Józef Bielawski krypt.: J. B., (ur. 1739Polski Słownik Biograficzny podaje datę urodzin 1729, zm. w 1809 w Warszawie) – polski komediopisarz, poeta, ekscentryk, fligel-adiutant buławy wielkiej Wielkiego Księstwa Litewskiego, uczestnik obiadów czwartkowych.
Życiorys Według J. U. Niemcewicza urodził się w roku 1739 jako syn Michała Józefa Massalskiego i nieznanej kobiety pochodzenia żydowskiego. Pod koniec panowania Augusta III przebywał na dworze królewskim w Dreźnie. W roku 1764 był fligel-adiutantem buławy wielkiej W. Ks. Litewskiego, następnie awansował otrzymując stopień generał-adiutant. W Paryżu po raz pierwszy pojawił się w roku 1768. Powtórnie zawitał tam w roku 1781 i spędził tam 7 lat. W tym okresie pisywał do króla Stanisława Augusta, głównie prośby o pomoc materialną. W roku 1796, od lipca do grudnia, przebywał na dworze królewskim w Grodnie. Zmarł w Warszawie, niespełna 13 lat później (1809), żyjąc w skrajnej nędzy.
Twórczość Współpracował przy zawiązywaniu publicznej sceny polskiej w Warszawie. Zainaugurowano ją 19 listopada roku 1765 w Operalni, gdzie wystawiono jego komedię Natręci (adaptacja Les Fâcheux, Moliera). Zagrał ją pierwszy stały zespół polskich aktorów – co dało początek polskiemu teatrowi narodowemu. Do stycznia roku 1766 był dyrektorem i reżyserem tego zespołu. Wówczas to usunął się chwilowo od współpracy z teatrem (po kłótni z A. Moszyńskim), by już wkrótce (latem 1766) reżyserować i wydać swą następną komedię pt. Dziwak. Jesienią tego roku wytoczono mu proces o uwiedzenie aktorki Leszczyńskiej z Milewskich, wkrótce potem porzucił teatr już ostatecznie.
Wierszowane pojedynki toczyli z nim, m.in. Tomasz Kajetan Węgierski i Stanisław Trembecki. Stanowiły one przedmiot złośliwej, humorystycznej zabawy literatów popularnej w okresie polskiego oświecenia. Bufonada i drażliwość spowodowały, że stał się on negatywną postacią bielawsciady.
Jego twórczość była publikowana w Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych. Pisał m.in. wiersze panegiryczne, uprawiał lirykę osobistą, patriotyczną i okolicznościową jak np. Triumf Warszawy pod naczelnictwem Tadeusza Kościuszki (1794).
Ważniejsze utwory Na dzień imienin... Izabelli Czartoryskiej (wiersz), Warszawa 1765 Natręci. Komedia z rozkazu Najjaśniejszego Stanisława Augusta, króla polskiego... napisana i na widok publiczny dnia 19 listopada roku 1765 w Warszawie wystawiona, wyd. Warszawa (1766), z dedykacją dla Stanisława Augusta, (druk zawiera także Prolog oraz Epilog, ten ostatni wydano ponadto osobno: Epilog rzeczony przez aktora przy otwarciu Teatrum Polskiego przez komedią Natrętów, Warszawa 1765), według Molière: "Les Fâcheux"; współautorem Natrętów miał być A. K. Czartoryski (por.: L. Bernacki) Dziwak. Komedia w 3 aktach na dzień 2 Augusta napisana i na Teatrum JKMci grana (19 sierpnia) R. P. 1766, wyd. Warszawa 1766 (z dedykacją dla Augusta Czartoryskiego); fragmenty przedr. J. Kott, S. Lorentz Warszawa wieku Oświecenia, Warszawa 1954 Do Bonafini (wiersz), powst. 