Autograf De revolutionibus Mikołaja Kopernika

thumb|Karta 9 verso autografu De revolutionibus, zawierająca rysunek heliocentrycznego Układu Słonecznego thumb|Mikołaj Kopernik – autor De revolutionibus thumb|Karta b recto autografu De revolutionibus z zapisem Jakuba Christmanna thumb|Exlibris Biblioteki Nostitzów w autografie De revolutionibus

Autograf De revolutionibus Mikołaja Kopernika – rękopis sześciu ksiąg De revolutionibus orbium coelestium (1543) Mikołaja Kopernika spisany w latach 1520–1541, od 1956 przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie (sygn. 10 000).

Autograf napisał własnoręcznie Mikołaj Kopernik łaciną i greką, używając kursywy humanistycznej. Rękopis liczy 213 papierowych kart formatu 28 × 19 centymetrów, 2 wyklejki i 4 karty ochronne. Oprawa rękopisu pochodzi z początku XVII wieku i złożona jest z tektury sklejonej z makulatury i pergaminowego dokumentu z XVI wieku.

Jest to obiekt unikatowy w skali światowej, wpisany w 1999 roku na listę UNESCO Pamięć Świata (ang. Memory of the World). Jest to też najcenniejszy i najsławniejszy autograf przechowywany w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, której własność stanowi od 1956.

Tekst autografu, który opublikowany został po raz pierwszy w 1543 w Norymberdze, w pierwszym wydaniu De revolutionibus orbium coelestium, z historycznego punktu widzenia zrewolucjonizował postrzeganie Wszechświata i był momentem wyjścia dla nowożytnej astronomii i nowożytnej nauki.

Opis rękopisu Autograf zawiera tekst sześciu ksiąg autorstwa Mikołaja Kopernika składających się na dzieło De revolutionibus.

+ Zawartość rękopisu De revolutionibus Lp. Numer księgi Karty wchodzące w skład księgi 1 Księga I 1 – 26 2 Księga II 26 verso – 70 verso 3 Księga III 71 – 106 4 Księga IV 106 verso – 141 verso 5 Księga V 142 – 188, 197 verso – 201 verso 6 Księga VI 188 verso – 197, 203 – 212 verso

Karta 1 zawiera incipit: (I)nter multa ac varia litteraturum artiumaque studia, karta 1 verso: Capitulum primum. Quod mundus sit sphaericus. Principio advertendum nobisest globusm est mundum.

Karta 212 verso zawiera explicit: remanebit praepollens latitudo quaesita.

Noty proweniencyjne Wyklejka przedniej okładki zawiera ekslibris z herbem rodziny Nostitzów i napisem:

Poniżej ekslibrisu znajduje się zapisek dokonany atramentem na poprzednim, dokonanym ołówkiem, o następującej treści:

Wklejona karta b zawiera zapisek przypisywany Jakubowi Christmannowi:

Karta b verso zawiera zapisek Jan Amosa Komeńskiego:

Na karcie c znajduje się podpis" Otto F. v. Nostitz mp.

Papier Rękopis składa się z czterech rodzajów papieru z charakterystycznymi znakami wodnymi określanymi w literaturze literami: C, D, E, oraz F. Symboli tych użyli w swoich opisach Ludwik Birkenmajer, a za nim jego syn Aleksander Birkenmajer.

+ Rodzaje papieru użytego do rękopisu De revolutionibus Lp. Oznaczenie Cechy charakterystyczne Przykład Pochodzenie papieru 1 Papier C znak wodny – wąż z kwiatonem100px|papier C ok. 1520-1525, przypuszczalnie Holandia 2 Papier D znak wodny – ręka z rozstawionymi palcami pod koroną100px|papier D ok. 1523-1530, przypuszczalnie Francja 3 Papier E znak wodny – litera P z umieszczonym nad nią kwiatonem100px|papier E ok. 1537-1540, Maastricht (Holandia) 4 Papier F znak wodny – ręka ze zwartymi palcami z trójlistną koniczyną100px|papier F 1538 Osnabrück, 1540 Lotaryngia

Papiery różnych rodzajów występują w rękopisie w sposób nieregularny.

Papier rodzaju C Papier C jest najstarszym użytym w rękopisie. Jego znak wodny przedstawia dość grubego węża, przypominającego postawą i wygięciem konika morskiego, którego pysk wygięty jest poza oś, w stronę marginesu, ogon zaś w przeciwnym kierunku, choć jego koniec jest również skierowany w stronę marginesu. Na głowie węża znajduje się kwiaton z trzema liliami przypominający koronę, a z pyska wystaje język skierowany ku górze i zakończony ostrzem o kształcie grota. Ciało węża podzielone jest linią grzbietową na dwie części, które z kolei podzielone są na segmenty ukośnymi liniami poziomymi opadającymi w dół. W katalogu Briqueta znak najbardziej podobny skatalogowany jest pod nr 10 738.

