thumb|250px|Ekspansja neolityczna 7 do 5 tysiąclecia p.n.e. thumb|250px|Europa ok. 4500 – 4000 p.n.e. thumb|250px|Europa ok. 4000 – 3500 p.n.e. thumb|250px|Mapa większych Staro-Europejskich kultur w późnym 4-tym tysiącleciu p.n.e. Zielony: Kultura pucharów lejkowatych (TRB). Niebieski: Kultura ceramiki wstęgowej rytej (LBK). Pomarańczowy: Kultura lendzielska. Fioletowy: Kultura Vinča. Czerwony: Kultura Cucuteni-Trypole. Żółty: zachodnia cześć kultury Yamna. thumb|Prehistoryczna figura śpiącej kobiety (Malta)
Stara Europa – termin wprowadzony przez Mariję Gimbutas na określenie, według niej, stosunkowo jednorodnej i rozpowszechnionej neolitycznej kultury w Europie, w szczególności Malty i przedhistorycznych Bałkanów, którą mieli tworzyć użytkownicy języków przed-indoeuropejskich.
W swojej książce (1982) The Goddesses and Gods of Old Europe: 6500–3500 B.C. (Boginie i bogowie Starej Europy: 6500–3500 p.n.e.), Gimbutas określa te kultury jako starą Europę. Archeologowie i lingwistycy pracujący w ramach jej hipotezy wskazują na dowody na zmiany związane z początkiem epoki brązu (por. teoria kurhanowa). Dlatego Gimbutas i jej współpracownicy używają określenia „Stara Europa” jako synonimu terminów „Europa neolityczna” oraz „Europa przedindoeuropejska”.
Opis Różne grupy na obszarze Europy neolitycznej wykazują podobieństwa. Ludzie żyli w małych, rodzinnych społecznościach, które były bardziej egalitarne niż miasta-państwa lub królestwa późniejszej epoki brązu. Gospodarka była oparta na udomowionych roślinach i zwierzętach, z udziałem zbieractwa i łowiectwa. Ceramika była produkowana ręcznie (bez koła garncarskiego). Było również wiele różnic, na przykład osady w południowo-wschodniej Europie miały około 3000–4000 mieszkańców i były silnie fortyfikowane (np. Sesklo w Grecji), a w Anglii przeważały małe (50–100 osób) i bardzo mobilne grupy pasterskie.
Gimbutas badała okres neolityczny w celu zrozumienia przemian kulturowych na terenie południowych Bałkanów w tym okresie. Według niej, w osiadłych wioskach południowych Bałkanów, społeczeństwo było pokojowe, zorganizowane matriarchalnie, i z boginiami w centrum religii. Kontrastuje ona z późniejszą kulturą związaną z posługiwaniem się językami indoeuropejskimi: wojowniczym, wędrownym i patriarchalnym, z męskimi bogami w centrum religii. Używając poszlak z ceramiki, rzeźby i (bardziej kontrowersyjnie) folkloru, Gimbutas wprowadziła nową dziedzinę badań: archeomitologię. Na tej podstawie wyprowadza hipotezę o stosunkowej jednorodności kultury neolitycznej Europy i kontrastuje ją z późniejszymi cechami indoeuropejskimi.
Gimbutas wskazuje również, że niektóre etnonimy odnoszone są od dawna do społeczności przed ekspansją języków indoeuropejskich, a te wywodziły się z wcześniejszych staro-europejskich kultur: Pelazgowie, twórcy kultury minojskiej, Lelegowie, mieszkańcy Iberii, Etruskowie i Baskowie. Również dwa z trzech przed-greckich narodów Sycylii (Sykanowie i Elymianie) prawdopdobnie mówili językami nieindoeuropejskimi. Gimbutas wskazuje na podobieństwa symboli na garnkach i innych przedmiotach i postuluje, że wspólny język mógł być używany w Starej Europie. (Idea wspólnego językowego substratu przedindoeuropejskiego nie jest całkowicie nowa.)
Zobacz też języki azjanickie ekspansja języków indoeuropejskich Colin Renfrew
Literatura Bellwood, Peter. (2001). "Early Agriculturalist Population Diasporas? Farming, Languages, and Genes." Annual Review of Anthropology. 30:181-207. Bellwood, Peter. (2004). First Farmers: The Origins of Agricultural Societies. Blackwell Publishers. Childe, V. Gordon. (1926). The Aryans: A Study of Indo-European Origins. London: Paul, Trench, Trubner. Gimbutas, Marija (1982). The Goddesses and Gods of Old Europe: 6500–3500 B.C.: Myths, and Cult Images Berkeley: University of California Press. Gimbutas, Marija (1989). The Language of the Goddess. Harper & Row, Publishers. . Gimbutas, Marija (1991). The Civilization of the Goddess. SanFrancisco: Harper. . Renfrew, Colin. (1987). Archaeology and Language. London: Jonathan Cape. . Renfrew, Colin (2003) Time Depth, Convergence Theory, and Innovation in Proto-Indo-European, w Languages in Prehistoric Europe, isbn = 3-8253-1449-9.
Starej Europy, Kultura