1776, ogł. J. Kott: "Trembeciana", Pamiętniki Literackie, rocznik 41 (1950), zeszyt 3/4 "Portret Jaśnie Oświeconemu Ksciu JMci Adamowi Czartoryskiemu... ofiarowany", Zabawy Przyjemne i Pożyteczne 1776, t. 12, cz. 1 Très-bénignes remontrances aux auteurs du Journal de Paris, Paryż 1787 Antidotum przeciw zbyt rozmnożonym w Warszawie paskwilom, brak miejsca wydania (1790), przedrukowano zob.: Zbiór wierszy Józefa Bielawskiego; pierwodruk w kodeksie rękopis Biblioteki Czartoryskich, sygn. 938, z listem dedykowanym do Stanisława Augusta, z 17 marca 1790; list przedr.: J. Nowak-Dłużewski Satyra polityczna Sejmu Czteroletniego, Kraków 1933, s. 56; przedr.: J. Kott: "Trembeciana", Pamiętniki Literackie, rocznik 41 (1950), zeszyt 3/4, (wiersz był przypisywany S. Trembeckiemu i włączany od roku 1819 do zbiorowych edycji jego poezji; autorstwo Bielawskiemu przypisuje J. Kott) Satyra przeciw paskwilom, brak miejsca wydania (1790); także pt.: Wiersz przez Józefa Bielawskiego (Co was dziś do pisania złych wierszy zniewala...); przedrukowano zob.: Zbiór wierszy Józefa Bielawskiego, (wiersz był przypisywany Trembeckiemu i włączany od roku 1819 do zbiorowych edycji jego poezji; autorstwo Bielawskiemu przypisuje J. Kott) Odpis przez Bielawskiego, powst. w styczniu 1791, z rękopisu Biblioteki Czartoryskich, sygn. 938, ogł. J. Kott: "Trembeciana", Pamiętniki Literackie, rocznik 41 (1950), zeszyt 3/4, (odpowiedź na wiersz B. Hulewicza Na piszących komedie; autorstwo według J. Kotta) Wiersz na dzień wielkich imienin Jego Królewskiej Mości, brak miejsca wydania (1791). Bielawski do Anonima, wyd. w druczku zaczynającym się wierszem (B. Hulewicza?): Do szacownego poety Bielawskiego. Zgoda, brak miejsca wydania: 1791 według T. Jendrysik; 1792 według J. W. Gomulickiego, (wiersz przypisywany także S. Trembeckiemu; ostatnio pod nazwiskiem tego ostatniego ogł. go J. W. Gomulicki – S. Trembecki: "Wiersze wybrane', Warszawa 1965, Biblioteka Poetów) Anakreontyka przy odebraniu czaszy wina z pięknych rąk od J(aśnie) W(ielmożnej) H(ulewiczowej) P(isarzowej) W(łodzimierskiej) przez Józefa Bielawskiego, brak miejsca wydania (1791, według J. W. Gomulickiego); wyd. następne: Tygodnik Polski 1819, t. 3, s. 283, pod nazwiskiem S. Trembeckiego; począwszy od wyd. z roku 1819 wchodzi na stałe do wydań zbiorowych jego poezji (ostatnio pod jego nazwiskiem przedr. J. W. Gomulicki – S. Trembecki: "Wiersze wybrane', Warszawa 1965, Biblioteka Poetów); egz. pierwodruku w Bibliotece Narodowej, sygn. 47059; odpis L. Bernackiego ze zniszczonego egz. Biblioteki Krasińskich znajduje się w Ossolineum, sygn. 7070/II, teka 43, (autorstwu Bielawskiego przypisuje E. Rabowicz) Bielawski do nieboszczyków, z których jednego już zabił, a drugi jeszcze trochę ziewa, brak miejsca wydania (1791, według T. Jendrysik) Bielawski do płci ślicznej, brak miejsca wydania (1791) Hymn do księżny Barbary z Duninów Sanguszkowej... świeżo zmarłej, brak miejsca