Gmach parlamentu Rzeszy w Berlinie (niem. , potocznie Reichstag) – od 1999 roku siedziba Bundestagu w Berlinie. Od 1994 roku jest miejscem obrad Zgromadzenia Federalnego (niem. Bundesversammlung), które odbywa się co pięć lat w celu wyboru prezydenta Niemiec (niem. Bundespräsident). Gmach znajduje się w dzielnicy Tiergarten.
Neorenesansowy budynek został zbudowany w latach 1884–1894 według projektu Paula Wallota. Do 1918 roku obradował w nim parlament II Rzeszy Niemieckiej. W latach 1919–1933 odbywały się tu posiedzenia parlamentu Republiki Weimarskiej. Gmach doznał poważnych uszkodzeń wskutek pożaru w 1933 r. oraz w wyniku działań wojennych. Został odbudowany w zmodernizowanej formie w latach 60. XX wieku przez Paula Baumgartena i przebudowany po zjednoczeniu Niemiec w latach 1991–1999 według projektu Normana Fostera. mały|Reichstag w Berlinie, widok od strony zachodniej mały|Reichstag, 1995
Historia budowy Tymczasowa siedziba parlamentu mały|lewo|Tymczasowa siedziba Reichstagu przy 4 w Berlinie Pierwszą siedzibą Reichstagu w Berlinie był barokowy gmach pruskiej Izby Panów (niem. Preußisches Herrenhaus) przy 3. Tu obradował od 1867 roku Reichstag Związku Północnoniemieckiego utworzonego przez Prusy, do którego weszły 22 państwa niemieckie położone na północ od linii Menu oraz, jako część Prus, Wielkie Księstwo Poznańskie. Po powstaniu II Rzeszy Niemieckiej w 1871 roku do Reichstagu dołączyli parlamentarzyści państw południowoniemieckich i budynek nie był w stanie pomieścić wszystkich posłów. Od marca 1871 roku Reichstag zaczął obradować w pałacu Schwerin, dawnej siedzibie pruskich deputowanych (niem. Preußisches Abgeordnetenhaus), przy Leipziger Straße 75, który wkrótce również okazał się zbyt mały. 19 kwietnia 1871 roku Reichstag wypowiedział się, że:
Inne sformułowanie, nawiązujące do niedawnego zwycięstwa Prus nad Francją oraz założenia II Rzeszy Niemieckiej, o tonie silnie nacjonalistycznym, nie uzyskało poparcia większości deputowanych.
W 1871 roku powołano do życia parlamentarną komisję, która otrzymała zadanie przygotowania budowy nowej siedziby parlamentu: wyszukania odpowiedniej lokalizacji, opracowania planu budowy, przeprowadzenia konkursu na projekt architektoniczny oraz zapewnienia prac parlamentu w okresie przejściowym. Wkrótce znaleziono tymczasową siedzibę Reichstagu i w ciągu 70 dni dawny budynek Królewskiej Manufaktury Porcelany (niem. Königliche Porzellan-Manufaktur Berlin K.P.M.) przy Leipziger Straße 4 został zaadaptowany dla potrzeb parlamentu. Oczekiwano, że okres przejściowy potrwa nie więcej niż 5–6 lat – rzeczywistości trwał on aż 23 lata.
Działka budowlana mały|Pałac Raczyńskiego po wschodniej stronie Königsplatz, ok. 1880 mały|Projekt gmachu Reichstagu autorstwa Ludwiga Bohnstedta, 1872 Problemy napotkano już przy wyborze odpowiedniej parceli. Po krótkich poszukiwaniach komisja zdecydowała o postawieniu budynku po wschodniej stronie Königsplatz, dzisiejszego placu Republiki (niem. ). Jednak w miejscu tym stał pałac hrabiego Atanazego Raczyńskiego, polskiego ziemianina i pruskiego dyplomaty, dziedzicznego członka pruskiej Izby Panów. Komisja założyła, że jej plany otrzymają wsparcie cesarza, a co za tym idzie zgodę Raczyńskiego, i w 1872 rozpisała międzynarodowy konkurs na gmach Reichstagu.
Konkurs, w którym wzięło udział ponad stu architektów (ok. 1/3 z zagranicy), został rozstrzygnięty w lipcu 1872 roku. Wygrał projekt z Gothy. Projekt ten spotkał się z powszechnym uznaniem, lecz nie mógł zostać zrealizowany ze względów prawnych. Hrabia Raczyński wzbraniał się stanowczo przed sprzedażą parceli, a cesarz Wilhelm I nie skłaniał się ku wywłaszczeniu, choć wybór miejsca uważał za odpowiedni.
