mały|Siedziba organizacji przy ul. Narbutta 29 w Warszawie Ośrodek Karta (zapis stylizowany: Ośrodek KARTA, pełna nazwa: Fundacja Ośrodka KARTA) – niezależna organizacja pozarządowa o statusie organizacji pożytku publicznego, największe w Polsce archiwum społeczne stawiające sobie za cel dokumentowanie najnowszej historii Polski i Europy Środkowo-Wschodniej oraz upowszechnianie wiedzy o niej. Ośrodek jest wydawcą kwartalnika „Karta” ukazującego się od 1982, prowadzi działalność wydawniczą, wystawienniczą i edukacyjnąZbigniew Gluza, Odkrycie KARTY. Niezależna strategia pamięci, Agnieszka Dębska (red.), wyd. I, Warszawa: Ośrodek KARTA i Dom Spotkań z Historią, 2012, s. 26, ISBN 978-83-61283-65-2..
Misją Ośrodka KARTA jest odkrywanie, chronienie, upowszechnianie historii widzianej z perspektywy wielu jednostek, w taki sposób, że historia staje się źródłem zrozumienia, buduje wspólnotę, wspiera pojednanie.
Ośrodek KARTA współpracuje ze Stowarzyszeniem Memoriał. W 2005 zainicjował powstanie Domu Spotkań z Historią. W 2007 dopracował metodologię imiennego dokumentowania ofiar represji III Rzeszy. W 2012 powołał archiwistykę społeczną jako dziedzinę życia publicznego. W 2018 opisał stulecie polskiej niepodległości. W 2019 zainicjował Dom Wschodni, a w 2020 powołał do życia Centrum Archiwistyki Społecznej. W 2022 zainicjował powstanie Witryny Domu Wschodniego. Również w 2022 obchodził 40. rocznicę swojego istnienia, organizując serię dni poświęconych różnym tematom.
Historia Karty Powstanie i początki działalności (1982–1989) mały|Archiwalne numery „Karty” W styczniu 1982 powołano w Warszawie „Kartę” jako podziemną gazetkę publicystyczną. Ukazało się 19 numerów tego wydawnictwa, które po kilku miesiącach przekształciło się w niezależny almanach, prezentujący postawy ludzi szukających wolności w świecie dyktatur. W październiku 1983 redakcja rozpoczęła przygotowywanie serii wywiadów z więźniami politycznymi wychodzącymi na wolność. Zapisy z lat 1981–1986 ukazały się w książce Polityczni wydanej przez „Przedświt”Zbigniew Gluza, Odkrycie KARTY. Niezależna strategia pamięci, Agnieszka Dębska (red.), wyd. I, Warszawa: Ośrodek KARTA i Dom Spotkań z Historią, 2012, s. 52, ISBN 978-83-61283-65-2..
W lutym 1984 w drugim obiegu ukazała się przygotowana przez zespół „Karty” książka W stanie będąca pierwszym całościowym obrazem stanu wojennego, spisanym w formie zbiorowego pamiętnikaKoncepcja i prowadzenie: Zbigniew Gluza. Opracowanie: Katarzyna Madoń-Mitzner, Alicja Wancerz-Gluza, Grzegorz Sołtysiak. W stanie. Zbiorowy dziennik stanu wojennego. ISBN 978-83-64476-01-3. Za działalność w „Karcie” w marcu 1985 aresztowano Zbigniewa Gluzę, redaktora naczelnego, i przeprowadzono rewizje u redaktorów pisma. W listopadzie 1989 po raz pierwszy przedstawiciel redakcji wypowiedział się publicznie w „Dzienniku Telewizyjnym”. Uruchomiono również „okienko” Archiwum Wschodniego w jednym z programów historycznychZbigniew Gluza, Odkrycie KARTY. Niezależna strategia pamięci, Agnieszka Dębska (red.), wyd. I, Warszawa: Ośrodek KARTA i Dom Spotkań z Historią, 2012, s. 113, ISBN 978-83-61283-65-2..
