Ostoja – polski herb szlachecki, noszący zawołania Hostoja i Ostoja. Wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480. Wedle legendy herbowej miał dać początek herbowi Przeginia. Znany z pieczęci i zapisów z XIV wieku, przeszedł, przez błędy i niewiedzę autorów herbarzy, znaczną ewolucję wizerunku od średniowiecza do współczesności.

Herb występował głównie wśród rodzin osiadłych w ziemi krakowskiej, sandomierskiej, lubelskiej, łęczyckiej, sieradzkiej, poznańskiej, a także na Rusi i w Prusach Królewskich. Spośród najbardziej znanych rodów pieczętujących się herbem Ostoja, należy wymienić: Baranowskich, Bielów, Błociszewskich, Bogusławskich, BzowskichJózef Felicjan Janota Bzowski (1704-1770) z nieznanych powodów (prawdopodobnie w wyniku pomyłki) zaczął używać herbu Nowina zamiast rodowej Ostoi. Kolejne pokolenia Bzowskich pozostały przy herbie Nowina., Danilewiczów, Gajewskich, Jerzykowskich, Kiedrzyńskich, Marchockich, Mierzewskich, Nagórskich, Ochockich, Ostaszewskich, Politalskich, Świerczyńskich i ZagórskichK. Niesiecki, Herbarz polski, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839-1845, t. VII, s. 170-175..

Ostoi używali też Zbigniew Rylski, Włodzimierz Zagórski, Zbigniew Ścibor-Rylski.

Opis herbu Opis historyczny thumb|Herb Ostoja w herbarzu Jana Długosza z lat 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae.Jan Długosz blazonuje herb następująco:Po przetłumaczeniu:Kasper Niesiecki blazonuje herb następująco:

Opis współczesny wersji pierwornej Herb w wersji średniowiecznej różnił się znacznie od formy upowszechnionej w późniejszych czasach. Poniższy opis pochodzi od Józefa Szymańskiego:

Na tarczy w polu czerwonym, między dwoma półksiężycami złotymi barkami ku sobie w pas, takiż krzyż ćwiekowy.

W klejnocie między dwoma księżycami złotymi głowa smoka z szyją czarna, ziejąca ogniem czerwonym.

Labry herbowe czarne, podbite złotem.

Opis współczesny wersji nowożytnej Herb w wersji upowszechnionej od XVI wieku miał zmieniony klejnot i krzyż zastąpiony mieczem. Poniższa rekonstrukacja wyglądu pochodzi od Józefa Szymańskiego:

Na tarczy w polu czerwonym, między dwoma półksiężycami złotymi barkami ku sobie w pas, miecz o głowni srebrnej i jelcu złotym.

W klejnocie pięć piór strusich.

Labry herbowe czerwone, podbite złotem.

Geneza mały|Herb Ostoja w wersji pierwotnej (średniowiecznej) Najwcześniejsze wzmianki Na murze romańskiego kościoła w Wysocicach z XIII wieku wyryto znak kreskowy, który jest protoherbem herbu Ostoja. Jest to najstarsze znane przedstawienie godła tego herbu.

Znane są pieczęcie średniowieczne: 1358 – Czcibor, dziekan poznański,Banaszak, Marian, Lenort, Feliks. Dzieje poznania i województw poznańskiego (w granicach z 1974 r.). Informator o materiałach archiwalnych. Т. II. Warszawa, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1982. sygn. DK perg. 81; Poznań, 30 VI 1358. Czcibor dziekan kapituły poznańskiej udziela Cechosowi przywileju na sołectwo we wsi kapitulnej Trojanowo. Druk: KDW, t. III, nr 1384.. str. 46. 1370 – Jakusz z Błociszewa, wojewoda lwowski,J. Szyszka, Kształtowanie się podziałów terytorialnych Rusi Czerwonej na przykładzie ziemi lwowskiej [w:] "Średniowiecze Polskie i Powszechne", Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2011, t. III (VII), s. 124, 126.M. Haisig, Sfragistyka szlachecka doby średniowiecza w świetle archiwaliów lwowskich, Lwów 1938, s. 41-42R. Kalinowski, Protoheraldyczny znak na portalu kościoła w Wysocicach a historia herbu Ostoja w średniowieczu, [w:] "Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego", nowej serii t. XV (XXVI), Warszawa 2016, s. 24 1381 – Dobiesław z Koszyc, podsędek ziemski krakowski,Piekosiński, Franciszek. Heraldyka polska wieków średnich. Kraków, Akademia Umiejętności, 1889. str. 117-119. 1402– Ścibor ze Ściborzyc,Köpeczi, Béla. Középkori művelődés Erdélyben. // Erdély története három kötetben. Т. Első kötet – A kezdetektől 1606-ig. Budapest, Akadémiai Kiadó, 1986. . str. 368-369. Dostęp 2022-11-26 (w języku węgierskim). 1412 – Ścibor ze Ściborzyc (herb czteropolowy), 1456 – Jan Rokosz z Koszyc, sędzia ziemski krakowski, 1466 – Ścibor Poniecki przy akcie pokoju toruńskiego.