Wobec tego komisja zaczęła rozważać alternatywną lokalizację po zachodniej stronie placu, w miejscu, gdzie wznosił się gmach opery Krolla (niem. Krolloper). Komisja kilkakrotnie rekomendowała parlamentowi podjęcie uchwały o zakupie tych gruntów, ten jednak za każdym razem ją odrzucał. Wielu deputowanych nie mogło pogodzić się z myślą o budowie siedziby Reichstagu w miejscu przybytku rozrywki. Innym wydawało się, że droga z hoteli, gdzie rezydowali, jest zbyt długa, szczególnie przy złych warunkach pogodowych. Cesarz coraz bardziej się niecierpliwił i w końcu w liście do kanclerza Rzeszy Ottona von Bismarcka zaaprobował nową lokalizację.
Po śmierci hrabiego Raczyńskiego w 1874 r. pierwotna koncepcja budowy gmachu po wschodniej stronie placu wydawała się bliska realizacji – jednak działkę udało się nabyć (w zamian za wysokie odszkodowanie) dopiero po wieloletnich negocjacjach z synem hrabiego, Karolem Edwardem Raczyńskim.
Budowa mały|Projekt gmachu Reichstagu autorstwa Paula Wallota, 1882 mały|Położenie kamienia węgielnego pod budowę Reichstagu, 1884 Projekt (1881–1884) W grudniu 1881 roku Reichstag zdecydował się zakupić działkę Raczyńskiego. Żywo dyskutowano kwestię zlecenia bez konkursu Ludwigowi Bohnstedtowi aktualizacji i realizacji jego zwycięskiego projektu z 1872 r. Jednak w lutym 1882 roku zdecydowano się na rozpisanie nowego konkursu – tym razem, na prośbę Związku Niemieckich Architektów i Inżynierów, jedynie o zasięgu narodowym. Wysoka nagroda pieniężna gwarantowała szerokie zainteresowanie najlepszych specjalistów. Również Bohnstedt przystąpił do rywalizacji, ale bez powodzenia. Spośród 190 nadesłanych prac wyłoniono dwa zwycięskie projekty: Paula Wallota z Frankfurtu nad Menem i z Monachium. Ponieważ jednak Wallot uzyskał większą ilość głosów za (19 z 21), to on otrzymał zamówienie publiczne.
W 1880 roku zdecydowano, że w budowie będzie współuczestniczyć berlińska Królewska Akademia Budowlana, sprawując funkcje doradcze. Decyzja ta była raczej niefortunna, ponieważ wielu członków Akademii brało udział w konkursie. Nie można było im udowodnić działania na szkodę Wallota, jednak ich niezwykle pedantyczna krytyka jego prac stawiała pod znakiem zapytania ich obiektywność. Drugą instytucją sprawującą funkcje doradczo-kontrolne był Departament Budownictwa w pruskim Ministerstwie Robót Publicznych, który nader często postulował zmiany w projekcie. Paul Wallot cierpliwie spełniał te żądania, skarżąc się jedynie w listach prywatnych, że co kilka miesięcy musi nanosić poprawki w projekcie wnętrz oraz fasad. Pod koniec tego etapu prac niezależni eksperci wypowiadali opinie, że projekt po tych zmianach mocno odbiegał od pierwotnej wersji przedstawionej przez jej autora.
Kamień węgielny pod budowę położono 9 czerwca 1884 roku. Ceremonia odbyła się z udziałem wojska i nielicznych parlamentarzystów. Obecni byli trzej przedstawiciele rodu Hohenzollernów: cesarz Wilhelm I, jego syn oraz wnuk (późniejsi cesarze Fryderyk III oraz Wilhelm II).
Architektura i wyposażenie wnętrz (1884–1918) Architektura zewnętrzna mały|Budowa gmachu Reichstagu, 1888 mały|Budynek Reichstagu, ok. 1884–1900 Nad salą obrad plenarnych Wallot zaprojektował kopułę o wysokości 85 m. Kopuła została poddana pod krytykę, jako element zarezerwowany dla budowli sakralnych i cesarskich. Pojawiały się nawet zarzuty, że nadto przypomina Kapitol w Waszyngtonie. Z powodu różnych żądań Wallot był zmuszony przenieść kopułę znad plenarnej sali obrad nad zachodnią halę wejściową. Kopułę wzniosła berlińska firma kamieniarska Zeidler & Wimmel. Jednak w miarę posuwania się prac, architekt nabierał przekonania, że kopuła musi zostać rozebrana. Po żmudnych negocjacjach uzyskał w końcu zgodę na dokonanie niezbędnych zmian. W międzyczasie, wokół przyszłej sali plenarnej wzniesiono ściany nośne, które jednak były zbyt słabe, by unieść ciężar kamiennej kopuły. Rozwiązanie problemu znalazł w 1889 roku inżynier budownictwa . Zredukował on wysokość kopuły z 85 do 75 m i zaproponował lekką konstrukcję z żelaza i szkła, która zapewniała dopływ światła słonecznego do sali obrad. Kopułę zwieńczyła korona cesarska.