Jak ustalono, znak ten występował często na papierach z południowej Francji, Hiszpanii i Włoch w XV i XVI wieku. Najbardziej jednak podobne do występujących w rękopisie De revolutionibus odkryto na papierze znanym z Middelburga z 1525. Tamże odkryto także nieco wcześniejszy papier, ze znakiem wodnym odznaczającym się analogicznym przedstawieniem języka węża, datowanym na 1520.

Datowanie papieru umożliwia także fakt, że tekst pisany na papierze C, na karcie 88 verso omawia obserwację astronomiczną dokonaną przez Kopernika 11 marca 1516. Występowanie papieru C kończy się na karcie 89.

Papier rodzaju D Papier D zawiera znak wodny przedstawiający rękę wychylającą się z krezy o 9 wypustkach, z uniesionymi do góry i rozłożonymi palcami, umieszczoną pod koroną. Papier ten nie jest dobrego gatunku. Analiza znaków wodnych w podobnym papierze dowiodła jego pochodzenia z miejscowości Tulle we Francji, z lat 1523 i 1526. Przypuszczalnie papier ten dotarł do rąk Kopernika przez Holandię, podobną drogą, jak papier C. W katalogu Briqueta znaki najbardziej podobne skatalogowane są pod nr 10 944 oraz 10 946.

Na papierze D Kopernik podał informacje i komentarze z obserwacji astronomicznych z 27 września 1522 (karta 128), 22 lutego 1523 (karta 166) i 12 marca 1529 (karta 173). Przyjmuje się, że papier ten używany był przez Kopernika w latach 1523-1533. Papier D występuje pomiędzy kartami 9 i 192.

Papier rodzaju E Papier E zawiera znak wodny w kształcie litery P, z umieszczonym nad nią kwiatonem. Znak ten jest prawie identyczny ze znanym z Maastricht z 1540. Papier ten dotarł do Kopernika jednak wcześniej, ponieważ napisał on już listy w sierpniu 1537 i marcu 1539, a obszerne fragmenty rękopisu powstały na tym papierze przed rokiem 1540. Papier E występuje pomiędzy kartami 22 i 213. W katalogu Briqueta znak najbardziej podobny skatalogowany jest pod nr 8 698.

Papier rodzaju F Papier F zawiera znak wodny podobny do znaku na papierze D. Jest to ręka z rozprostowanymi palcami z rękawem zakończonym okrągłym wywinięciem, nad którą jest trójlistna koniczyna. Znak ten został zidentyfikowany w pełnej zgodności z innymi znakami na papierach z Osnabrück z 1538 i z Lotaryngii z 1540. Tego samego papieru Kopernik użył w liście do księcia Albrechta pruskiego z 15 czerwca 1541. Karty z papieru F zostały zatem użyte w latach 1540 lub 1541.

W katalogu Briqueta znak najbardziej podobny skatalogowany jest pod nr 11 466.

Znak ten występuje tylko raz – na karcie 24, ale papier F został użyty trzykrotnie – na karty 24, 25 i 209.

Składki Blok papieru, w którym zachowany jest autograf Kopernika, dzieli się na 21 składek, które zostały oznaczone XVI wieku kolejnymi literami alfabetu łacińskiego od a do x. Numeracja kart w poszczególnych składkach została naniesiona prawdopodobnie około 1854 w Bibliotece Nostitzów, z tego samego roku pochodzi bowiem umieszczone pod ekslibrisem zestawienie liczby i kompletności występujących w rękopisie kart.

+ Charakterystyka składek w rękopisie De revolutionibus Lp. Oznaczenie składki Rodzaje papieru Numery kart Rodzaj składki Układ kart Nieregularności 1 a C, D 1 – 9 kwinternion 200px|składka a wycięta karta 0 2 b D 10 – 19 kwinternion 200px|składka b 3 c D, E, F 20 – 31 seksternion 200px|składka c 4 d D, E 32 – 39 kwarternion 200px|składka d 5 e C, D, E 40 – 51 seksternion 200px|składka e 6 f C 52 – 61 kwinternion 200px|składka f 7 g C 62 – 70 kwinternion 200px|składka g wycięta karta 69 bis 8 h C, E 71 – 82 seksternion 200px|składka h 9 i C, D, E83 – 94 seksternion 200px|składka i 10 k D, E 95 – 104 kwinternion 200px|składka k 11 l D, E 105 – 114 kwinternion 200px|składka l 12m D, E 115 – 124 kwinternion 200px|składka m 13 n D 125 – 134 kwinternion 200px|składka n 14 o D, E 135 – 144 kwinternion 200px|składka o 15 p D, E 145 – 154 kwinternion 200px|składka p wycięta i wklejona karta 146 16 q D, E 155 – 164 kwinternion 200px|składka q 17 r D, E 165 – 174 kwinternion 200px|składka r 18 s D, E 175 – 184 kwinternion 200px|składka s 19 t D, E 185 – 194 kwinternion 200px|składka t 20 v E 195 – 202 kwarternion 200px|składka v 21 x E, F 203 – 213 seksternion 200px|składka x wycięta karta 206 bis

