thumb|240px|Pomnik Kazimierza III Wielkiego w Bydgoszczy thumb|240px|Pozostałości murów miejskich w Bydgoszczy – stan obecny thumb|240px|Miejski kościół farny budowany od 1346 r. – obecna forma świątyni z 1466 r. thumb|240px|Matka Boska Pięknej Miłości (XV w.) w ołtarzu głównym fary

Kalendarium

Warownia Królestwa Polskiego Wzrost znaczenia Bydgoszczy przypadł na czasy Kazimierza Wielkiego. Natychmiast po odzyskaniu ziemi bydgoskiej od Krzyżaków w 1337 r. król rozpoczął proces umacniania militarnego i gospodarczego tej ziemi, którą uznawał za kluczowy obszar pograniczny z zakonem krzyżackimTomasz Nowakowski. Kazimierz Wielki a Bydgoszcz. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2003.. Prawdopodobnie już w 1337 r. rozpoczęła się budowa zamku z cegły (w miejscu drewniano-ziemnego grodu).

W 1346 r., kiedy nastąpiła lokacja miasta, zamek – określony „castrum”, w którym rezydował burgrabia był już częściowo użytkowanyRobert Grochowski. Zamek bydgoski. Kronika Bydgoska XXVII (2005). Bydgoszcz 2006..

Lokacja miasta przez Kazimierza Wielkiego

19 kwietnia 1346 r., Kazimierz Wielki przebywając podczas Wielkanocy w rodzinnym Brześciu Kujawskim, wystawił miejski akt lokacyjny na prawie magdeburskim dla BydgoszczyBogumił Rogalski. Przywilej lokacyjny miasta Bydgoszczy 19 kwietnia 1346 r. Kronika Bydgoska XVIII (1996). Bydgoszcz 1997.. Miasto miało powstać na opuszczonej równinie obok zamku. Bydgoszcz miała być z jednej strony ośrodkiem handlowym, będącym przeciwwagą dla znajdujących się pod władzą krzyżacką miast pomorskich, a z drugiej – warownią, strzegącą granicy państwa z zakonemFranciszek Mincer. Lokacja miasta Bydgoszczy (Geneza-analiza-następstwa). Kronika Bydgoska X (1986–1988). Bydgoszcz 1990.. Zasadźcami byli: Jan Kiesselhuth i jego wspólnik KonradStanisław D. Kosiorowski. Nazwy geograficzne i osadźcy Ziemi Bydgoskiej. W: „Przegląd Bydgoski” Rocznik 1 R.1933 z.3. (zobacz fragment aktu lokacyjnego w Wikicytatach). Miasto pełniło ważną funkcję obronną. Obszar nowo lokowanego miasta obejmował tereny po obu stronach Brdy. Na północ granice patrymonium miejskiego sięgały do dóbr cystersów koronowskich (Myślęcinek), na południe zaś dochodziły do Jeziora Jezuickiego (Pełeczno, Pełczyn) i wzdłuż rzeki Noteć. Granicę wschodnią zakreślono od Jeziora Jezuickiego przez obszar leśny do późniejszych Glinek i Żup, a stąd przez wieś Grodztwo, przez dzisiejsze Bielawy aż do Zamczyska na północy.

Można stwierdzić, że: Bydgoszcz uzyskała bardzo duże patrymonium, jedno z największych wśród miast założonych przez Kazimierza WielkiegoFranciszek Mincer. Bydgoszcz w polityce Kazimierza Wielkiego. W: „Kalendarz Bydgoski” 1996. zamek bydgoski został zbudowany na podobieństwo trójskrzydłowych zamków krzyżackich (np. w Kętrzynie, Morągu, Węgorzewie) król nadał nowemu miastu nazwę Kunigesburg, ale nie przyjęła się ona w powszechnym użyciu przywileje nadane miastu były dość rozległe, należało do niego m.in. kluczowe dla Bydgoszczy prawo prowadzenia handlu spławnego wytyczone miasto o pow. ok. 10,5 ha z ok. 300 działkami budowlanymi leżało na półwyspie, który po wykopaniu fosy stał się wyspą

Król Kazimierz Wielki przebywał w Bydgoszczy kilkukrotnie (m.in. w 1345, 1347, 1349, 1370 r.)Tomasz Nowakowski. Kazimierz Wielki a Bydgoszcz. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2003; Wojciech Siwiak, Życie codzienne mieszkańców Bydgoszczy od XIV do XVIII wieku (w świetle wybranych źródeł kultury materialnej), Bydgoszcz 2015; patrz Zamek w Bydgoszczy. Przyjęło się sądzić, że monarcha lubił to miasto, któremu nadał również pewne znaczenie administracyjne (poszerzenie kasztelanii, starostwo od 1358 r.). W 1370 r. król nadał starostwo bydgoskie wraz z ziemią dobrzyńską i innymi obszarami swemu wnukowi Kaźkowi Słupskiemu, w którym upatrywał swego następcy, niezależnie od układów zawartych wcześniej z Ludwikiem Węgierskim.

Bydgoszcz lennem Królestwa Polskiego

thumb|left|150px|Pieczęć piesza Kazimierza Słupskiego z 1373 r.