wydania (1791) Na powrót J. O. Księżny Jmci Czartoryski, generałowy Ziem Podolskich, Warszawa 1791 Na powrót J. O. Księżny Jmci z Książąt Czartoryskich Lubomirski, marszałkowy w. koronnej, Warszawa 1791 Rzeź humańska. Poema, powst. około 1791, tekst nieznany, wzmiankuje o tym utworze Ode B. Hulewicz ad Julum Niemcewicz de meritis Bielavi (przypisy) Spustoszenie Polski od Moskali. Poema poświęcone sławie stanów sejmujących pod laską JW. Jmci Pana Stanisława Nałęcza Małachowskiego..., brak miejsca wydania 1791 Na dzień 6 grudnia, brak miejsca wydania 1791 Dzień 17 stycznia 1792, brak miejsca wydania (1792), egz. w Bibliotece IBL Warszawa Wiersz na śmierć Gustawa III, króla szwedzkiego, Berdyczów (1792) Dzień Trzeci Maja 1792 roku, Berdyczów 1792 Pienie weselne na zaślubiny... Tadeusza Czackiego z Barbarą Dembińską... 24 maja 1792, (Warszawa 1792) Wiersz przez Józefa Bielawskiego, brak roku wydania (1792); przedrukowano zob.: Zbiór wierszy Józefa Bielawskiego, zawartość: wiersz (inc.: Bierz, Trembecki, twe pióro nieśmiertelnej sławy..., mylnie przypisywany Trembeckiemu i włączany od roku 1819 do zbiorowych edycji jego poezji; autorstwo Bielawskiemu przypisuje J. Kott); Satyra przeciw paskwilom, egz. w kodeksie rękopis Biblioteki Czartoryskich, sygn. 938 Zbiór wierszy Józefa Bielawskiego, brak miejsca wydania (około 1792); zawartość: Antidotum przeciw zbyt rozmnożonym w Warszawie paskwilom, Satyra przeciw paskwilom, Wiersz przez Józefa Bielawskiego oraz: Trzy piosnki pięknościom ofiarowane (rękopis w Bibliotece Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, sygn. 179) Okrucieństwo paryskie, brak miejsca wydania (1793) Odcięcie Bielawskiego, z rękopisu Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. 1924/4, ogł. J. Nowak-Dłużewski Poezja powstania kościuszkowskiego, Kielce 1946, s. 82; przedr. J. Kott: "Trembeciana", Pamiętniki Literackie, rocznik 41 (1950), zeszyt 3/4; pod nazwiskiem S. Trembeckiego przedr. J. W. Gomulicki – S. Trembecki: "Wiersze wybrane', Warszawa 1965, Biblioteka Poetów, (odpowiedź na wiersz J. U. Niemcewicza: Do Józefa Bielawskiego zacięcie, 1794) Triumf Warszawy pod naczelnictwem Tadeusza Kościuszki w dn. 17 i 18 kwietnia r. 1794, brak miejsca wydania (1794) Do uzbrojonego ludu pod dowództwem Tadeusza Kościuszki dn. 24 maja 1794, brak miejsca wydania (1794); przedr. J. Nowak-Dłużewski Poezja powstania kościuszkowskiego, Kielce 1946 Wiersz na zaślubiny... Izabelli Grabowskiej... z... Walentym Sobolewskim..., brak miejsca wydania 1795, (druk nienotowany przez Estreichera; inform. E. Rabowicz) Gdzie mię unoszą konie spienione..., powst. Tykocin, lipiec 1796, z autografu Biblioteki PAN Kraków, sygn. 2665I; ogł. E. Rabowicz "Stanisław Trembecki w świetle nowych źródeł", Wrocław 1965, IBL. Studia z Okresu Odrodzenia nr 3 Prośba do Najjaśniejszego Pana (Ojcem polskiego teatru zwany...), powst. Grodno, 1 sierpnia 1796; z autografu ogł. E. Rabowicz "Stanisław Trembecki w świetle nowych źródeł", Wrocław 