Rozwój i legalizacja (1989–2004) mały|14 lipca 1990, Podkowa Leśna. Dom Katarzyny i Piotra Mitznerów. Ostatnie zebranie redakcyjne podziemnej „Karty”. Od lewej: Katarzyna Grochola, Sławomir Dąbrowski, Alicja Wancerz-Gluza, Jerzy Modlinger, Wojciech Widłak, Zbigniew Gluza, Katarzyna Madoń-Mitzner z synem Marcinem, Elwira Milewska-Zonn i Piotr Mitzner W lutym 1990 zarejestrowano oficjalnie Fundację Archiwum Wschodniego oraz Fundację KARTA, ściśle ze sobą współpracujące. W lipcu 1990 po raz ostatni zebrała się redakcja „Karty” podziemnej. Podjęto decyzję o zalegalizowaniu pisma, które oficjalnie ukazało się w styczniu 1991. W listopadzie 1991 powołane zostało Archiwum Peerelu (od maja 1998: Archiwum Opozycji), zbierające społeczne świadectwa dotyczące Polski powojennej, w tym dokumenty oporu przeciw systemowi. W grudniu 1991 powołany został Ośrodek KARTA, łączący wszystkie agendy i przedsięwzięcia obu FundacjiZbigniew Gluza, Odkrycie KARTY. Niezależna strategia pamięci, Agnieszka Dębska (red.), wyd. I, Warszawa: Ośrodek KARTA i Dom Spotkań z Historią, 2012, s. 144, ISBN 978-83-61283-65-2..
W kwietniu 1992 zorganizowane zostało w Warszawie spotkanie z 54 członkami Stowarzyszenia „Memoriał” (Rosja, Ukraina), tzw. Tydzień Sumienia w Polsce. W tym samym czasie powołano w Ośrodku przedstawicielstwo Stowarzyszenia „Memoriał” w Polsce, które zostało następnie przekształcone w polski „Memoriał”. Rozwijano wspólnie program „Wspólne Miejsce – Europa Wschodnia”. Pracę tę koordynował Ośrodek KARTA. Przedstawicielstwo zastąpiła umowa partnerska z „Memoriałem”. W lipcu 1992 ogłoszono w polskiej prasie informacje pochodzące od przedstawicieli „Memoriału” o znajdującym się w Archiwum Prezydenckim w Moskwie dokumencie z 5 marca 1940 zatwierdzającym zbrodnię katyńską (w październiku 1992 prezydent Borys Jelcyn przekazał jego kopię prezydentowi RP Lechowi Wałęsie).
W marcu 1993 odbyło się spotkanie uczestników Marca 1968 na Uniwersytecie Warszawskim. W czerwcu 1993 zorganizowano „Tydzień Sumienia w Londynie”, spotkanie przedstawicielstwa Ośrodka KARTA i „Memoriału” ze środowiskami emigracji politycznejZbigniew Gluza, Odkrycie KARTY. Niezależna strategia pamięci, Agnieszka Dębska (red.), wyd. I, Warszawa: Ośrodek KARTA i Dom Spotkań z Historią, 2012, s. 162, ISBN 978-83-61283-65-2.. We wrześniu 1993 siedzibą Ośrodka stał się lokal przy ulicy Narbutta 29 w Warszawie. W ciągu półtora roku sprowadzone zostały tu wszystkie agendy i zbiory rozproszone wcześniej w kilkunastu miejscach (m.in. w trzech siedzibach w Warszawie, we Wrocławiu, Poznaniu). W czerwcu 1994 miało miejsce spotkanie Polaków i Ukraińców na temat wydarzeń lat 1918–1948 pod hasłem „Trudne pytania”. Był to początek dialogu polsko-ukraińskiego na temat tego okresu. Podpisany został pierwszy wspólny komunikat opisujący stan wiedzy o wzajemnym konflikcie lat 40.Zbigniew Gluza, Odkrycie KARTY. Niezależna strategia pamięci, Agnieszka Dębska (red.), wyd. I, Warszawa: Ośrodek KARTA i Dom Spotkań z Historią, 2012, s. 177, ISBN 978-83-61283-65-2..
