Eryk Lipiński (ur. 12 lipca 1908 w Krakowie, zm. 27 września 1991 w Warszawie) – polski karykaturzysta, satyryk, dziennikarz, grafik, autor plakatów i ilustracji książkowych, tekstów kabaretowych i felietonów, książek o karykaturze i satyrze, także scenograf i Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Założyciel tygodnika satyrycznego „Szpilki” i Muzeum Karykatury.
Życiorys Urodził się 12 lipca 1908 w Krakowie, w rodzinie Teodora Rawicz Lipińskiego (1872–1932), malarza, rysownika, karykaturzysty, kolekcjonera, i Jadwigi z Czartoryskich. Mieszkał wraz z rodziną w podwarszawskiej Zielonce. Na przełomie 1912/1913 wraz z rodziną przeprowadził się do Moskwy. W wieku sześciu lat lub w 1916 roku na konkursie w Moskwie zdobył III nagrodę za plakat „Polacy w trzech armiach zaborczych”Praca przedstawiała trzech polskich żołnierzy w różnych mundurach armii zaborczych; do tego młodego debiutu przyczynił się jego ojciec, który dołączył szkic syna do własnej pracy, za którą zajął I miejsce.. W wieku trzynastu lat, w 1921 wraz z rodziną powrócił do Polski i osiedlił się w Warszawie, gdzie pobierał nauki w Gimnazjum Państwowym im. Joachima Lelewela i II Gimnazjum Męskim Związku Nauczycielskiego Polskiego Szkół Średnich. Po ukończeniu sześciu klas porzucił szkołę i rozpoczął naukę w Szkole Sztuk Pięknych im. Wojciecha Gersona w Warszawie. Od roku 1933 studiował w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych u Tadeusza Pruszkowskiego (malarstwo), Edmunda Bartłomiejczyka (grafikę użytkową), Bonawentury Lenarta (liternictwo i typografię) oraz Władysława Daszewskiego (scenografię). Studia ukończył w 1939 roku.
Jako karykaturzysta zadebiutował w roku 1928 w wydawanym przez PPS tygodniku „Pobudka”. Na początku lat 30. współpracował dorywczo z „Gazetą Warszawską”, „Wiadomościami Turystycznymi”, tygodnikiem „Stadion” oraz „Sygnałami”. W 1934 roku zaczął rysować dla „Tygodnika Robotnika”, będącego jednym z organów PPS. Wraz ze Zbigniewem Mitznerem w 1935 roku założył tygodnik satyryczny „Szpilki”, gdzie m.in. ośmieszał antysemityzm, za co został skazany na trzy miesiące więzienia w zawieszeniu na dwa lata. Był redaktorem naczelnym „Szpilek” w latach 1935–1937 i po wojnie od roku 1946 do 1953. Pod koniec 1935 roku wraz z Andrzejem Rubinrotem założył nieformalną spółkę koleżeńską, sygnującą swe wspólne projekty skrótem "andr-erl", która współpracowała z Wydawnictwem Mrówka, Wydawnictwem Ferdynanda Hoesicka oraz Instytutem Wydawniczym „Renaissance”.
W latach 30. projektował także plakaty, okładki książek, okładki czasopism („Scena Polska”), reklamy, znaki firmowe (dla AZS, firm Tobis i Pepeo) i winiety do czasopism (m.in. „Szpilek”). Do grona jego klientów należała znana firma Bracia Jabłkowscy oraz firma Pluton, dla której zaprojektował wiele ogłoszeń prasowych oraz opakowań na kawę i herbatę. Był także twórcą stoiska tej firmy na Targach Poznańskich w 1937 roku.
