thumb|Przykłady zróżnicowanego zabarwienia skóry ludzi. Cecha ta niekiedy bywa uznawana za wyznacznik przynależności do danej rasy Rasa człowieka – system klasyfikacji ludzi na duże i odrębne populacje lub grupy ze względu na dziedziczne cechy zewnętrzne (fenotyp), pochodzenie geograficzne, kulturę, historię, język, etniczność i status społeczny. Na początku XX wieku termin ten był często stosowany w znaczeniu taksonomicznym, w celu podkreślenia genetycznego zróżnicowania ludzkich populacji określonych przez fenotypDefinicja w Oxford Dictionaries.
Termin „rasa” wzbudza kontrowersje związane z brakiem porozumienia, czy dotyczy on stosowanej w klasyfikacji biologicznej naturalnej jednostki, czy też jest konstruktem społecznym. Określenie to nadal funkcjonuje w swoim ścisłym, terminologicznym znaczeniu. W antropologii pojęcie rasa zostało sformalizowane i jest stosowane w odniesieniu do ludzi zgodnie z ogólną praktyką zoologiczną. W formalnej taksonomii rasa, rozumiana jako podgatunek jest stosowana do opisu mikroewolucji. Jednak w potocznym użyciu wyraz „rasa” może określać grupę religijną, kulturową, społeczną, narodową, etniczną, językową, genetyczną, geograficzną lub anatomiczną, co stanowi potencjalne źródło nieporozumień.
Słowo „rasa” pochodzi z języka arabskiego (ras „głowa, początek, pochodzenie”). Określenie zostało użyte po raz pierwszy w roku 1606 przez Fanta, a użyte do klasyfikacji form ludzkich przez F. Berniera w roku 1684. Termin był stosowany w kolejnych wiekach przez wielu przyrodników. W XX wieku powstały liczne definicje rasy człowieka. Trzy główne koncepcje to koncepcja typologiczna, populacyjna i koncepcja klin.
Biolodzy stosują termin „rasa” w opisie grup o wspólnym pochodzeniu, jednak słowo używane jest często w naiwny i uproszczony sposób. Społeczne postrzeganie i grupowanie ras zmieniają się z upływem czasu. W przeszłości rasy ludzkie wyróżniano na podstawie kryteriów morfologicznych. Powstało wiele klasyfikacji rasowych wyróżniających od 2 do 63 ras. Wraz z rozwojem wiedzy o zróżnicowaniu gatunku ludzkiego pierwotne klasyfikacje zostały uznane za konstrukt społeczny, w znacznym stopniu wynikający z uprzedzeń bez potwierdzenia w badaniach naukowych. Od połowy XX wieku koncepcje podziałów rasowych są krytykowane. Wraz z rozwojem genetyki opis zmienności gatunku ludzkiego koncentruje się na zmienności genetycznejGraves, Joseph L. (2006). „What We Know and What We Don't Know: Human Genetic Variation and the Social Construction of Race”. Social Science Research Council (SSRC).. Po zakończeniu Human Genome Project naukowcy pozostali podzieleni, czy klasyfikacja rasowa pozwoli właściwie uporządkować pozyskane dane genetyczne, czy też należy stosować inną terminologię. Współczesna wiedza nie pozwala na stosowanie jakiejkolwiek hierarchii grup ludzi, a tym samym nie może być wykorzystana do wspierania ideologii rasistowskich. Postrzeganie ras często opiera się na popularnej taksonomii (folk taxonomy), która definiuje główne typy na podstawie spostrzeganych cech zewnętrznych. Część naukowców zaleca rezygnację ze stosowania pojęcia rasaSober, Elliott (2000). Philosophy of biology (2nd ed.). Boulder, CO: Westview Press. .
Związek pojęcia rasa z ideologiami i teoriami (np. antysemityzm lub eugenika) powstałymi na bazie XIX-wiecznej antropologii i fizjologii sprawił, że od drugiej połowy XX wieku samo używanie pojęcia rasa stało się problematyczne. Mimo ciągłego używania, pojęcie to jest coraz częściej zastępowane innymi słowami, które są obciążone mniejszym ładunkiem emocjonalnym, np. populacja, ludność, grupa etniczna albo wspólnota, w zależności od kontekstuOxford Dictionaries. Oxford University Press..
