Zbigniew Rybczyński (ur. 27 stycznia 1949 w Łodzi) – polski reżyser, operator filmowy, artysta multimedialny, programista komputerowy mieszkający w Stanach Zjednoczonych, laureat Oscara w 1983 za krótkometrażowy film animowany Tango.
Kariera Warsztat Formy Filmowej i Se-ma-for Ukończył liceum plastyczne w Warszawie, po szkole średniej pracował w Studiu Miniatur Filmowych jako animator. W 1969 roku rozpoczął studia na wydziale operatorskim łódzkiej PWSFTviT, ukończone w 1973 roku. W łódzkiej szkole filmowej zrealizował etiudy Kwadrat i Take Five. Podczas studiów i bezpośrednio po ich ukończeniu pracował jako operator zdjęć do filmów m.in. Andrzeja Barańskiego, Wojciecha Wiszniewskiego i Grzegorza Królikiewicza (Tańczący jastrząb, 1977). Był członkiem łódzkiej grupy Warsztat Formy Filmowej. Jak sam przyznawał, nie pasował do grupy artystów WFF. Sam uczestniczył w dwóch spotkaniach, podczas których zajmowano się głównie „piciem piwa i grypsowaniem”.
Rozpoczął pracę w Se-ma-forze filmem Plamuz (1973), teledyskiem animowanym ze Zbigniewem Namysłowskim w roli głównej. Plamuz był pierwszym utworem Rybczyńskiego z wykorzystaniem urządzenia nazywanego reprojektorem; podobną technikę Rybczyński zastosował w Zupie (1973). Nowa książka (1975), zbudowana z dziewięciu zazębiających się scen jednocześnie, stanowiła eksperyment z obrazem symultanicznym. Przy kilku filmach dla Se-ma-foru: Oj! Nie mogę się zatrzymać (1975), Lokomotywie (1976), Święcie (1976), współpracował z Januszem Hajdunem. Obaj twórcy, jak pisał Marek Hendrykowski, uwydatnili podczas swej współpracy „myślenie o utworze filmowym w kategoriach całości audiowizualnej traktującej ruchomy obraz wizualny i obraz akustyczny w sposób w pełni zjednoczony, równoważny i równoprawny”.
Za jedno z najwybitniejszych dzieł Rybczyńskiego uchodzi Tango (1980), precyzyjnie zaplanowany w jednej scenie film kombinowany rozgrywający się w ciasnej przestrzeni jednego pomieszczenia, do którego wkraczają stopniowo kolejni ludzie wykonujący ciąg powtarzalnych czynności. Tytułowe tango w filmie Rybczyńskiego jest tańcem powszechnej alienacji: bohaterowie filmu nie zachodzą ze sobą w żadną interakcję. Tango zostało nagrodzone w 1983 roku Oscarem dla najlepszego krótkiego filmu animowanego, czemu towarzyszył przykry dla Rybczyńskiego incydent. Odbierając Oscara, w swym wystąpieniu powiedział, że ma nadzieję wystąpić tu w przyszłości z dłuższym filmem opowiadającym o Lechu Wałęsie i Solidarności. Wzbudziło to wielki aplauz wśród publiczności. Po odebraniu Oscara twórca zostawił statuetkę pod opieką towarzyszącej mu dziennikarce Jolanty Marii Czaderskiej-Hayek, pełniącej też rolę jego tłumaczki, wyszedł z sali kinowej, aby zapalić papierosa. Podczas powrotu został zatrzymany przez ochroniarzy, którzy sądzili, że chce nielegalnie wejść na salę. Rybczyński nie znał wtedy angielskiego i jego słowa, „I’m Oscar” nie pomogły. Doszło do szarpaniny i wezwana policja aresztowała zdobywcę statuetki. Całą noc spędził w areszcie. Informacja o tym wydarzeniu stała się sensacją w prasie światowej i przeszła do historii oscarowych gal.
Emigracja Tango okazało się ostatnim filmem Rybczyńskiego zrealizowanym dla Se-ma-foru. W 1982 roku Zbigniew Rybczyński wyjechał z Polski do Austrii, gdzie uzyskał azyl polityczny. W Austrii zrealizował zdjęcia do awangardowego filmu Geralda Kargla Keine Angst. Po otrzymaniu Oscara postanowił wyjechać z rodziną do Stanów Zjednoczonych. Początkowo zatrzymał się w Los Angeles, aby ostatecznie przenieść się do Nowego Jorku, gdzie zrealizował swoje pierwsze amerykańskie filmy.