Najstarszy zapis sądowy pochodzi z 1388 roku (Starodawne Prawa Polskiego Pomniki VIII s. 260 nr. 4730).Starodawne prawa polskiego pomniki. Т. VIII – Antiquissimi libri iudiciales terrae Cracouiensis; Pars 1, ab an. 1374-1390. Cracoviae, Sumptibus Academiae Litterarum; Typis Wl. Lud. Anczyc et sociorum, 1884. № 4730. str. 260. W zapisie z 1402 pojawia się nazwa Mościc, zaś z 1420 – Ostoja. Określenie Ostojczyk wprowadza dokument z 1540 roku.

Datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza, uznaje herb Ostoja za rdzennie polski. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie: „Ostoya duas lunas defectuosas ceruleas, dorsis contra se tendentes, cruce eciam cerulea illas intersecante, in campo rubeo defert Genus Polonicum loquax et arrogans.”.

Ewolucja wizerunku

Pierwotnie w miejsce miecza znajdował się w herbie krzyż, zaś w klejnocie głowa smoka z długą szyją między dwoma księżycami. Elementy te ulegały na przestrzeni dziejów znacznym zmianom. Stałe były tylko – tynktura pola, oraz obecność księżyców.

Pole czerwone przypisali Ostoi autorzy średniowiecznych herbarzy Bellenville, Gelre, Lyncenich, Bergshammar, Stemmata polonica, Złotego Runa, oraz Jan Długosz w Klejnotach i kronika Soboru w Konstancji. Te same źródła podały księżyce w pas, barkami do siebie. We wszystkich księżyce są złote, oprócz Herbarza Złotego Runa, gdzie narysowano je srebrne.

Krzyżyk zamiast miecza jest powszechnym elementem średniowiecznej wersji herbu, chociaż różni autorzy nie zgadzali się co do takich szczegółów jak jego kształt i barwa. Wymienione wyżej herbarze przedstawiają przeważnie krzyżyk kawalerski z przedłużonym dolnym ramieniem („ćwiekowy”). Wyjątkiem jest Armorial Lyncenich, gdzie krzyż przedstawiono jako łaciński. W kościele "Św. Mikołaja" z XV wieku w miejscowości Brzezini zachowała się kamienna gotycka chrzcielnica, na której wycięty jest trzykrotnie herb Ostojów (także z krzyżem łacińskim) oraz dwie daty – 1495 i 1508, co widać tutaj. Natomiast na innej chrzcielnicy z 1492 roku w kościele Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława w mieście Bodzentin, herb przedstawiony jest jako krzyż grecki. Herb ten ponownie przedstawiony jest z krzyżem łacińskim na nagrobku Baltazara Bzowskiego, datowanym na 1574 rok, w katedrze Wniebowzięcia NMP we Lwowie. Zwykły krzyż kawalerski wyrzeźbiono na wsporniku w kościele w Sulejowie-Podklasztorzu. Nie precyzując dokładnie jaki krzyż znajduje się w herbie Ostojów, krzyż ten wymieniany jest w aktach kościelnych jako Acta Capitulorum z 1441 roku. Wypisane powyżej źródła dał krzyżykowi barwę złotą, z wyjątkiem drugiej wersji z Bergshammar, gdzie jest on czarny, oraz Herbarza Złotego Runa, gdzie jest on srebrny.Jedyne średniowieczne przedstawienia herbu z barwnymi labrami (Armorial Gelre, Codex Bergshammar) przedstawiły je dość nietypowo – jako czarne, podbite złotem.