Średnia genetyczna odległość Fst między populacjami ludzkimi wynosi około 0,125. Lewontin twierdził, że jest to mała różnica rasowa. Harpending z kolei argumentował, że taka odległość implikuje pokrewieństwo między osobnikami tej samej populacji równoważne pokrewieństwu między półrodzeństwem w populacji, która losowo się krzyżuje, i że osoba z określonej populacji jest genetycznie bliższa niespokrewnionemu osobnikowi tej samej populacji niż półrodzeństwu mieszanego rasowo.https://www.jstor.org/stable/27503827
Historia definicji rasy człowieka thumb|300px|Plakat z 1911 r. przedstawiający podstawowe rasy człowieka mały|300px|Rozmieszczenie poszczególnych ras na mapie z 1870 roku (HuxleyHuxley, T. H. „On the Geographical Distribution of the Chief Modifications of Mankind” (1870) Journal of the Ethnological Society of London.). W opinii Huxleya: Xanthochroi i Melanochroi często absurdalnie klasyfikuje się wspólnie jako rasę „kaukaską”. Legenda zachowuje oryginalne nazewnictwo ras Huxleya (ze współczesnymi wyjaśnieniami w nawiasach):
Termin „rasa ludzka” nawiązuje do ras hodowlanych zwierząt, które ze względu na swoje użyteczne cechy były wyróżniane na długo przed sformułowaniem teorii ewolucji. Od powstania antropologii fizycznej jako odrębnej nauki w XVIII wieku jako aksjomat przyjmowano istnienie ras ludzkich. Chociaż nie jest możliwe ustalenie, który z naukowców wprowadził do antropologii pojęcie rasy, pojęcie zostało niewątpliwie spopularyzowane przez niemieckiego antropologa Johanna Fridricha Blumenbacha. Jego dzieło De generis humani varietate nativa zyskało dużą popularność wśród naukowców w Europie, szczególnie trzecie wydanie książki z 1795 roku. Typologia antropologiczna była rozwijana przez wielu kolejnych naukowców i rozpowszechniła się wśród przyrodników w wieku XIX. W tym czasie powstało wiele koncepcji i klasyfikacji. Teorie rasowe stały się także popularne poza nauką. Koncepcja istnienia ras początkowo opierała się na kreacjonistycznym założeniu i ich niezmienności. Opisywane rasy według tego podejścia zostały stworzone przez Boga i istniały zawsze, podejście takie określane jest jako esencjalizm biologiczny. Charles Darwin w dziele The Descent of Man and Selection in Relation to Sex, w rozdziale VII: On the Races of Man zwrócił uwagę na istnienie wielu typologii rasowych i związany z tym brak wartości klasyfikacyjnych takich podziałów. Dodatkowym problemem było samo określanie człowieka jako gatunku. Zarówno określenie „rodzaj ludzki”, jak i „rasa ludzka” odnosiły się do gatunku. Darwin, zwracając uwagę na ciągły charakter zmienności w obrębie gatunku ludzkiego, odrzucał przypisywanie rasom statusu gatunków, wykazując na możliwość swobodnego krzyżowania się osobników różnych ras i płodność potomstwa. W odniesieniu do teorii ewolucji uznawał wszystkie rasy ludzkie za grupy jednego gatunku zamieszkujące różne tereny, co odpowiada pojęciu populacja. mały|300px|Mapa etnograficzna z Meyers Konversations-Lexikon (lata 1885–90), pokazująca rozmieszczenie poszczególnych ras głównych i ich ówcześnie wyodrębnianych odmian: kaukaskiej (aryjskiej, chamickiej i semickiej), mongolskiej (północnej mongolskiej, chińskiej i indochińskiej, japońskiej i koreańskiej, tybetańskiej, malajskiej, polinezyjskiej, maoryskiej, mikronezyjskiej, eskimoskiej, indiańskiej) oraz negroidalnej (afrykańskiej, hotentockiej, melanezyjsko-papuańskiej, „negrito”, australijskich Aborygenów, drawidyjskiej i syngaleskiej) Tradycyjnie używane podziały opierają się na zewnętrznych, rzucających się w oczy cechach takich jak: kolor skóry, kształt czaszki lub twarzy, wzrost, kształt i kolor włosów; kolor oczu, oraz na samoidentyfikacji.
Klasyfikacje gatunku ludzkiego obejmowały podział na rasy, różnie nazywane przez twórców podziału. W czasach przed Linneuszem Immanuel Kant podzielił gatunek ludzki na cztery rasy w zależności od zamieszkiwanego klimatu: klimat zimny – Indianie, Eskimosi, Mongołowie – rasa czerwona, klimat gorący i suchy – Hindusi, Arabowie – rasa żółta, klimat wilgotny – Europejczycy – rasa biała, klimat ciepły i wilgotny – Afrykanie – rasa czarna.
W roku 1756 Karol Linneusz w X wydaniu Systema naturae podzielił ludzkość na cztery rasy: Homo europaeus, Homo asiaticus, Homo americanus, Homo africanus. W wydaniu XII dzieła Linneusza wydawca J.F. Gmelin zamieścił podział na 5 ras nawiązujący do barwy skóry: Homo albus (biały), Homo badius (żółty), Homo niger (czarny), Homo cupreus (miedziany), Homo fuscus (ciemny, brązowy).