Przy tworzeniu swoich filmów w Stanach Zjednoczonych Rybczyński używał technik komputerowych. Wśród jego ważniejszych filmów z okresu emigracji znalazły się realizowane w technologii HD Schody (Steps, 1987), inspirowane sceną na schodach odeskich z Pancernika „Potiomkin” Siergieja Eisensteina; wideo Czwarty wymiar (The Fourth Dimension, 1988); kampowa Orkiestra (The Orchestra, 1990) zaprojektowana na wzór sześciu popularnych kompozycji muzycznych; labiryntowa Kafka (1992) inspirowana utworami niemieckojęzycznego pisarza. Realizował też teledyski muzyczne między innymi dla Micka Jaggera, Chucka Mangione czy Simple Minds. Jednym z najbardziej znanych jest jego teledysk do piosenki Imagine Johna Lennona (1986), oparty na płynnej klamrze narracyjnej. W 1992 roku jego autorskie studio Zbig Vision upadło. W latach 1994–2001 przebywał w Niemczech, współtworząc ośrodek eksperymentalnych filmów Centrum für Neue Bildgestaltung w Berlinie; wykładał też w Wyższej Szkole Mediów (Kunsthochschule für Medien) w Kolonii, na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku oraz w Yoshiba University of Art and Design w Tokio.
Okresowy pobyt w Polsce W 2008 roku Zbigniew Rybczyński nawiązał współpracę z Wyższą Szkołą Biznesu – National-Louis University w Nowym Sączu. W marcu 2009 roku wrócił do Polski i zamieszkał we Wrocławiu, gdzie w miejscu dawnej Wytwórni Filmów Fabularnych założył Centrum Technologii Audiowizualnych (CeTa). W centrum, które zostało oficjalnie otwarte w styczniu 2013 roku, znajdowała się zaprojektowana przez Rybczyńskiego pracownia do produkcji wielowarstwowych obrazów filmowych oraz instytut badań nad obrazem i technologiami wizualnymi.
W 2014 roku, po konflikcie z dyrekcją CeTy, Rybczyński wyjechał z Polski do USA i osiedlił się na dwuhektarowym ranczo niedaleko Tucson w Arizonie. Wraz z żoną Dorotą Zglobicką stworzył Gila Monster Studios.
Życie prywatne Pierwszą jego małżonką była zmarła w 1999 roku Wanda Rybczyńska, z którą miał syna Pawła. Drugą jego małżonką jest Dorota Zglobicka, projektantka mody.
Proces sądowy W 2015 roku prawomocnie wygrał proces o ochronę dóbr osobistych z ministrem kultury Bogdanem Zdrojewskim, który zarzucał Rybczyńskiemu domaganie się zatrudnienia swojej żony w Centrum Technologii Audiowizualnych na stanowisku dyrektorskim.