W październiku 1994 doszło do spotkania rosyjskich i polskich badaczy historii zbrodni sowieckich pod hasłem „Związek Radziecki – Polska 1919–89. W kręgu imperium”. Ustalone zostały zasady współpracy Ośrodka KARTA z „Memoriałem” nad ustalaniem losów represjonowanych. W tym samym miesiącu podczas uroczystości 55-lecia uchodźstwa z Polski po 17 września 1939 w Ambasadzie RP w Bukareszcie podjęta została współpraca z rumuńskimi świadkami wydarzeń. W marcu 1995 odbył się „Dzień Rumuński” w Ośrodku KARTA – spotkanie polskich uchodźców, którzy po 17 września 1939 schronili się w Rumunii. W zbiorach Ośrodka powstała „kolekcja rumuńska”. We wrześniu 1995 miała miejsce premiera reportażu telewizyjnego „Rumuńska Karta”Zbigniew Gluza, 40 lat Karty, Warszawa: Ośrodek KARTA, 2022, s. 36, ISBN 978-83-66707-40-5..
W październiku 1996 połączono Fundację Archiwum Wschodniego i Fundację KARTA w Fundację Ośrodka KARTA. Celem nowej Fundacji stało się także „szerzenie i umacnianie tolerancji i demokracji”. W listopadzie 1996 odbyła się konferencja „Czas dysydentów”. Ośrodek stał się międzynarodowym koordynatorem „Słownika dysydentów”. Prace miały być prowadzone docelowo w 23 współczesnych krajach. W grudniu 1996 otwarta została w Ośrodku wystawa Niezależnej Agencji Fotograficznej „Dementi” z Wrocławia, prezentująca zdjęcia z lat 1982–1991Zbigniew Gluza, 40 lat Karty, Warszawa: Ośrodek KARTA, 2022, s. 38, 141, ISBN 978-83-66707-40-5..
W styczniu 1997 Indeks Represjonowanych stał się na trzy lata ogólnopolskim programem badawczym pod patronatem Ministerstwa SprawiedliwościZbigniew Gluza, 40 lat Karty, Warszawa: Ośrodek KARTA, 2022, s. 42, ISBN 978-83-66707-40-5..
W maju 1998 przemianowano Archiwum Peerelu na Archiwum OpozycjiZbigniew Gluza, 40 lat Karty, Warszawa: Ośrodek KARTA, 2022, s. 44, ISBN 978-83-66707-40-5..
W styczniu 2000 wraz z Teatrem Ósmego Dnia i innymi środowiskami niezależnymi politycznie na placu Zamkowym w Warszawie przygotowano demonstrację „Alarm dla miasta Grozny” przeciw rosyjskiej eksterminacji Czeczenii. W październiku 2000 otwarto wystawę „Bramy Wolności” przy polskim pawilonie wystawowym podczas Międzynarodowych Targów Książki we Frankfurcie nad Menem. Ukazał się pierwszy numer niemieckojęzycznej „Karty”, antologia tekstów kwartalnikaZbigniew Gluza, 40 lat Karty, Warszawa: Ośrodek KARTA, 2022, s. 46, ISBN 978-83-66707-40-5..
