Operacja Pedestal – brytyjska operacja wojskowa podczas II wojny światowej, przeprowadzona w sierpniu 1942 roku na zachodnim Morzu Śródziemnym w celu zaopatrzenia Malty. Polegała na rejsie silnie chronionego konwoju statków z Wielkiej Brytanii przez Gibraltar na Maltę. Rozpoczęła się 1 sierpnia, a zasadnicza jej część – rejs konwoju przez Morze Śródziemne – trwała między 10 a 15 sierpnia 1942 roku. Najbardziej zacięte walki z niemieckim i włoskim lotnictwem, okrętami podwodnymi i kutrami torpedowymi, toczyły się w dniach 11–13 sierpnia. Pomimo ciężkich strat zaangażowanych sił brytyjskich, w tym zatopienia jednego lotniskowca, oraz zatopienia większości – dziewięciu z czternastu statków, część konwoju udało się doprowadzić na Maltę, co stanowiło strategiczne zwycięstwo alianckie. Powodzenie operacji umożliwiło utrzymanie obrony wyspy, a w konsekwencji miało wpływ na przebieg kampanii w Afryce Północnej. Konwój operacji Pedestal na Malcie znany jest jako Santa Marija Convoy (konwój Najświętszej Marii), ponieważ data przybycia ostatniego statku przypadła na święto Wniebowzięcia NMP. Przez Włochów operacja określana była jako „bitwa z połowy sierpnia” (battaglia di mezzo agosto).
Geneza Malta stanowiła przed II wojną światową główną bazę brytyjskiej Floty Śródziemnomorskiej. Z powodu zbyt dużego zagrożenia stwarzanego przez lotnictwo państw Osi, po wybuchu wojny zrezygnowano z niej jako głównej bazy, lecz w dalszym ciągu stanowiła najważniejszy aliancki punkt oporu na obszarze Morza Śródziemnego (poza głównymi bazami położonymi na krańcach tego morza – Gibraltarem i Aleksandrią). Z uwagi na położenie w pobliżu szlaku morskiego z Włoch do Afryki, Malta stanowiła dogodną bazę dla lotnictwa brytyjskiego i wysuniętą bazę dla okrętów, zwalczających konwoje państw Osi z zaopatrzeniem dla wojsk w Afryce Północnej. Mimo że wskutek intensywnych bombardowań w pierwszej połowie 1942 roku rola Malty jako bazy floty zmalała, to utrzymanie wyspy miało w dalszym ciągu istotny wpływ na przebieg kampanii afrykańskiej i zdolność ofensywną sił niemiecko-włoskich w Afryce. Z powodu panowania nad centralnym i wschodnim Morzem Śródziemnym lotnictwa niemieckiego i włoskiego, operującego z baz na okolicznych wyspach i w Afryce Północnej, zaopatrywanie Malty stanowiło duży problem dla aliantów.. Zagrożenie stwarzały też niemieckie i włoskie okręty podwodne oraz silne włoskie okręty nawodne. Dlatego też jedyną drogą zaopatrywania Malty pozostało organizowanie silnie bronionych konwojów, od wschodu z portów egipskich lub od zachodu z Gibraltaru, które przybierały formę całych operacji, angażujących znaczne siły alianckie. Łatwiejsze było jedynie dostarczanie samolotów myśliwskich – startujących z lotniskowców, nie dochodzących do wyspy.
Od początku 1942 roku bitwa o Maltę przybrała na sile z powodu szczególnie intensywnych bombardowań lotniczych wyspy, prowadzonych przede wszystkim przez nowo przybyły w grudniu z frontu wschodniego niemiecki II Korpus Lotniczy, bazujący na Sycylii. 15 kwietnia król Jerzy VI nadał ludności Malty najwyższe odznaczenie za męstwo – Krzyż Jerzego; był to pierwszy przypadek brytyjskiego odznaczenia dla zbiorowościMalta 1942. The George Cross & The Santa Marija Convoy w serwisie Maltese Culture Movement [dostęp 2009-07-05].. W połowie 1942 roku sytuacja zaopatrzeniowa na Malcie stała się krytyczna – szczególnie dotyczyło to benzyny dla bazujących tam samolotów i amunicji przeciwlotniczej, lecz na wyczerpaniu była też ściśle racjonowana żywność, lekarstwa i paliwo dla okrętów, a nawet paliwo do gotowania i napędu pomp do czerpania wody ze studni. Przeprowadzone w czerwcu dwie duże równoczesne operacje zaopatrzeniowe – Harpoon z Gibraltaru i Vigorous z Egiptu, zakończyły się porażką. Alianci ponieśli ciężkie straty i jedynie dwa statki dotarły na Maltę, co w minimalnym stopniu zaspokoiło potrzeby wyspy, zapewniając zapasy na osiem tygodni. Zmniejszenie zagrożenia ze strony sił z Malty dla transportów Osi zbiegło się z ofensywą sił Osi w Afryce, które zdobyły 20 czerwca Tobruk i zagroziły Egiptowi. W lipcu rejs na Maltę z Gibraltaru wykonał jedynie szybki stawiacz min HMS , ucharakteryzowany na francuski niszczyciel, lecz mógł on przetransportować niewiele zaopatrzenia. Na początku sierpnia żywności starczało jeszcze na 3–4 tygodnie. Wobec tego, dalsze utrzymanie wyspy uzależnione było od powodzenia kolejnej operacji zaopatrzeniowej, którą zdecydowano przeprowadzić jedynie od strony Gibraltaru, jeszcze większymi siłami, niż dotychczas. W tym celu do operacji odkomenderowano część sił Floty Metropolii (Home Fleet), wolnych z powodu zmniejszenia intensywności zaopatrywania ZSRR po rozbiciu konwoju PQ-17 w lipcu 1942.
