Wolbórz

Wolbórz – miasto w centralnej Polsce, położone w województwie łódzkim, w powiecie piotrkowskim, w gminie Wolbórz. Miejscowość jest siedzibą gminy Wolbórz. Do 1953 roku miejscowość była siedzibą gminy Bogusławice. W latach 1273–1795 miasto biskupów włocławskichPrzeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 15. w powiecie piotrkowskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wiekuWojewództwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 67..

Według danych GUS z 31 grudnia Wolbórz zamieszkiwało 2328 osób.

Położenie Miejscowość położona jest w rozwidleniu rzek Wolbórki i Moszczanki, przy drodze ekspresowej S8 z Warszawy do Katowic i Wrocławia, pomiędzy Tomaszowem Mazowieckim a Piotrkowem Trybunalskim.

Wolbórz leży w historycznej ziemi sieradzkiej. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa piotrkowskiego.

Historia thumb|left|Leszek Czarny wystawia przywilej na lokację na prawie niemieckim m. Wolborza i wsi w jego okręgu, 1273 r. thumb|left|Monument upamiętniający wymarsz wojsk Władysława Jagiełły pod Grunwald przed Pałacem Biskupów Kujawskich mały|lewo|Plac im. Władysława Jagiełły w centrum miasta thumb|Szkoła podstawowa im. Władysława Jagiełły Prace wykopaliskowe pokazują, że na terenie dzisiejszego Wolborza osadnictwo istniało już 4 tysiące lat temu. Pierwsza udokumentowana wzmianka o Wolborzu pojawiła się w falsyfikacie mogileńskim antydatowanym na Wolbórz był wtedy centrum opola, a później został przekształcony w kasztelanię.

Wolbórz był miastem rezydencjonalnym biskupów włocławskich. W był już znaczącą osadą, co potwierdziło uzyskanie praw miejskich (na prawie średzkim) w (16 lat po Krakowie) z nadania Leszka Czarnego. Lokacja została potwierdzona w (tym razem na prawie magdeburskim), a miasto stało się centrum okolicy. Miasto miało komorę celną i własne władze samorządowe. Rozwijał się handel, rzemiosło i oświata. Wolborzanie jeździli do Krakowa, by kształcić się w tamtejszej Akademii lub korzystali z jej filii zorganizowanej w Wolborzu. Pracowało w niej siedmiu profesorów. Miała prawo nadawania stopni naukowych bakałarza filozofii i nauk wyzwolonych.

9 września Władysław Jagiełło wydał w Wolborzu odezwę skierowaną do duchowieństwa, panów świeckich i książąt chrześcijańskich, przedstawiającą 29 artykułów obwiniających zakon krzyżacki. Miasto było również miejscem koncentracji dla rycerstwa z Małopolski i wschodnich ziem Korony zarówno przed bitwą pod Grunwaldem, jak i przed kolejnymi wyprawami króla Jagiełły przeciwko KrzyżakomA. Nadolski, Grunwald 1410, Bellona (wydawnictwo) (wyd. II, 2008 r.), s. 34..

Wiek XV i XVI to dalszy rozwój Wolborza, głównie gospodarczy. Miasto posiadało około 100 warsztatów sukienniczych, liczne warsztaty piwowarskie, rozwijały się inne cechy, zbudowano 6 młynów. Okręg powiększył się terytorialnie o kilka wsi, którym przyznawano prawa lokacyjne.

W Wolbórz posiadał 5 kościołów: kościół farny św. Mikołaja kościół św. Krzyża kościół szpitalny św. Leonarda nad Wolbórką (szpital istniał w mieście od ) kościoły św. Trójcy i św. Ducha (przy obu istniały szpitale) W późniejszym czasie wybudowano jeszcze kościół św. Anny. Wszystkie świątynie, oprócz kościoła farnego, były małe i drewniane – niektóre dokumenty nazywają je kaplicami.

W 1536 i miasto było niszczone przez pożary. Jego odbudowę ułatwiły zwolnienia z podatków dotyczące zarówno miasta, jak i jego mieszkańców, a także zapomogi przekazywane przez lenników królewskich (m.in. księcia pruskiego Albrechta). W kościół św. Mikołaja stał się prepozyturą, a później (w 1544) kolegiatą.

W latach 1553–1569 wójtem Wolborza był wybitny polski pisarz polityczny okresu renesansu i sekretarz króla Zygmunta I Starego (w latach 1547–1553) – Andrzej Frycz Modrzewski.