12 sierpnia 1940 roku został zatrzymany wskutek łapanki. Był więźniem o numerze 2022 obozu Auschwitz, który opuścił pod koniec 1940 roku dzięki staraniom żony i znajomego. Po powrocie do Warszawy działał w konspiracji i zajmował się fałszowaniem dokumentów. Podczas okupacji niemieckiej wspólnie z ówczesną żoną Anną Gosławską-Lipińską, rysowniczką satyryczną i ilustratorką książek dla dzieci, znaną pod pseudonimem Ha-Ga, udzielał schronienia w swoim mieszkaniu przy ul. Puławskiej 1 warszawskim Żydom. Między wiosną 1940 a jesienią 1942 roku Lipińscy ukrywali Wilhelma Winda, poetę, dziennikarza, aktora, popularnego członka Wesołej Lwowskiej Fali. W 1941 roku Lipiński wyprowadził z warszawskiego getta Nosanowicza, znajomego sobie fotografa i umieścił go w kryjówce przy ul. Miodowej. W 1942 roku, gdy mieszkał na Chmielnej 35 udzielił pomocy materialnej Jakubowi Bickelsowi, gdy ten stracił dokumenty. Jesienią tego samego roku został aresztowany i skazany na cztery miesiące pobytu w mokotowskim więzieniu na ul. Rakowieckiej za nabycie fałszywej przepustki do getta. W 1943 roku udzielił schronienia plastyczce Oldze Siemaszkowej (Binder). Udzielił też pomocy malarce Irenie i Stanisławowi Kuczborskim. Został poproszony przez parę o udzielenie schronienia Maryli Spielrein, jej synowi Ryszardowi i nieletniej córce, co uczynił. Wybuch powstania warszawskiego zastał i unieruchomił go razem z Olgą Siemaszko na Saskiej Kępie. W połowie sierpnia 1944 roku Lipiński znalazł się w niemieckim obozie przejściowym Dulag 121, gdzie pracował jako noszowy. Tamże pomagał w ucieczce ludziom kultury, podrabiając skradzionymi ołówkami podpisy niemieckich lekarzy z komisji obozowej. Pod koniec okupacji niemieckiej Lipińscy mieszkali w Częstochowie i prowadzili zakład krawiecki.
W 1945 roku pełnił kierownictwo artystyczne „Czytelnika” w Łodzi, następnie był korespondentem na procesie norymberskim.
W latach 1945–1948 należał do PPR, a od 1948 roku do PZPR.
Współpracował jako rysownik, ilustrator i grafik m.in. z takimi czasopismami, jak „Mucha”, „Przekrój”, „Karuzela”, „Literatura”, „Zwierciadło”, „Polska”, „Stolica”, „Świat”, „Świerszczyk”, „Przegląd Kulturalny”, „Panorama”, „Express Wieczorny” oraz „Trybuna Ludu”. Jego „Otek” – karykatura Ottona Axera, przyjaciela Eryka Lipińskiego – pojawiał się w latach 60. w różnych wcieleniach na ostatniej stronie „Przekroju”. W drugiej połowie lat 50. był autorem czołówki do telewizyjnego Teatru Sensacji „Kobra”. Związany z kabaretem „Dudek”, gdzie w latach 1965–1975 był scenografem i autorem tekstów oraz robił plakaty do wszystkich programów tego kabaretu.
Dokonania i sukcesy w polskiej sztuce plakatu sprawiły, że stał się również inicjatorem, komisarzem i uczestnikiem I Międzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie w 1966 roku. W 1978 roku założył Muzeum Karykatury w Warszawie. Był jego pierwszym dyrektorem, funkcję tę sprawował do śmierci w 1991. W 1987 roku założył Stowarzyszenie Polskich Artystów Karykatury (SPAK), którego był pierwszym prezesem.
W 1980 roku był jednym z założycieli Społecznego Komitetu Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, od 1981 roku jego prezes.
Zmarł w Warszawie, pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A3 tuje-1-36).
Życie prywatne thumb|Grób Eryka Lipińskiego na cmentarzu Wojskowym na Powązkach thumb|Tablica pamiątkowa w Alei Gwiazd Satyrykonu na głównym deptaku Legnicy (ul. Najświętszej Marii Panny) Od 14 lipca 1938 jego żoną była Anna Gosławska-Lipińska. Małżeństwo rozwiodło się w latach 50. W 1946 roku urodziła się ich córka Zuzanna, rysowniczka, graficzka, projektantka stron www. W 1955 roku ze związku z Jadwigą Lipowską urodził mu się syn Tomasz – polski muzyk rockowy, lider i współzałożyciel zespołów Brygada Kryzys i Tilt. Mieszkał w Warszawie przy ul. Natolińskiej 3.
Książki 1945: Pożegnanie z Hitlerem 1965: Zefirek historii 1970: Drzewo szpilkowe 1972: erl-69 donosi 1977: Zarys dziejów karykatury polskiej, wspólnie z Hanną Górską 1983: Warszawa w karykaturze 1989: Nowy zefirek historii 1990: Pamiętniki
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1978) Order Sztandaru Pracy II klasy (1966) Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Oświęcimski (1987) Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 (1966) Medal „Za waszą wolność i naszą” (1966)30 rocznica walk "Dąbrowszczaków, "Życie Warszawy", nr 257, 26 października 1966, s. 5. Medal 10-lecia Polski Ludowej Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego (1966) Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (1989) Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1978) Złota Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy” Honorowa odznaka Stowarzyszenia Autorów ZAiKS (1978) Medal za Zasługi dla Polskiego Ruchu Olimpijskiego (1974) Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (16 kwietnia 1991) inne odznaczenia krajowe i radzieckie
Źródło:.