Ostatecznie, po śmierci króla Kaźko musiał zadowolić się jedynie pozycją lennika Korony. Otrzymał jako lenno ziemię dobrzyńską i zamki: bydgoski, wielatowski i wałecki. Główną rezydencją Kaźka był zamek bydgoski, który sobie szczególnie upodobał; tutaj wydawał liczne dokumenty, tutaj znajdował się także jego dwórBarbara Janiszewska-Mincer. Kaźko Szczeciński – władca grodu bydgoskiego. In. Kalendarz Bydgoski 1971.. Wypełniając obowiązki lennika, wziął udział w wyprawie na zamek w Złotorii nad Drwęcą, podczas której został ciężko ranny. Zmarł na zamku bydgoskim w styczniu 1377 r.Franciszek Mincer. Bydgoszcz w polityce Ludwika Węgierskiego. In. Kalendarz Bydgoski 1997. Podczas siedmiu lat swego panowania w Bydgoszczy książę zachodniopomorski utwierdził urząd starosty bydgoskiego (Janusz 1375 r.) oraz innych urzędów ziemskich, odtąd związanych z ziemią bydgoską: podczaszych (1372), podsędziów (1373), chorążych (1376) i innychSobiesław Szybkowski. Ziemscy urzędnicy bydgoscy za Andegawenów i pierwszych Jagiellonów (1370–1492). „Ziemia Kujawska” XIV. Inowrocław, 2000-2001..

Po śmierci Kaźka Słupskiego Bydgoszcz wróciła pod władzę króla polskiego, mimo pretensji zgłaszanych przez przyrodnich braci Kaźka: książąt zachodniopomorskich Warcisława VII, Bogusława VIII i Barnima.

W 1378 r. ziemię bydgoską, inowrocławską i dobrzyńską król Ludwik Węgierski przekazał w lenno księciu Władysławowi Opolczykowi w zamian za rezygnację z namiestnictwa na Rusi HalickiejFranciszek Mincer. Bydgoszcz pod rządami Ludwika Węgierskiego i Władysława Opolczyka. In. Kalendarz Bydgoski 1998.. W 1390 roku Władysława Jagiełło nadał Bydgoszcz swojemu bratu Wiguntowi-Aleksandrowi, który ożenił się z córką Opolczyka. Po śmierci Wigunta w 1392 roku Bydgoszcz wróciła pod władzę króla PolskiJanusz Pietrzak, Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej: studium z dziejów państwowych siedzib obronnych na przełomie średniowiecza i nowożytności, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2003, s. 56-58..

Królowa Jadwiga Andegaweńska w Bydgoszczy

Wiosną 1397 r. w Bydgoszczy gościła królowa Jadwiga Węgierska. Jej pobyt łączy się według tradycji z lokalizacją w Bydgoszczy w tym czasie konwentu karmelitów (trzecia lokacja w Polsce po Gdańsku i Krakowie)Elżbieta Dygaszewicz, Siwiak Wojciech. Karmelici bydgoscy. In. Kalendarz Bydgoski 2005.. Na początku XV wieku, z bydgoskiego konwentu wyszedł błogosławiony kościoła katolickiego: Stanisław BydgostaStefan Pastuszewski. Błogosławiony Stanisław karmelita z Bydgoszczy (+1420). Kronika Bydgoska XVII (1995). Bydgoszcz 1996.. Jeszcze wcześniej – w końcu wieku XIV, biegły w sztuce karmelita w Bydgoszczy wyrzeźbił Pietę, która po ok. 200-letnim pobycie w ołtarzu głównym bydgoskiego kościoła karmelitów trafiła do Obór (do nowo zakładanego konwentu, ok. 1605 r.), gdzie wsławiona cudami jest obecnie nazywana patronką ziemi dobrzyńskiejStefan Pastuszewski. Pieta bydgosko-oborska. w: „Kalendarz Bydgoski” 1997..

Rola Bydgoszczy w wielkiej wojnie z Zakonem Krzyżackim Dość istotna jest rola Bydgoszczy w wielkiej wojnie z Zakonem Krzyżackim (1409–1410 r.)Franciszek Mincer. W krzyżackim jarzmie. In. Kalendarz Bydgoski 1972.. W roku 1409, kiedy wybuchło powstanie na Żmudzi, a król Władysław Jagiełło zadeklarował pomoc Litwinom, Krzyżacy wypowiedzieli wojnę Polsce i zaatakowali Kujawy, Krajnę i ziemię dobrzyńską zajmując przy tym Bydgoszcz (30 sierpnia 1409 r.)Lech Łbik. Polsko-krzyżackie zmagania o Bydgoszcz w 1409 r. Kronika Bydgoska X (1986–1988). Bydgoszcz 1990.. Dzień wcześniej załoga bydgoskiego zamku wykonała udany wypad pod Świecie, biorąc do niewoli miejscowego komtura Henryka von Plauen. Niestety akcja nie udała się, gdyż powracając polscy rycerze natknęli się na armię krzyżacką, która odbiła komtura, zamordowała komendanta bydgoskiego zamku i wzięła do niewoli znaczną część jego rycerzy.

