mały|Tautogram w herbie arcybiskupim Paronomazja (gr. paronomasía – „lekko zmieniona nazwa”), adnominatio – figura retoryczna, fonetyczny środek stylistyczny, polegający na zestawieniu podobnie brzmiących słów (często homofonów i homonimów) celem osiągnięcia efektu stylistycznego.
Przykłady może morze nie pomoże „moreny, mureny i morza i zorze” – Urodziny, Wisława Szymborska „Cykady na Cykladach” – piosenka zespołu Maanam
Charakterystyka Paronomazja, jak zauważyła Joanna Grądziel-Wójcik, znajduje się u zbiegu fonostylistyki i semantyki. Paronomazja wydobywa ukryte lub zatarte związki wyrazowe, stając się źródłem ciekawych pomysłów m.in. w kalamburach i limerykach. Jest znana od starożytności.
Wszystkie rodzaje instrumentacji głoskowej w mniejszym lub większym stopniu wykazują cechy paronomazji. Najczęściej spotykanym rodzajem paronomazji jest rym, ale jest on na tyle powszechny, że w odniesieniu do niego nie stosuje się zazwyczaj terminu „paronomazja”. Silny walor paronomastyczny ma konsekwentna aliteracja, a zwłaszcza tautogram: Ego sum via et veritas et vita (Ja jestem droga i prawda i życie, Ewangelia według św. Jana (14, 6)). Odmianą paronomazji jest parecheza.
Jak zauważył Immanuel M. Casanowicz, badacz tego zjawiska w tekstach Starego Testamentu, urok i efekt paronomazji polega na połączeniu podobieństwa dźwięków z różnicą znaczeń (The charm and effect of paronomasia lie […] in the union of similarity of sound with dissimilarity of sense.). Paronomazja jest też obecna w Ewangelii według św. Jana.
Występowanie w literaturze Paronomazję stosował na przykład Apulejusz. Paronomazją (ang. pun) posługiwał się często William Shakespeare. Pojawia się też w poemacie Boskiej komedii Dantego Alighieri: Ahi quanto a dir qual era è cosa dura esta selva selvaggia e aspra e forte che nel pensier rinova la paura! (Dante, Divina Commedia, Inferno, Canto I, 4-6)
Paronomazja często spotykana jest w tytułach powieści: Duma i uprzedzenie (Pride and Prejudice, 1813), Rozważna i romantyczna (Sense and Sensibility, aut. obu Jane Austen, 1811).
Istnieją utwory w całości oparte na paronomazji, jak Satyra na stosunki panujące wśród katów narodowości tatarskiej Janusza Minkiewicza. Na zasadzie paronomazji bywały też zestawiane pseudonimy znanych duetów aktorskich: Flip i Flap, Pat i Pataszon.
Opisy i analizy Na temat paronomazji pisali między innymi Roman Jakobson, Lucylla Pszczołowska i Józef Korpanty. Szczegółowo użycie paronomazji w poezji łacińskiej omawia Katarzyna Lesiak. Paronomazją w poezji Edgara Allana Poego zajmował się Sławomir Studniarz. Z kolei na użycie tego środka w liryce Gerarda Manleya Hopkinsa zwracał uwagę jego polski tłumacz, Stanisław Barańczak. O paronomazji w poezji polskiej, czeskiej i angielskiej pisał Wiktor Jarosław Darasz, zwracając uwagę na jej zastosowanie w poezji Vladimíra Holana. Z kolei jej występowanie w awangardowej liryce rosyjskiego poety Wielimira Chlebnikowa zauważyła Monika Górska.
Zobacz też
annominacja Buffalo buffalo Buffalo buffalo buffalo buffalo Buffalo buffalo paragram
Przypisy Józef Korpanty, Paronomazje łacińskie, Nowy Filomata, nr 3, 2001
Katarzyna Lesiak, Estetyka dźwięku, czyli instrumentacja dźwiękowa oraz jej praktyczna realizacja w poezji epickiej mistrzów łacińskiego heksametru: Lukrecjusza, Wergiliusza i Owidiusza, Katowice 2007, s. 150-167.
Sławomir Studniarz, Brzmienie i sens w wierszach Edgara Allana Poego, Toruń 2011.
Wiktor Jarosław Darasz, Harmonia wokaliczna w poezji Vladimíra Holana, Almanach Czeski, 2006, s. 55–58. Wiktor J. Darasz, O paronomazji, Język Polski, 3-4/1998, s. 238-245. Zobacz: Ernst Robert Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, Tłumaczenie i opracowanie Andrzej Borowski, Universitas, Kraków 1997, s. 307, . Zobacz: Gerard Manley Hopkins, Wybór poezji, Kraków 1981.
Linki zewnętrzne
Kategoria:Środki stylistyczne