Archozaury, gady naczelne (Archosauria – z gr. archos – władca + sauros – jaszczur) – takson diapsydalnych gadów obejmujący zaawansowane ewolucyjnie rzędy gadów.
Nazwę „archozaury” zaproponował Edward Drinker Cope w 1869 r. dla grupy, do której zaliczył zauropterygi, krokodyle, „tekodonty”, dinozaury, anomodonty (do których zaliczał dicynodonty i dinocefale) i grupę Rhynchocephalia (do której zaliczał rynchozaury i sfenodonty)Cope, Edward D. (1869) „Synopsis of the extinct Batrachia, Reptilia and Aves of North America.” Transactions of the America Philosophical Society 14:1–252.. Później archozaury były różnie definiowane, bywały nawet uznawane za grupę parafiletyczną; ostatecznie jednak w XX wieku przyjęło się ich rozumienie jako monofiletycznej grupy obejmującej dinozaury, pterozaury, krokodyle i „tekodonty”Romer, Alfred S. (1956) „Osteology of the Reptilia.” University of Chicago Press, Chicago, 772 pp.. Przedmiotem sporów pozostaje jednak, jak dokładnie należałoby zdefiniować tę grupę. Ścierają się tu dwie koncepcje:
Archozaury w węższym rozumieniu to klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka krokodyli i ptaków oraz wszystkich jego potomków, ostatniego wspólnego przodka grup Ornithodira i Crurotarsi oraz wszystkich jego potomków lub ostatniego wspólnego przodka Crocodylus niloticus i Passer domesticus oraz wszystkich jego potomków; niezależnie od dokładnego sformułowania definicji do tak rozumianych archozaurów należą jedynie klady Ornithodira/Avemetatarsalia i Crurotarsi/Pseudosuchia, nie są natomiast archozaurami niektóre zwierzęta tradycyjnie zaliczane do „tekodontów” (nazwa obecnie używana raczej nieformalne, gdyż odnosi się do grupy parafiletycznej).
Archozaury w szerszym rozumieniu to diapsydy wyróżniane przez szereg apomorfii, przede wszystkim przez występowanie otworów przedoczodołowych w czaszce; do tak rozumianych archozaurów należą nie tylko Ornithodira i Crurotarsi, ale też kilka rodzin „tekodontów” nie należących do żadnego z tych dwóch kladów – Proterosuchidae, Erythrosuchidae, Euparkeriidae i Proterochampsidae. Fitozaury z pewnością należą do archozaurów w szerszym rozumieniu, mogą natomiast nie należeć do archozaurów w rozumieniu węższym.
Archozaury w szerszym rozumieniu pojawiły się w późnym permie (ok. 250 mln lat temu). Odkryte w Rosji skamieniałości, które mogły należeć do przedstawicieli grupy Rauisuchia oraz odkryte w Polsce tropy prawdopodobnie pozostawione przez bazalne dinozauromorfy sugerują, że archozaury w rozumieniu węższym (Ornithodira + Crurotarsi) pojawiły się we wczesnym triasie; najstarsze zwierzęta, o których wiadomo na pewno, że należały do archozaurów w węższym rozumieniu (m.in. Asilisaurus) żyły w środkowym triasie (anizyk). Grupa osiągnęła szczyt rozwoju w erze mezozoicznej. To jedyna grupa gadów z zębami osadzonymi tekodontycznie – w zębodołach. Jedna z linii ewolucyjnych archozaurów – dinozaury – zdominowała królestwo ziemskich kręgowców przez większość ery mezozoicznej. Wiele z nich osiągało potężne rozmiary, a niektóre przeszły na dwunożny tryb życia.
Współcześnie żyjącymi przedstawicielami archozaurów są krokodyle oraz jedna z linii rozwojowych dinozaurów – ptaki.
Klasyfikacja Archozaury (Archosauria) sensu Benton, 2004 (Archosauriformes sensu Gauthier i in., 1988Gauthier, Jacques; Kluge, Arnold G. i Rowe, Timothy (1988) „Amniote phylogeny and the importance of fossils.” Cladistics 4:105–209.) †Proterosuchidae †Erythrosuchidae †Euparkeriidae †Proterochampsidae Archozaury (Archosauria) sensu Gauthier, 1986 (Avesuchia sensu Benton, 2004) Crurotarsi / Pseudosuchia ? †fitozaury (Phytosauria) †Ornithosuchidae †aetozaury (Aetosauria) †rauizuchy (Rauisuchia) (być może takson parafiletyczny) Crocodylomorpha krokodyle (Crocodylia) Ornithodira / Avemetatarsalia Dinosauromorpha dinozaury (Dinosauria) dinozaury gadziomiedniczne (Saurischia) ptaki (Aves) †dinozaury ptasiomiedniczne (Ornithischia) †pterozaury (Pterosauria)
Filogeneza Kladogram archozaurów według Brusatte i współpracowników (2010)
Kladogram archozaurów według Nesbitta (2011) – drzewo ścisłej zgodności wygenerowane na podstawie 360 najbardziej oszczędnych drzew
Przypisy