Operację starannie zaplanowano – jej ogólny plan przypominał operację Harpoon, lecz konwój miał być liczniejszy i posiadać silniejszą bezpośrednią eskortę, jak również potężniejsze siły osłony, w składzie których znalazły się aż trzy lotniskowce. Główne siły osłony (Force Z) miały jednak ochraniać bezpośrednio konwój tylko do wysokości Sardynii, po czym zawrócić, z uwagi na duże zagrożenie dla ciężkich okrętów. Dalej eskortę miał zapewniać tylko Zespół X (Force X), obejmujący przede wszystkim 10. Eskadrę Krążowników kontradmirała Harolda Burrougha. Na końcowym etapie konwój miało chronić także lotnictwo z Malty. Położono większy nacisk na zapewnienie sił trałowych w celu uniknięcia zagród minowych koło Malty – przed Maltą konwój miał się spotkać z zespołem trałowców z wyspy, które pozostały tam po operacji Harpoon. Ponadto, dla rozproszenia uwagi przeciwnika, operacja miała być połączona z dostarczeniem samolotów lotem na Maltę z czwartego lotniskowca „Furious” (operacja Bellows) oraz rejsem pustych statków i okrętów pozostałych po operacji Harpoon z Malty do Gibraltaru, a także z operacją pozoracyjną w postaci rejsu pustego konwoju na wschodnim Morzu Śródziemnym. Na akwenie przewidywanej operacji patrolowało też 9 brytyjskich okrętów podwodnych 10. Flotylli z Malty. Dowódcą całości operacji został wiceadmirał Neville Syfret – dowódca Zespołu H z Gibraltaru. Operacje lotnicze koordynował kontradmirał Lumley Lyster na lotniskowcu HMS „Victorious”. Plany operacji opracowano do 27 lipca, a dwa dni później odbyła się w Scapa Flow konferencja dowódców na pokładzie pancernika HMS „Nelson” wiceadmirała Syfreta.
Przygotowania thumb|Po spotkaniu dowódców na pokładzie HMS „Nigeria” przed rozpoczęciem operacji – kadm. H. Burrough żegna się z kapitanem „Ohio” Dudleyem Masonem 1 sierpnia wieczorem z ujścia Clyde w Szkocji wyruszył konwój oznaczony WS-21S, w składzie 11 brytyjskich i trzech amerykańskich statków („Almeria Lykes”, „Brisbane Star”, „Clan Ferguson”, „Deucalion”, „Dorset”, „Empire Hope”, „Glenorchy”, „Melbourne Star”, „Ohio”, „Port Chalmers”, „Rochester Castle”, „Santa Elisa”, „Waimarama”, „Wairangi”) w eskorcie krążowników i „Nigeria” (okręt flagowy kadm. Burrougha) oraz niszczycieli. Kryptonim konwoju WS, oznaczający konwoje płynące do Afryki Południowej, był nadany w celu dezinformacji. Dla celów operacji wybrano dość szybkie statki, mogące utrzymać prędkość 15 węzłów. Najważniejszym z nich był duży amerykański tankowiec SS „Ohio” z zapasem benzyny lotniczej i oleju napędowego (dla okrętów podwodnych), lecz także inne statki wiozły benzynę w beczkach. Oprócz zbiornikowca wiozącego 11 500 ton paliwa, pozostałe statki wiozły 85 000 ton ładunku, głównie żywności, amunicji przeciwlotniczej i benzyny. Statki również miały uzbrojenie dla samoobrony, przenosząc po jednym dziale średniego kalibru (na ogół przeciwlotniczym kalibru 102 mm) i kilka małokalibrowych działek przeciwlotniczych (20–40 mm). Z bazy Scapa Flow wyruszyły 2 sierpnia siły główne osłony, których rdzeń tworzyły dwa pancerniki HMS „Nelson” (okręt flagowy wiceadm. Syfreta) i „Rodney”. Oba pancerniki, ściągnięte uprzednio specjalnie dla tej operacji z Freetown na południowym Atlantyku, były już kilkunastoletnie i wolniejsze od nowych pancerników, lecz najsilniejsze z brytyjskich okrętów tej klasy i dysponujące silnym uzbrojeniem przeciwlotniczym. Do konwoju siły główne wiceadmirała Syfreta dołączyły 3 sierpnia po 9 rano. Po drodze do Gibraltaru prowadzono ćwiczenia w manewrowaniu formacją.
