Abel Janszoon Tasman (ur. w 1603 (?) w Lutjegast w Republice Niderlandów, zm. przed 22 października 1659 w Batawii w Holenderskich Indiach Wschodnich) – holenderski żeglarz, odkrywca i kupiec.

Był pierwszym Europejczykiem, który dopłynął do Tasmanii, Nowej Zelandii, Tonga i Fidżi podczas wyprawy w latach 1642–1643 zorganizowanej przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską (hol. Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC)). Podczas drugiej wyprawy w 1644 sporządził mapy północnego wybrzeża Australii. Jako pierwszy opłynął Australię. Sporządził mapy rozległego obszaru Oceanu Indyjskiego i południowego Pacyfiku.

Tasmanię nazwał Anthoonij van Diemenslandt na cześć swojego sponsora, gubernatora Holenderskich Indii Wschodnich. Następnie funkcjonowała nazwa Van Diemen’s Land (pol. Ziemi van Diemena), zmieniona w 1855 na Tasmanię.

Życiorys Tasman urodził się w 1603 (?) w Lutjegast w prowincji Groningen w Holandii. Niewiele wiadomo na temat jego dzieciństwa i lat młodzieńczych. Z małżeństwa z Claesgie Meyndrix miał córkę. Owdowiał a w 1632 poślubił Jannetije Tjaers.

Praca dla Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej thumb|Wyprawy Tasmana w latach 1642–1643 i 1644 Wkrótce po ślubie – 1632 lub 1633 – został zatrudniony przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską (hol. Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC)). Do 1634 pływał jako starszy oficer na statku handlowym pomiędzy Batawią a Molukami – w 1634 był pierwszym oficerem na statku „Weesp”, a w lipcu tego roku został mianowany szyprem małego statku „Mocha”. Patrolował wówczas Holenderskie Indie Wschodnie (obszar współczesnej Indonezji), co wiązało się z potyczkami z przemytnikami i rebeliantami. Podczas rejsu na wyspę Seram trzech członków jego załogi zostało zabitych przez tubylców a wielu zostało rannych. W 1636 był starszym oficerem na statku „Banda”.

W 1637 odwiedził Holandię, by uregulować swoje sprawy i w październiku 1638 powrócił wraz z żoną na stałe do Batawii. W uznaniu jego cech przywódczych został mianowany kapitanem statku „Engel”.

W 1639 gubernator generalny kolonii holenderskich Antonio van Diemen (1593–1645) wysłał go pod komendą (zm. 1641) na wschód celem odkrycia legendarnych „Wysp Złota i Srebra”, które miały leżeć na wschód od Japonii. Wyprawa zakończyła się fiaskiem. Tasman zaproponował powtórzenie poszukiwań, ale zamiast tego został wysłany w podróże handlowe do Japonii i Kambodży. W 1640 i 1641 popłynął do Japonii, a w 1642 na Sumatrę, gdzie podpisał traktat handlowy z sułtanem.

Pierwsza wyprawa (1642–1643) Następnie powierzono mu dowodzenie wyprawą w celu eksploracji półkuli południowej – miał zbadać czy istnieją lądy na południowym Pacyfiku – Terra Australis i przejście morskiego przez Pacyfik do Staten Landt (współczesnego Chile). Miał kierować się instrukcjami , który był jego nawigatorem. Towarzyszył mu holenderski rysownik i kartograf (ok. 1606–1646). W wyprawie brały udział dwa statki – „Heemskerck” i „Zeehaan” – oraz 110 osób załogi.

Wyprawa wyruszyła z Batawii 14 sierpnia 1642. By obrać właściwy kurs, Tasman najpierw popłynął na zachód na Mauritius, gdzie przeprowadzono niezbędne naprawy i pobrano prowiant, i skąd wykonano zwrot na południowy wschód, wykorzystując korzystny układ wiatrów. Wyprawa posuwała się na wschód wzdłuż 45° równoleżnika, docierając na wysokość Tasmanii.

Tasmania 24 listopada 1642 żeglarze ujrzeli zachodnie wybrzeże Tasmanii prawdopodobnie na wysokości portu Macquarie. Nowy ląd Tasman nazwał Van Diemensland (dosł. Ziemią Van Diemena) na cześć Antoniego van Diemena. 5 grudnia oficerowie zadecydowali, by nie poświęcać czasu na eksplorację regionu, przegapiając okazję do odkrycia Cieśniny Bassa. Udano się na południowy kraniec wyspy, skręcając na północny wschód i znajdując ślady obecności mieszkańców, choć ich nie widziano. Po zaczerpnięciu świeżej wody i zatknięciu holenderskiej flagi 4 grudnia wyprawa ruszyła dalej.