Wilhelm II, od 1888 roku urzędujący cesarz, z początku miał bardzo pozytywny stosunek do budowy Reichstagu. Popierał Wallota, również w kwestii lokalizacji kopuły, chociaż ta miała być wyższa niż 67-metrowa kopuła berlińskiego pałacu miejskiego (niem. Berliner Stadtschloss) i była wyrazem żądań nielubianego przez cesarza parlamentu. Od ok. 1892 roku widoczna była jednak narastająca niechęć monarchy do projektu, który wyrażał się o nim: „szczyt braku smaku” (niem. Gipfel der Geschmacklosigkeit), “całkowicie niefortunna kreacja” (niem. völlig verunglückte Schöpfung), a nawet nieoficjalnie jako “małpiarnia Rzeszy” (niem. Reichsaffenhaus). Wobec Wallota odczuwał wyraźną osobistą awersję po tym, jak architekt odmówił przeprowadzenia kolejnych zmian w projekcie. Odmówił przyznania architektowi wielu odznaczeń, do których ten był nominowany. Swojemu zaufanemu Philippowi zu Eulenburgowi zwierzał się w liście, że udało mu się obrazić Wallota podczas osobistej audiencji.
Paul Wallot rozwijał projekt w powszechnym wówczas stylu historycznym: architektura zewnętrzna bazowała na włoskim renesansie (prezentując styl neorenesansowy), połączonym z elementami renesansu niemieckiego, neobaroku, a także modnymi wówczas konstrukcjami z żelaza i szkła (kopuła). Architektoniczna synteza Wallota nie była pozytywnie odbierana przez jemu współczesnych. Tradycjonaliści odrzucali elementy modernistycznej kopuły, a młodsi krytycy nie mogli zaakceptować masywnego, neorenesansowego prostopadłościanu. Szczególnie dotkliwą krytykę wyraził w 1922 ówczesny architekt miasta Berlina , nazywając budynek „karawanem pierwszej klasy” (niem. Leichenwagen erster Klasse). Jednak inne źródła podają, że większość niemieckich architektów odebrała projekt z wielkim uznaniem.
5 grudnia 1894 roku położono ostatni zwornik. W ceremonii otwarcia gmachu uczestniczyło wojsko. Wallot osobiście oprowadził parę cesarską po nowej siedzibie parlamentu. Oficjalnie Wilhelm II wypowiadał się pozytywnie o budowli. Koszty budowy wyniosły 24 miliony marek. Finansowanie nastąpiło z reparacji wojennych zapłaconych przez Francję po przegranej wojnie z Prusami w latach 1870–1871.
Architektura wnętrz mały|Sala obrad plenarnych, ok. 1889 mały|Sala obrad, ok. 1894, rysunek Willy’ego Stöwera Budynek Reichstagu był zaprojektowany, by spełniać funkcje parlamentu. W centralnej części gmachu znajdowała się sala plenarna dla 397 parlamentarzystów.
Poza salami obrad dla Reichstagu, a obecnie Bundestagu, w gmachu urządzono czytelnię, liczne sale rozmów, salę wypoczynkową, garderoby, przebieralnie. Budynek mieścił również bibliotekę zawierającą ponad 90 tysięcy woluminów, która rozrosła się do 320 tys. (stan przy rozwiązaniu biblioteki). Archiwum Reichstagu wkrótce liczyło około miliona pism, które przesyłano do czytelni przy pomocy systemu wind pneumatycznych. Ponadto budynek posiadał własną elektrownię, która zapewniała stały dopływ prądu, system regulacji ogrzewania, elektryczną wentylację, okna o podwójnych szybach, sieć telefoniczną, toalety.
Jedynym mankamentem okazał się brak wystarczającej liczby gabinetów do pracy dla parlamentarzystów. Na tle innych europejskich parlamentów, nowy Reichstag o powierzchni 138×96 m, był relatywnie mały. Kolejne przebudowy nie przyczyniły się do rozwiązania tego problemu.
Większość pomieszczeń była wyłożona drewnianą boazerią, przeważało drewno dębowe, sosnowe oraz gatunki orientalne. Za drewnem przemawiały względy akustyczne oraz stylistyczne. Wallot zaprojektował wnętrza oraz wyposażenie w stylu niemieckiego renesansu z XVI–XVII w. Drewniane boazerie oraz drewniane dekoracje (rozety nad drzwiami, obeliski, poskręcane kolumny, girlandy oraz figury alegoryczne) należały do koniecznych detali reprezentacyjnych budowli państwowych doby renesansu. Tego typu zdobnictwo uważane było za typowe niemieckie i w zamyśle architekta miało kontrastować z bardziej międzynarodowym stylem neorenesansowym charakteryzującym architekturę zewnętrzną.