1965, IBL. Studia z Okresu Odrodzenia nr 3 Zgoda W. JPani Mariannie z Potockich Szymanowskiej ofiarowana przez Józefa Bielawskiego. (W Grodnie, dnia 30 września 1796), brak miejsca wydania 1796, (druk nienotowany przez Estreichera; egz. w Bibliotece PAN Kraków, w kodeksie rękopis, sygn. 2665I; inform. E. Rabowicz) Hymn do Apollina, napisany na cześć Repnina z okazji jego choroby, przez Józefa Bielawskiego. (W październiku 1796), brak miejsca wydania 1796, (druk nienotowany przez Estreichera; inform. E. Rabowicz); autorstwo tradycyjnie przypisywano S. Trembeckiemu (od edycji jego poezji z roku 1819), pod jego nazwiskiem ogł. ostatnio utwór J. W. Gomulicki – S. Trembecki: "Wiersze wybrane', Warszawa 1965, Biblioteka Poetów; Bielawskiemu przypisuje autorstwo E. Rabowicz Od do Marysi (Marianny z Potockich Szymanowskiej?) przez Józefa Bielawskiego, powst. Grodno 1796(?), z autografu ogł. E. Rabowicz "Stanisław Trembecki w świetle nowych źródeł", Wrocław 1965, IBL. Studia z Okresu Odrodzenia nr 3 Wierszyk do panny Tekli, powst. 1796 (według E. Rabowicza; według J. W. Gomulickiego: w lub nawet po roku 1791), ogł. pod nazwiskiem S. Trembeckiego (prawdopodobnie?) Tygodnik Wileński 1815; począwszy od wyd. z roku 1819 wchodzi na stałe do wydań zbiorowych jego poezji (ostatnio pod jego nazwiskiem przedr. J. W. Gomulicki – S. Trembecki: "Wiersze wybrane', Warszawa 1965, Biblioteka Poetów), autorstwo Bielawskiemu przypisuje E. Rabowicz Bukiet na imieniny J. W. Grabowskiej, generałowej inspektorowej, starościnie dąbskiej... ofiarowany, Warszawa brak roku wydania Pienie radości na ocalenie zdrowia... Ludwiki z Rzewuskich hr. Chodkiewiczowej..., Warszawa brak roku wydania Wiersz różę oddając 25 sierpnia JW. Jmci Pani Ludwice Zyberkowej, wojewodzinie brzeski litewskiej, powiedziany, brak miejsca i roku wydania Zachwycenie J. B. pięknym oczom ofiarowane, brak miejsca i roku wydania Obraz życia Józefa Bielawskiego, niegdyś generała-adiutanta buławy wielkiej W. Ks. Litewskiego, Warszawa 1806, (autorstwo niepewne) Autografy wierszy Bielawskiego znajdują się w Bibliotece PAN Kraków, sygn. 2665I; odpisy wierszy Bielawskiego i przypisywanych Bielawskiemu zebrał L. Bernacki (rękopis: Ossolineum, sygn. 7070/II, teka 43) i B. Erzepki (rękopis: Biblioteka Raczyńskich, sygn. 1326, s. 34-40).
Listy Do Stanisława Augusta 4 listy z roku 1766, z rękopisu Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Jabłonny, sygn. A/178a-b), ogł. K. Wierzbicka w: Źródła do historii teatru warszawskiego, cz. 1, Wrocław 1951 Do Stanisława Augusta z: 3 kwietnia 1768, 9 lutego 1781, 25 października 1786 i 3 czerwca 1787; z rękopisów Biblioteki Czartoryskich, sygn.: 699, 711, 722; ogł. L. Bernacki Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. 2, Lwów 1925, s. 401-404 Do I. Potockiego z lat 1783-1784, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 279b/II); fragm. listu z 15 czerwca 1784 cyt. K. M. Morawski: Z wieku Łazienek, Kraków 1913, s. 143