Nowa Zelandia thumb|left|Trasa wyprawy Tasmana do Nowej Zelandii (1642–1643) Tasman zamierzał kontynuować wyprawę w kierunku północnym, ale z powodu niekorzystnych wiatrów popłynął na wschód. 13 grudnia 1642 żeglarze ponownie ujrzeli stały ląd – północno-zachodnie wybrzeże Wyspy Południowej Nowej Zelandii i Alpy Południowe. Tasman miał nadzieję, że odkryto zachodnie wybrzeże legendarnego kontynentu na południu. Nowy ląd nazwał Staeten Landt, zakładając, że był on częścią Staten Landt – Wyspy Stanów na południe od Ameryki Południowej – odkrytej i nazwanej przez Jacoba Le Maire (1585–1616)i Willema Corneliszoona Schoutena (ok. 1567–1625).

Wyprawa dalej ruszyła wzdłuż i 16 grudnia dotarła do . 18 grudnia, kiedy kotwiczono w , zauważono wieczorem światła na brzegu i dwie łodzie, które wypłynęły, by z daleka sprawdzić statki. Rozległ się dźwięk przypominający sygnał trąbki i odpowiedziano trąbką. Było to pierwsze udokumentowane spotkanie Europejczyków z Maorysami.

thumb|Rysunek Isaaka Gilsemana przedstawiający incydent w „Zatoce Morderców” – A view of the Murderers' Bay, as you are at anchor here in 15 fathom /Aldus verthoont de Moordenaers Bay; dziennik pokładowy Tasmana (1642–1643) 19 grudnia do Europejczyków przypłynęła łódź z mężczyznami z plemienia , a załoga obdarowała ich białymi tkaninami i nożami. Maorysi odpłynęli a następnie przybyło siedem kolejnych łodzi. Ze statku „Heemskerck” wysłano małą łódź do drugiej jednostki, by przestrzec załogę przed wpuszczaniem zbyt wielu osób na pokład. W drodze powrotnej łódź została staranowana przez Maorysów, którzy zaatakowali marynarzy. Trzech marynarzy zostało zabitych, jeden – śmiertelnie ranny, a trzem udało się dopłynąć do statku. Oba statki otworzyły ogień z muszkietów i armat, lecz łodzie tubylców szybko znalazły się poza jego zasięgiem. Zanim statki zdołały odpłynąć, przybyło 11 lodzi, które natychmiast ostrzelano. Tasman nazwał te wody Moordenaers Baij (dosł. „Zatoką Morderców”).

Następnego dnia wyprawy dotarła do wybrzeża Manawatū na Wyspie Północnej, i dalej do wejścia do Cieśniny Cooka. Podejrzewano, że wpłynięto na wody cieśniny, lecz z powodu burzy nie udało się tego potwierdzić – zakotwiczono na wschód od wysp i d’Urville’a, gdzie świętowano Boże Narodzenie. Dalej wyprawa ruszyła wzdłuż zachodniego wybrzeża Wyspy Północnej – 28 grudnia dostrzeżono wysoką górę – była to , a 4 stycznia 1643 dotarto do przylądka Cape Maria van Diemen, nazwanego na cześć żony van Diemena. Następnego dnia dostrzeżono Great Island w archipelagu Trzech Króli, na której zamierzano wylądować, by nabrać świeżej wody, jednak zaniechano tych planów z uwagi na skaliste wybrzeże, silne fale oraz nieprzyjaźnie nastawionych tubylców na brzegu.

Droga powrotna thumb|left|Rysunek Isaaka Gilsemana przedstawiający wyprawę Tansmana u brzegu Tongatapu; dziennik pokładowy Tasmana (1642–1643) W drodze powrotnej do Batawii, żeglarze obrali kurs na północny wschód, docierając do południowych wysp archipelagu Tonga 21 stycznia 1643. Tam zaopatrzyli się w żywność i wodę, handlując z tubylcami. Na początku lutego 1643 dostrzeżono kilka wysp – były to północne wyspy Fidżi – lecz nie podjęto się lądowania, a statki skierowały się na zachód. Marynarze przetrwali długą burzę i doświadczyli trzęsienia ziemi na morzu. W połowie kwietnia dotarto do Nowej Gwinei a 15 czerwca do Batawii.

Choć generalny gubernator i VOC uznali wyprawę za udaną, to uważali, że Tasman powinien był dokładniej zbadać odkryte przez siebie ziemie, i sprawdzić, czy nowo odkryty Staten Landt jest powiązany ze starym. Do kolejnego rejsu jednak nie doszło.