Henryk von Plauen w późniejszym toku wojny ocalił zakon przed całkowitym zniszczeniem, gdy po bitwie pod Grunwaldem zorganizował obronę Malborka. Tak więc incydent pod Bydgoszczą miał duże znaczenie dla późniejszych wydarzeń. Pozostali obrońcy, nie widząc możliwości obrony, oddali bez walki zamek w ręce wojsk zakonnych.

Tymczasem Władysław Jagiełło zorganizował pospolite ruszenie pod Łęczycą i 23 września 1409 r. ruszył pod Bydgoszcz w celu odbicia warowni. Oblężenie zamku w Bydgoszczy rozpoczęto 29 września 1409 r. i po ośmiu dniach ostrzału artyleryjskiego zdobyto go, co było pierwszym sukcesem Jagiełły w tej wojnie.

Zdobycie zamku miało skutki polityczne. Wielki mistrz krzyżacki Ulryk von Jungingen natychmiast zawarł w Bydgoszczy rozejm, który miał obowiązywać do „świętego Jana” 24 czerwca 1410 r. W umowie pośredniczyli książęta śląscy przysłani przez króla czeskiego Wacława IV: wrocławski, świdnicki i oleśnicki.

W roku następnym, po wygaśnięciu tego rozejmu armia Jagiełły i księcia Witolda rozegrały słynną kampanię, w której złamały potęgę militarną państwa zakonnego pod Grunwaldem. Po bitwie grunwaldzkiej, kolejna ważna bitwa rozegrała się na polach pod Koronowem (25 km od Bydgoszczy) 10 października 1410 r., gdzie rozgromiono posiłki Zakonu przybyłe z Nowej Marchii i zmierzające w kierunku Prus. Po zwycięstwie rycerstwo polskie i zaciężne czeskie ruszyło do Bydgoszczy, gdzie przebywało trzy dni świętując zwycięstwo. Kolumna podwód z rannymi i jeńcami liczyła 60 wozów…

W okresie 1411–1454 r., kiedy toczyły się kolejne wojny polsko-krzyżackie, Bydgoszcz była wielokrotnie oblegana przez siły krzyżackie (1422, 1431 r.) Kierowano także stąd polskie działania zaczepne. Starosta bydgoski Dobiesław Puchała wzorem swego poprzednika Jana z Brzozogłów urządzał rajdy na ziemie krzyżackie, a w jednej z wypraw dotarł aż do Bałtyku, wracając z bogatymi łupamiMarian Biskup: Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521: Gdańsk: Marpress: 1993..

Rola Bydgoszczy w wojnie trzynastoletniej W latach 1454–1466 toczyła się wojna polsko-krzyżacka (tzw. trzynastoletnia), w trakcie której król Kazimierz Jagiellończyk wielokrotnie przebywał w Bydgoszczy, zakładając tutaj jedną ze swoich głównych kwater wojennychFranciszek Mincer. Bydgoszcz podczas wojny trzynastoletniej. In. Kalendarz Bydgoski 1973.. W 1454 r. dotarł tutaj uciekając po przegranej bitwie pod Chojnicami, w 1457 r. dokonywał wykupów twierdz krzyżackich oraz przeprowadzał koncentracje armii, w 1461 r. zbierał i przeglądał wojska oraz odbywał rokowania z przedstawicielami miast pruskich. Wreszcie w 1466 r. – zawarł w Bydgoszczy decydujący dla wyniku wojny sojusz z Erykiem Słupskim. Kazimierz Jagiellończyk na bydgoskim zamku dowiedział się o śmierci matki Zofii Holszańskiej (wrzesień 1461 r.) Tutaj też w kwietniu 1457 r. dokonał wykupu z rąk zaciężnych krzyżackich m.in. twierdzy w Malborku – stolicy Zakonu, która nigdy nie została zdobyta militarnie.

Król Kazimierz Jagiellończyk przyczynił się do rozwoju Bydgoszczy – miasta które doskonale znał on sam i jego dwór. Wydał dla Bydgoszczy przywileje, m.in. prawo swobodnego uprawiania handlu na Wiśle, prawa do trzech jarmarków, ufundował wspólnie ze starostą bydgoskim Janem Kościeleckim piękny wizerunek maryjny do ołtarza głównego kościoła farnego (czczony do dzisiaj jako Matka Boska Pięknej Miłości – patronka miasta i diecezji, obraz ukoronowany przez prymasa S. Wyszyńskiego w 1966 r. i papieża Jana Pawła II w 1999 r., nazywany przez historyków sztuki najpiękniejszym średniowiecznym wizerunkiem maryjnym w PolsceWedług opinii historyka sztuki prof. Tadeusza Dobrowolskiego.), ufundował także klasztor bernardynów w Bydgoszczy (trzeci konwent w Polsce po Krakowie i Warszawie)Kamil Kantak. Z przeszłości bernardynów bydgoskich. In. Przegląd Bydgoski Rocznik 1 R. 1933 z. 2..

Rozwój miasta w XIV-XV wieku