pola, która była we wczesnym średniowieczu zamieszkiwany przez ludność słowiańską.

Pomezania to jeden z pierwszych terenów podbitych przez Zakon krzyżacki. W czasie I powstania pruskiego Pomezanowie walczyli przeciwko Zakonowi, natomiast podczas II powstania nie przyszli powstańcom z pomocą. Zachowali język i obyczaje, co umożliwiło w XVI wieku sporządzenie słownika języka pruskiego i katechizmu pruskiego („Enchiridion Pruski”). Pomezania jako pierwsza kraina pruska uległa osadnictwu niemieckiemu i polskiemu po podboju krzyżackim w XIII wieku. 28 lipca 1243 r. teren Pomezanii wszedł w skład diecezji pomezańskiej, jednej z czterech diecezji pruskich utworzonych decyzją legata papieskiego Wilhelma z Modeny. Obejmowała ona nie tylko samą Pomezanię, ale większość Prus Górnych leżących między Warmią a ziemią chełmińską. Siedzibą diecezji była katedra pomezańska w Kwidzynie, a podlegała ona metropolii w Rydze. Pomezanią z czasem zaczęto nazywać zarówno samą diecezję, jak i dominium należące do biskupów pomezańskichJan Wiśniewski, Elekcje biskupów pomezańskich w średniowieczu, Olsztyn, Studia Warmińskie XXXVIII (2001), s. 97-116.

Po 1466 r. Pomezanię podzielono na: Pomezanię Królewską, która weszła w skład ziemi malborskiej, Pomezanię Książęcą, której terytorium znalazło się w okręgu Prusy Górne (niem. Oberland), a położone w niej dobra zostały w 1525 roku zsekularyzowane.

Miasta Do miast leżących współcześnie na terenie Pomezanii należą: Lp.MiastoDawna ziemiaPopulacjaPowierzchniaWojewództwo1.24x24px KwidzynResia/Resla/Resya38 17921,54 km²21x21px pomorskie2.26x26px MalborkAlyem37 89817,2 km²21x21px pomorskie3.24x24px IławaRudencz33 12821,88 km²20x20px warmińsko-mazurskie4.26x26px SztumAlyem97464,59 km²21x21px pomorskie5.23x23px PrabutyResia/Resla/Resya87107,29 km²21x21px pomorskie6.26x26px SuszPrezla55866,67 km²20x20px warmińsko-mazurskie7.29x29px DzierzgońLingwar/Lynguar54133,90 km²21x21px pomorskie8.23x23px ZalewoGeria21658,22 km²20x20px warmińsko-mazurskie9.22x22px KisielicePrezla21093,37 km²20x20px warmińsko-mazurskie

Miasta zdegradowane Do miast Pomezanii (które jednak z różnych przyczyn utraciły status miasta) należą również: Lp.Dawne miastoDawna ziemiaPopulacjaPrawa miejskieDegradacjaWojewództwo1.26x26px GardejaMiejscowość była dawniej pograniczem pomiędzy zasięgiem słowiańskim, a pruskim.Prezla22821334 r.1945 r.20x20px pomorskie2.24x24px BiskupiecPrezla19271331 r.1946 r.20x20px warmińsko-mazurskie

Zobacz też Prusy (kraina historyczna) Prusowie Powiśle Prusy Górne diecezja pomezańska

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Historia zakonu krzyżackiego Kategoria:Plemiona pruskie Kategoria:Powiśle (region)