Druga wyprawa (1644) thumb|Mapa Tasmana w zbiorach Biblioteki Stanowej Nowej Południowej Walii w Australii W 1644 Tasman został wysłany na nową wyprawę z poleceniem dokładniejszego zbadania obszaru między Nową Gwineą, „wielką znaną Ziemią Południową” (zachodnią Australią), Ziemią Van Diemena (Tasmanią) i „nieznaną Krainą Południową”.

Ekspedycja złożona z trzech statków („Limmen”, „Zeemeeuw” i „Braek”) ruszyła z Batawii 29 lutego 1644, kierując się na południowy wschód wzdłuż południowego wybrzeża Nowej Gwinei. Tasman dotarł wprawdzie do Cieśniny Torresa, lecz zidentyfikował ją błędnie jako płytką zatokę i kontynuował podróż wzdłuż północnego i zachodniego wybrzeża Australii, konkludując, że cieśnina pomiędzy Nową Gwineą a Australią nie istnieje. W trakcie wyprawy ponownie towarzyszył mu Frans Jacobszoon Visscher, z którym sporządził mapy północnego wybrzeża – od Cieśniny Torresa do Port Hedland.

Mapa Tasmana Do dziś zachowała się mapa z trasami obydwu wypraw Tasmana – Tasman Map znana również jako Tasman “Bonaparte” Map – która mogła zostać sporządzona pod koniec lat 40. XVII wieku pod nadzorem Franza Jacobszoona Visschera i Isaaka Gilsemana, lub jest kopią oryginalnej mapy, która zaginęła.

Mapa znajduje się w zbiorach Biblioteki Stanowej Nowej Południowej Walii.

Życie w Batawii 4 października 1644 potwierdzono status Tasmana jako dowódcy i szypra, które to funkcje piastował od początku podróży w latach 1642–1643. 2 listopada 1644 Abel Tasman został mianowany członkiem rady sprawiedliwości w Batawii, gdzie monitorował dzienniki okrętowe i doradzał w sprawach żeglugi na Cejlon (współczesna Sri Lanka) i Filipiny. W 1646 roku został wysłany na misje handlowe na Sumatrę, a w 1647 roku do Syjamu (współczesna Tajlandia).

W czasie negocjacji pokojowych dążących do zakończenia wojny trzydziestoletniej, 14 maja 1648 dowodził flotą ośmiu statków podczas nieudanej próby przechwycenia u wybrzeży Filipin hiszpańskiego statku przewożącego srebro z Ameryki. Po powrocie, w styczniu 1649, wszczęto przeciwko niemu postępowanie za to, że pod wpływem alkoholu potraktował jednego ze swoich marynarzy w barbarzyński sposób, wydając rozkaz powieszenia go bez procesu. W listopadzie 1649 postawiono mu zarzuty i uznano go winnym, zawieszono na stanowisku dowódcy, ukarano grzywną i zmuszono do zapłacenia odszkodowania marynarzowi. Na stanowisko został przywrócony 5 stycznia 1651. Wkrótce jednak zakończył służbę i zajął się kupiectwem.

Tasman do końca życia mieszkał w Batawii, gdzie zmarł prawdopodobnie przed 22 października 1659.

Znaczenie Tasman był pierwszym Europejczykiem, który dotarł do Tasmanii, Nowej Zelandii, Tonga i Fidżi i jako pierwszy opłynął Australię. Sporządził mapę rozległego obszaru Oceanu Indyjskiego i południowego Pacyfiku. Jego odkrycia pozostawały niewykorzystane przez ponad 100 lat. 127 lat później w region ten dotarł angielski żeglarz James Cook (1728–1779).

Upamiętnienie Na cześć Tasmana nazwano następujące obiekty geograficzne: Wyspę Tasmanię, a na niej Półwysep Tasmana Morze Tasmana Na terenie Nowej Zelandii Lodowiec Tasmana Jezioro Tasmana Tasman River Góra Tasmana Zatoka Tasmana Park Narodowy im. Abla Tasmana Na terenie Australii: Ziemia Tasmana

Na jego cześć nazwano również planetoidę (6594) Tasman.

W Lutjegast działa Abel Tasman Museum, w którego zbiorach znajdują się obiekty związane z podróżami Tasmana, modele statków, instrumenty nawigacyjne i przybory z XVII wieku, mapy oraz książek.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

– kopia książki opublikowanej w 1898, w Amsterdamie przez Frederik Muller and Co. (F. Adama Van Scheltema i Antona Mensinga)

Linki zewnętrzne

Kategoria:Holenderscy podróżnicy i odkrywcy Kategoria:Holenderscy żeglarze Kategoria:Podróżnicy i odkrywcy XVII wieku Kategoria:Urodzeni w 1603 Kategoria:Zmarli w 1659 Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami obiektów fizjograficznych na Ziemi Kategoria:Holenderscy kupcy