Wybrana filmografia + Źródło: Filmpolski.plRokTytułReżyserScenarzystaOperator zdjęćUwagi 1972Take FiveSkład 6800Kwadrat1973Plamuz 1974ZupaŻelazny garnekreż. Wadim BerestowskiRozmowareż. Piotr AndrejewKronika fabryki fajansureż. Andrzej Papuziński 1975Wanda Gościmińska, włókniarkareż. Wojciech WiszniewskiOj! Nie mogę się zatrzymać!Nowa książkaKoń by się uśmiałreż. Władysław Wasilewski 1976ŚwiętoLokomotywaMalowane talerzereż. Andrzej Papuziński 1977Piątek – sobotaTańczący jastrząbreż. Grzegorz Królikiewicz1979Mein Fenster 1980TangoSceny narciarskie z Franzem Klammeremwspółreżyserzy Gerard Kargl i Bogdan Dziworski 1981Wdech – wydechwspółreżyser Bogdan DziworskiSpotkanie z Franzem Klammeremwspółreżyser Bogdan Dziworski1987Schody1988Czwarty wymiar 1990OrkiestraManhattan1992Kafka2006Wiersz na Manhattanie
Nagrody i wyróżnienia filmowe +RokFilmFestiwal/organizatorNagroda1975Zupa Krakowski Festiwal FilmowyNagroda Główna „Srebrny Smok” 1976 Nowa książkaBrązowy LajkonikMiędzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w OberhausenNagroda Główna 1977Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w HuesceWyróżnienieMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w MelbourneIII NagrodaŚwiętoPrzegląd Filmów Krótkich „Zygzakiem” w WarszawieI Nagroda w Plebiscycie Publiczności1978ZupaMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w ChicagoZłota Rozeta1979Mein FensterMiędzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w OberhausenIII Nagroda 1981 Tango Międzynarodowy Festiwal Filmów Animowanych w AnnecyNagroda Główna „Kryształ Annecy”Nagroda Publiczności Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w HuesceNagroda PublicznościNagroda Specjalna JuryOgólnopolski Konkurs Autorskiego Filmu Animowanego w KrakowieNagroda Prezydenta Miasta KrakowaKrakowski Festiwal FilmowyBrązowy Lajkonik w kategorii filmu animowanego Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w OberhausenNagroda FIPRESCINagroda Klubów Filmowych FICCWielka Nagroda miasta OberhausenWyróżnienie Jury Ewangelickiego1983Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy FilmowejOscar za najlepszy krótkometrażowy film animowany1985PlamuzMiędzynarodowy Festiwal Filmów Muzycznych „Jazz Film Saloon” we WrocławiuI Nagroda w kategorii filmów 1987 ImagineMiędzynarodowy Festiwal Filmowy w RioNagroda SpecjalnaMIDEM w CannesSrebrny Lew za najlepszy teledysk
Odznaczenia i wyróżnienia honorowe mały|240px|Gwiazda w łódzkiej Alei Gwiazd + Wyróżnienia honoroweRokInstytucjaWyróżnienieŹródło2007Kino Charlie w ŁodziHonorowy „Złoty Glan”2007Minister Kultury i Dziedzictwa NarodowegoZłoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”2008Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzitytuł doktora honoris causa2008 Nagroda im. Katarzyny Kobro2010Batumi International Art-House Film FestivalNagroda za całokształt twórczości i wkład w rozwój sztuki filmowej2012Se-Ma-For Film Festival w Łodzi„Duży Piotruś” za szczególny wkład w historię filmu animowanego2012Prezydent WrocławiaNagroda „Zasłużeni dla Wrocławia”2019Stowarzyszenie Autorów ZAiKSNagroda Specjalna i członkostwo honorowe2023Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiutytuł doktora honoris causa2024Stowarzyszenie Autorów ZAiKSNagroda 100-lecia ZAiKS-u2024XII Ogólnopolskim Festiwal Polskiej Animacji O!platytuł „Honorowego Obywatela Animacji – Krainy Nieograniczonych Możliwości”
Upamiętnienie Rybczyński jest bohaterem filmu dokumentalnego pt. Zbig z 2000 roku w reżyserii Natalii Korynckiej-Gruz. Jest także jednym z bohaterów książki Jerzego Armaty Anima. Mistrzowie polskiej animacji (wyd. EGoFILM, Warszawa 2025).
Zobacz też Lista Polaków nagrodzonych i nominowanych do Oscara
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Zbig Vision Strona oficjalna
Fragmenty wczesnych filmów Rybczyńskiego zawierający m.in. Tango w serwisie YouTube [dostęp 2010-03-18]
Kategoria:Absolwenci Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi Kategoria:Artyści multimedialni Kategoria:Artyści polonijni w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Doktorzy honoris causa Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi Kategoria:Laureaci MTV Video Music Awards Kategoria:Laureaci Oscara za najlepszy krótkometrażowy film animowany Kategoria:Ludzie urodzeni w Łodzi Kategoria:Odznaczeni Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Operatorzy filmowi związani z Łodzią Kategoria:Polscy artyści współcześni Kategoria:Polscy operatorzy filmowi Kategoria:Polscy programiści Kategoria:Polscy reżyserzy filmowi Kategoria:Polscy reżyserzy teledysków Kategoria:Polscy twórcy filmów animowanych Kategoria:Reżyserzy filmowi związani z Łodzią Kategoria:Urodzeni w 1949 Kategoria:Laureaci nagrody Primetime Emmy