Oznaczenie składek literami nastąpiło w końcowej fazie redagowania autografu. Aleksander Birkenmajer wyraził pogląd, że Kopernik przez długie lata pracy nad autografem zupełnie się obywał bez jakiejkolwiek numeracji jego kart, czy zeszytów.

Sygnatury literowe składek, z wyjątkiem litery a na karcie 1 zostały naniesione przez Kopernika w roku 1539.

Badacze zwrócili szczególną uwagę na brak pierwszej karty z papieru D w składce a, którą bardzo starannie wycięto – niemal bez widocznego śladu, a jej pozostawiony brzeg został przyklejony do poprzedzającej karty ochronnej.

Aleksander Birkenmajer skłania się do poglądu, że karta, którą umownie nazwał zerową, stanowiła przez jakiś czas kartę tytułową dzieła Kopernika. Przypuszczalnie karta została usunięta podczas oprawiania rękopisu, w 1603, albo 1604 w Heidelbergu.

Nieznana pozostaje treść karty zerowej. Nie wiadomo, czy zawierała tylko tytuł pisany ręką Kopernika, czy być może dedykację lub zapiski o historii autografu, czy jego kolejnych właścicielach. Nie można też wykluczyć, że na karcie zerowej znalazły się jakieś rażące uszkodzenia, plamy, albo budzące wątpliwości notatki. Sama struktura autografu i zmiany, jakie dokonywał w poszczególnych składkach Kopernik, wskazywać mogą na to, że gdyby to sam Kopernik usunął kartę zerową, dokonałby zastąpienia jej inną kartą i poprawy treści na niej zawartych.

Kopernik wprowadzał częste zmiany w budowie składek. Najczęściej wymieniał i przepisywał arkusze, a czasami dodawał dodatkowe karty w obrębie składki. Z tego wynika, że w różnych składkach spotyka się rozmaite rodzaje papieru, pochodzące z różnych okresów jego pozyskania.

Pismo thumb|Karta 24 recto autografu De revolutionibus, z marginaliami Jerzego Joachima Retyka thumb|Karta 52 recto autografu De revolutionibus, katalogowy opis konstelacji i gwiazd Autograf napisany jest ręką Mikołaja Kopernika, kursywą humanistyczną. Na kartach 21, 24, 71, 72, 188 i przypuszczalnie 87 verso i 187 verso znajdują się marginalia i zapiski interlinearne wykonane przez Jerzego Joachima Retyka. Karty 107 verso i 109 zawierają marginalia – dwa wyrazy napisane w XVII wieku, przypisywane Jakubowi Christmannowi.

Jednym z podstawowych dowodów na poparcie tezy, iż jest to autograf odręczny Mikołaja Kopernika stanowi zapisek przypisywany Jakubowi Christmannowi: Nicolai Copernik [...] opus [...] propria manu exaratum.

Dla potwierdzenia bądź wykluczenia autentyczności pisma Mikołaja Kopernika przeprowadzono badania różnych autografów Kopernika, w tym w szczególności biorąc pod uwagę jako materiał porównawczy, niebudzące wątpliwości co do autentyczności, jak i autorstwa, listy Kopernika.

Do tej ekspertyzy wybrano 6 własnoręcznych listów Mikołaja Kopernika napisanych do Jana Dantyszka, które zachowały się Krakowie i przechowywane są w Muzeum Narodowym w Krakowie. Listy te powstały w ciągu trzech lat – 1536 i 1539, pomiędzy 63 i 66 rokiem życia Kopernika i zawierają jego imienny podpis oraz datę. Podpis i pismo są bez wątpienia oryginalne.

Za materiał porównawczy do De revolutionibus uznano też własnoręcznie przez Kopernika sporządzone i podpisane notatki dające próbki jego pisma z lat 1503, 1511, 1512, 1513, 1518, 1521 i 1529. Notatki te, niebudzące żadnych wątpliwości co do autorstwa, ani autentyczności zachowały się w rachunkach kapituły warmińskiej oraz we wpisach lokacyjnych Locationes mansorum desertorum. Ich chronologia uzupełnia chronologię objętą listami Kopernika.