Po II rozbiorze Wolbórz znalazł się w granicach Królestwa Pruskiego, w którym pozostawał aż do 1807, kiedy to znalazł się w Księstwie Warszawskim. Gdy kongres wiedeński w 1815 zdecydował o powstaniu Królestwa Kongresowego, Wolbórz znalazł się w jego granicach.

W zaborczy rząd carski, żeby ukarać wolborzan za ich patriotyzm, odebrał świątyni św. Mikołaja tytuł kolegiaty, który odzyskała dopiero w 2008 r.Abp 022-776/08 Dekret w sprawie przywrócenia kościołowi św. Mikołaja w Wolborzu tytułu kolegiaty, Łódź 6 lipca 2008 r.

Mieszkańcy Wolborza brali czynny udział w powstaniu styczniowym, za co karą była utrata praw miejskich. Miasto objął ukaz carski z 30 maja 1870 zmniejszający liczbę miast w guberniach Kraju Priwiślańskiego. Ukaz działał wstecz i odbierał prawa z dniem 23 stycznia przyłączając jednocześnie Wolbórz do gminy Bogusławice.

We wrześniu 1939 walki z wojskami hitlerowskimi znane jako bitwa pod Piotrkowem TrybunalskimWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 332.. Podczas okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej Niemcy mordowali Polaków, a także wywieźli do łódzkiego getta wszystkich miejscowych Żydów.

W dniu 1 stycznia , po 140 latach, Wolbórz odzyskał prawa miejskieRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 lipca 2010 r. ()..

Demografia thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Wolborza w 2014 roku

Ludzie związani z Wolborzem

Zabytki mały|Kolegiata św. Mikołaja w Wolborzu thumb|Miejski Ośrodek Kultury im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego zespół parkowo-pałacowy biskupów kujawskich kolegiata pod wezwaniem świętego Mikołaja, w pierwotnej, drewnianej, formie; jej budowę ukończono w 1148 r. bożnica z drugiej połowy XIX wieku – po wojnie użytkowana jako łaźnia, obecnie służąca od wielu lat jako dom mieszkalny, zatraciła niemal wszystkie cechy stylowe. cmentarz żydowski w Wolborzu – relikty kirkutu. cmentarz parafialny (rzymskokatolicki) kaplica św. Rocha z 1915 r. kaplica cmentarna św. Anny (koniec XIX wieku) kamieniczki w rynku (XIX wiek) relikty murowanego zamku biskupiego z XIV wieku, spalonego w 1766 roku, obecnie przykryte ziemią (prace archeologiczne prowadzone w 1972 roku pod kier. M. Gąsiora) – dostęp do nich utrudniony jest ze względu na położenie (obszar dawnego zamku oraz zamkowych ogrodów znajduje się na terenie kilku działek należących do różnych właścicieli); nieistniejący już zamek stanowił siedzibę biskupów kujawskich przed wybudowaniem przez nich nowego pałacu, istniejącego do dzisiaj

Interesujące jest zabytkowe i nieczęsto spotykane założenie urbanistyczne starej części Wolborza – w formie tak zwanej owalnicy umiejscowionej w widłach dwóch rzek, Moszczanki i Wolbórki, między którymi położona jest najstarsza część Wolborza.

Placówki o charakterze muzealnym Pożarnicze Centrum Historyczno-Edukacyjne Ziemi Łódzkiej Izba Tradycji Zespołu Szkół im. A.F. Modrzewskiego

Sport Szczerbiec Wolbórz – założone w 1921 roku Towarzystwo Sportowe Szczerbiec Wolbórz LUMKS Wolbórz Ludowy Uczniowski Międzyszkolny Klub Sportowy w Wolborzu

Przypisy

Bibliografia Stefan Siniarski, Kalendarz z dziejów Wolborza 1065-1982, Warszawa 1984. red. Zenon Puchała, „Wolbórz w latach 1983–2007. Kalendarium, Wolbórz 2009. Halina Irena Szumił, Wolbórz na przestrzeni wieków, Wolbórz-Lublin 2003. . Władysław Ziółek, Dekret w sprawie przywrócenia kościołowi św. Mikołaja w Wolborzu tytułu kolegiaty, Łódź 6 lipca 2008 r. Abp 022-776/08

Linki zewnętrzne Zamek w Wolborzu na stronie Zamki i Pałace Województwa Łódzkiego

Gmina Wolbórz – strona archiwalna

Kategoria:Miasta biskupów włocławskich (województwo sieradzkie) Kategoria:Miasta polskie lokowane na prawie średzkim Kategoria:Miasta w województwie łódzkim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku Kategoria:Ziemia sieradzka