Nagrody i wyróżnienia 1950 – Państwowa Nagroda Artystyczna III stopnia w dziale plastyki za twórczość w dziedzinie karykatury politycznej 1955 – nagroda na Ogólnopolskiej Wystawie Ilustracji, Plakatu i Drobnych Form w Warszawie 1956 – nagroda Centralnego Urzędu Kinematografii na Wystawie Plakatu Filmowego w Warszawie 1961 – wyróżnienie na Wystawie Plakatu z cyklu „Polskie Dzieł Plastyczne w XV-lecie PRL” 1963 – Nagroda Roku w konkursie na „Najlepszy Plakat Warszawy” 1965 – nagroda na Międzynarodowej Wystawie Plakatu Filmowego w Wiedniu 1966 – Złota Szpilka 1972 – Złota Szpilka z Wawrzynem za całokształt twórczości satyrycznej 1974 – Nagroda indywidualna RSW „Prasa-Książka-Ruch”Doroczne nagrody RSW „Prasa-Książka-Ruch”, "Trybuna Ludu", nr 150, 30 maja 1974, s. 6. 1980 – Nagroda Miasta Stołecznego Warszawy 1980 – honorowe obywatelstwo miasta Nashville 1981 – nagrody „Wybitny artysta roku 1980” przyznanej przez Association of American Editorial Cartoonists 1981 – Nagroda I stopnia Ministerstwa Kultury i Sztuki 1989 – Złoty Ołówek Satyrykonu ’89 przyznany za całokształt twórczości Źródło:.
Upamiętnienie 10 lipca 2002 roku Muzeum Karykatury otrzymało imię Eryka Lipińskiego - swego twórcy i założyciela.
W Alei Gwiazd Satyrykonu na głównym deptaku Legnicy (ul. Najświętszej Marii Panny) umieszczono tablicę pamiątkową poświęconą Erykowi Lipińskiemu.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Kronika 1991, Wydawnictwo „Kronika” – Marian B. Michalik, Warszawa, 1991, s. 136, . Eryk Lipiński – biogram w Culture.pl. – biogram w muzeumkarykatury.pl Eryk Lipiński, Pamiętniki, Warszawa 2016. Piotr Kułak, Eryk Lipiński. Mistrz ostrej kreski i ciętej riposty. Piotr Kułak, Projekty z humorem. Plakaty, ilustracje, okładki Eryka Lipińskiego, [w:] Zrobiłem projekt. Grafika użytkowa Eryka Lipińskiego, red. Piotr Kułak, Warszawa 2023. Piotr Kułak, Przenikanie. Artystyczne i kolekcjonerskie relacje Teodora i Eryka Lipińskich, [w:] Miej oko. Teodor i Eryk Lipińscy, Warszawa 2023. Zrobiłem projekt. Grafika użytkowa Eryka Lipińskiego, red. Piotr Kułak, Warszawa 2023. Miej oko. Teodor i Eryk Lipińscy, red. Piotr Kułak, Warszawa 2023.
Linki zewnętrzne
Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego Biogram Eryka Lipińskiego w bazie Righteous Among the Nations Instytutu Jad Waszem
Kategoria:Absolwenci Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Działacze AZS Warszawa Kategoria:Laureaci Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (Polska Ludowa) Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie Kategoria:Ludzie związani z Zielonką (powiat wołomiński) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oświęcimskim Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem Zwycięstwa i Wolności 1945 Kategoria:Odznaczeni Odznaką 1000-lecia Państwa Polskiego Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Za Zasługi dla Warszawy” Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej” Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Politycy PPR Kategoria:Polscy graficy Kategoria:Polscy ilustratorzy Kategoria:Polscy karykaturzyści Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Polscy rysownicy Kategoria:Polscy satyrycy Kategoria:Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Kategoria:Tenisiści AZS Warszawa Kategoria:Urodzeni w 1908 Kategoria:Więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Więźniowie więzienia mokotowskiego (okupacja niemiecka) Kategoria:Zmarli w 1991