W marcu 2001 odbył się finał trzyletniego konkursu „Prywaciarze 1945–89”, zorganizowanego wspólnie z Fundacją Bankową im. L. Kronenberga. Wydano album i otwarto wystawę pod tym samym tytułem. W maju 2001 Ośrodek („Historia Bliska”) włączył się do . Ukonstytuowała się sieć organizatorów szkolnych konkursów historycznych w Europie (z udziałem 14 krajów) przy wsparciu w Hamburgu. We wrześniu 2001 otwarto „Indeks Represjonowanych” w Ośrodku Internetowego Centrum. W grudniu 2001 uruchomiono Klub Archiwum Opozycji, nieformalne stowarzyszenie ludzi dawnej opozycji, wspierające dokumentowanie działalności niezależnej w okresie PRLZbigniew Gluza, 40 lat Karty, Warszawa: Ośrodek KARTA, 2022, s. 50, ISBN 978-83-66707-40-5..
W sierpniu 2002 Fundacja Ośrodka KARTA podpisała umowę z Instytutem Pamięci Narodowej o współdziałaniu przy „Indeksie Represjonowanych”. W listopadzie 2002 powołana została Rada Archiwów Społecznych (przy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych), wspierająca archiwistykę społeczną w Polsce. Przewodniczącym Rady został Zbigniew Gluza. Sekretariat merytoryczny prowadziła Fundacja Ośrodka KARTAZbigniew Gluza, Dekada przed archiwistyką społeczną, w: Archiwistyka społeczna, red. Katarzyna Ziętal, Warszawa 2012, s. 20-21, ISBN 978-83-61283-87-4. W marcu 2003 miało miejsce spotkanie „50 lat po” (śmierci Stalina), zorganizowane w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, mające przypomnieć epokę stalinowską i oddać hołd ofiarom systemu komunistycznego. W kwietniu 2004 miała miejsce ogólnopolska akcja „Koniec Jałty”, obejmująca wystawę w PKiN, publikacje oraz cykl telewizyjny w TVP, przypominająca polską drogę od konferencji w Jałcie w 1945 roku do wejścia Polski do Unii EuropejskiejZbigniew Gluza, 40 lat Karty, Warszawa: Ośrodek KARTA, 2022, s. 56, ISBN 978-83-66707-40-5..
W lipcu 2004 Fundacja Ośrodka KARTA uzyskała status organizacji pożytku publicznego.
Nowe inicjatywy i międzynarodowa współpraca (2005–2022) W listopadzie 2004 Urząd Miasta st. Warszawy zatwierdził plan powołania w 2005 roku Domu Spotkań z Historią, którego gospodarzem miał być Ośrodek KARTA. Instytucję otwarto we wrześniu 2005. Prowadzi ona działania edukacyjne, projekcje multimedialne oraz filmowe. W Domu Spotkań z Historią dostępna była (w czterech językach: polskim, angielskim, niemieckim i rosyjskim) stała wystawa multimedialna „Europa XX wieku: oblicza totalitaryzmu”, pokazująca narodziny, rozkwit i upadek nazizmu i komunizmu (ze szczególnym akcentem na ich apogeum – II wojnę światową).
16 września 2005 nastąpiło uruchomienie witryny internetowej „Uczyć się z historii” powstałej dzięki współpracy z niemiecką fundacją Fördergesellschaft für Kulturelle Bildung. 15 grudnia 2005 w Miejskim Domu Kultury w Szczebrzeszynie odbyła się prezentacja projektów nagrodzonych w konkursie ogłoszonym przez Fundację Ośrodka KARTA przy finansowym wsparciu Fundacji PZU pod tytułem „Wojna: okupacje, opór, ludobójstwo, wysiedlenia na Zamojszczyźnie”. W październiku 2006 na zlecenie IPN i MKiD uruchomiono program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”Zbigniew Gluza, 40 lat Karty, Warszawa: Ośrodek KARTA, 2022, s. 60, ISBN 978-83-66707-40-5.. W styczniu 2007 KARTA obchodziła 25-lecie swojego istnieniaZbigniew Gluza, Odkrycie KARTY. Niezależna strategia pamięci, Agnieszka Dębska (red.), wyd. I, Warszawa: Ośrodek KARTA i Dom Spotkań z Historią, 2012, s. 284, ISBN 978-83-61283-65-2. .