thumb|Lotniskowiec HMS „Indomitable” sfotografowany z pokładu „Victoriousa”, widoczne samoloty Sea Hurricane i Fulmar thumb|Uzbrajanie Sea Hurricane na pokładzie HMS „Indomitable”, 12 sierpnia 1942 Do osłony operacji Brytyjczycy zgromadzili także wyjątkowo silny zespół lotniskowców. Jako wstęp do operacji prowadzono na Atlantyku od 5 sierpnia manewry Berserk w celu przećwiczenia współdziałania trzech lotniskowców i naprowadzania lotnictwa myśliwskiego. W tym celu 31 lipca z Clyde wyruszył stary lotniskowiec „Argus” z dwoma niszczycielami, a następnie ze Scapa Flow lotniskowiec HMS „Victorious” w eskorcie krążownika przeciwlotniczego „Sirius” i niszczycieli (jako zespół Force M)Oprócz niszczycieli, które wzięły następnie udział w operacji na Morzu Śródziemnym, tylko na wczesnym etapie operacji lotniskowiec „Argus” eskortowały z Wielkiej Brytanii starsze niszczyciele HMS „Sardonyx” i HMS „Buxton” ().. Z Oceanu Indyjskiego wokół Afryki przez Freetown przeszedł na Atlantyk nowoczesny lotniskowiec HMS „Indomitable”, biorący przed tym udział w walkach o Madagaskar, z krążownikiem przeciwlotniczym „Phoebe” i trzema niszczycielami typu L (jako Force K). W końcu z Gibraltaru dołączył 5 sierpnia lotniskowiec HMS „Eagle” z krążownikami przeciwlotniczymi „Charybdis” i „Cairo”Według , „Eagle” dołączył do manewrów dopiero w pobliżu Gibraltaru dla oszczędzania paliwa, a na Atlantyku zastępował go „Argus”.. Były to pierwsze wspólne manewry takiej licznej grupy brytyjskich lotniskowców. Niezależnie od nich, z Clyde wyszedł 4 sierpnia lotniskowiec HMS „Furious” z myśliwcami Spitfire VB dla Malty, w eskorcie krążownika „Manchester” i jedynie przejściowo polskiego niszczyciela ORP „Błyskawica”. Jego wyjście w morze zostało opóźnione, gdyż okazało się, że start samolotów Spitfire ze stosunkowo krótkiego pokładu starego lotniskowca wymaga zastosowania innych śmigieł, które musiały zostać wymienione już po drodze. Po ćwiczeniach najsłabszy lotniskowiec „Argus” pozostał w Gibraltarze, a pozostałe przeszły na Morze Śródziemne w celu uczestnictwa w operacji. Lotniskowiec „Victorious” wyposażony był jako jedyny głównie w starsze dwumiejscowe myśliwce Fairey Fulmar o gorszych osiągach, gdyż rozmiary jego podnośników lotniczych uniemożliwiały hangarowanie pod pokładem standardowych myśliwców Hawker Sea Hurricane. Łącznie na pokładach trzech lotniskowców stanowiących osłonę konwoju po wpłynięciu na Morze Śródziemne były 72 myśliwce (48 Hawker Sea Hurricane, 14 Fairey Fulmar, 10 Grumman Martlet) i 28 samolotów torpedowo-bombowych Fairey AlbacoreWedług (w nawiasach odmiennie ) na HMS „Victorious”: 14 (16) Fairey Fulmar, 6 Sea Hurricane, 12 Fairey Albacore, na HMS „Indomitable”: 10 Martlet II, 22 (24) Sea Hurricane, 16 Albacore, na HMS „Eagle”: 20 (16) Sea Hurricane. Z tego, cztery myśliwce na „Eagle” były rozmontowane w rezerwie (). Początkowy stan myśliwców wynosił 79, ale przed wpłynięciem na Morze Śródziemne utracono w wypadkach lub uszkodzono w stopniu uniemożliwiającym użycie sześć dalszych Fulmarów (z tego cztery w wypadku na pokładzie) i jednego Martleta, ze stratą jednego pilota.. Obrona na Malcie dysponowała 100 myśliwcami Spitfire (wraz z dostarczonymi przez HMS „Furious”) i 36 ciężkimi myśliwcami Beaufighter, 38 bombowcami i 16 samolotami rozpoznawczymi. Liczba myśliwców z Malty w rozbiciu na typy według ..