W roku 1812 Georges Cuvier podzielił ludzi na trzy rasy jako kryterium stosując wyłącznie barwę skóry: rasa biała, rasa czarna, rasa żółta.
Pod koniec XIX wieku podziały na rasy ludzkie opierały się na definicji rasy geograficznej. Tak rozumiana rasa obejmowała zbiór grup ludzkich podobnych do siebie według kryteriów określonych cech rasowych, zamieszkujących na wspólnym terytorium i często mających wspólne pochodzenie. Zestaw cech rasowych dobierany był przez antropologów subiektywnie bez stosowania metod statystycznych. Jednej z klasyfikacji ras geograficznych dokonał Joseph Deniker dzieląc gatunek ludzki na 3 rasy, a w nich wyróżniając 29 ras. Renato Biasutti przedstawił jeszcze bardziej rozbudowany podział, w którym wyróżnił trzy rasy, odpowiadające podgatunkom oraz hierarchicznie trzy kolejne poziomy podziału nazwane pniami rasowymi, rasami i podrasami. Inny szczegółowy podział zaproponował Earnest Albert Hooton, wyróżniając odmiany, rasy, podrasy wtórne oraz typy morfologiczne.
Carleton Coon przedstawił klasyfikację, która wyróżniała pięć ras: kaukazoidzi, mongoloidzi, negroidzi, kapoidzi oraz australoidzi. Jeszcze inne klasyfikacje wyróżniały większą liczbę ras geograficznych (np. Egon Freiherr von Eickstedt, N.N. Czeboksarow, W.W. Bunak). Najbardziej szczegółowego podziału ras geograficznych dokonał Renato BiasuttiMały słownik antropologiczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976.
Thomas Huxley w 1870 roku napisał artykuł „O geograficznym rozmieszczeniu głównych modyfikacji ludzkości”, w którym proponował rozróżnienie gatunku ludzkiego na rasy i opisywał ich rozmieszczenie na Ziemi.
Artykuł Thomasa Huxleya został odrzucony przez Royal Society i w ten sposób stał się jedną z teorii najpierw proponowanych, a potem odrzuconych przez wczesnych zwolenników ewolucji.
Pomimo odrzucenia poglądów Huxleya przez naukowców, jego artykuł czasami cytowany jest przez zwolenników grupowania ludzkości (racialism)M. Di Gregorio – T.H. Huxley's place in natural science (1984). Podobnie jak Karol Darwin, Huxley był monogenistą – wierzył, że wszyscy ludzie są częścią tego samego gatunku, z morfologicznymi różnicami powstającymi z początkowej jednolitości. Ten pogląd jest przeciwstawny poligenizmowi, teorii głoszącej, że każda rasa jest odmiennym gatunkiem o różnych miejscach pochodzenia.
Pomimo swojego monogenizmu i popierania abolicjonizmu z powodów etycznych, Thomas Huxley wierzył w hierarchię wrodzonych zdolności. Postawa ta jest ewidentna w jego artykułach, takich jak: „Emancypacja Czarnych i Białych” i „Ewolucja i etyka”.
W latach 30. XX wieku antropolog Julian Sorell Huxley zaproponował aby zmienność w obrębie gatunku ludzkiego opisywać nie za pomocą wyrazu „rasa”, lecz słowem „klina” (ang. cline). Wiązało się to ze stwierdzeniem, że rozkład cech człowieka jest ciągły, co wiąże się ze stopniowymi zmianami częstości genów w przestrzeni. W kolejnych latach także inni antropolodzy krytycznie odnosili się do rozpowszechnionych poglądów rasowych zwalczając bezzasadny determinizm biologiczny. Po sformułowaniu tez nowej syntezy ewolucyjnej, na początku lat 60. XX wieku Livingstone stwierdził, że nie ma ras, a jedynie kliny. W tym samym czasie Theodosius Dobzhansky również odrzucił tradycyjne znaczenie słowa rasa, uznając, że można je traktować tylko jako „układ otwarty”. W ten sposób powstała populacyjna teoria rasy. W koncepcji tej przyjęto, że przedmiotem ewolucji jest nie osobnik, a populacja. O tym, czy daną populację można traktować jako rasę, decyduje wyłącznie badacz. W ramach koncepcji populacyjnej S.C. Coon, S.M. Garn i J.B. Birdsell przedstawili podział gatunku ludzkiego na 9 ras: europeidalna, afrykańska, azjatycka, australijska, malezyjska, indyjska, amerykańska, polinezyjska, mikronezyjska.