Te same herbarze przekazują informację o średniowiecznym klejnocie herbu – głowie smoka z szyją czarnej, między dwoma księżycami. Przedstawienie klejnotu na pieczęci z 1466, jest dość niedokładne, przez co Józef Szymański odczytuje zwierzę w klejnocie jako żmiję.

Wiek XVI przyniósł wspomnianą modyfikację wyglądu herbu. Wynikła ona z niefrasobliwości XVI-wiecznych rytowników, którzy nie znając źródeł wcześniejszych, oraz zasad heraldyki, zamienili krzyż ćwiekowy na miecz. Postępowanie takie zniekształciło też kilka innych herbów jak Belina i Czewoja. Najwyraźniej nie znano też w XVI wieku właściwego klejnotu herbu, ponieważ zastąpiono go piórami strusimi. Było to powszechne postępowanie w przypadku, gdy rytownicy nie wiedzieli jaki klejnot powinni przypisać herbowi, stąd w wielu polskich herbach widnieje w klejnocie trzy lub pięć piór strusich.

Winę za zastąpienie krzyża mieczem ponosi głównie Bartosz Paprocki, autor Herbów rycerstwa polskiego i Gniazda cnoty, oraz Marcin Bielski, autor Kroniki. Wprawdzie Paprocki na rysunku umieścił jeszcze krzyż, za to w opisie pojawia się już miecz. Podobnie było w przypadku pozostałych źródeł XVI-wiecznych: Stemmata polonica, redakcji Chigi, Łętowskiego i Kamyna Klejnotów oraz Zwierzyńca Reja. Krzyż ćwiekowy rysowany był tu w taki sposób, że zaczął stopniowo przypominać miecz – z coraz dłuższym i ostrzejszym dolnym ramieniem i pozostałymi ramionami przypominającymi ramiona krzyża łacińskiego – a więc bez dodatkowych wypustek.

Podobnie jak w przypadku miecza, również zmianę klejnotu na pięć piór strusich upowszechnili Paprocki i Bielski. Żadne źródło XVI-wieczne nie przedstawiło już Ostoi z właściwym klejnotem – autorzy poza Paprockim i Bielskim kwestię klejnotu po prostu pomijali.

W wieku XVII, mimo że na rysunkach nadal nie przedstawiano w sposób jednoznaczny miecza, to jednak w opisie zawsze o nim pisano. Tak jest w Kleynotach... J. A. Gorczyna (1630), Nomenclatorze Wijuka Kojałowicza (1658, tutaj godła stylizowane są na znaki kreskowe), Orbis poloni Okolskiego (1641-43) oraz Poczcie herbów Potockiego (1696). We wszystkich tych publikacjach, oprócz jednej, narysowano albo opisano klejnot herbu jako pięć piór strusich. Wyjątek stanowi Orbis poloni, gdzie pióra są trzy.

Pierwszy herbarz wieku XVIII, autorstwa Antoniego Swacha, będący kompilacją prac Bielskiego, Okolskiego i Jana Liwa Herbulta (1705), zamieszcza kształt herbu znany w wieku poprzednim. Znów powtarza się krzyż z długim ramieniem oraz miecz w opisie. Brak natomiast wzmianki o klejnocie i barwach. Z kolei najważniejszy herbarz wieku XVIII, autorstwa Niesieckiego (1738), ma już zdecydowanie w rysunku miecz. Wiek XVIII wyznacza zatem moment ostatecznego odejścia od krzyża na rzecz miecza.

XIX-wieczna książka Heraldyka rosyjska, autorstwa Aleksandra Łakiera (1854) powtarza schemat XVI-wieczny, dając rysunek z krzyżem ćwiekowym o długiej i ostrej nodze, zaś w opisie używając określenia „miecz”.

Przełom wieku XIX i XX przyniósł także wydanie jednego z najważniejszych herbarzy polskich, czyli Księgi herbowej rodów polskich J.K. Ostrowskiego (1897 – 1906). Autor ten przyjął za podstawową wersję herbu z Niesieckiego, choć przytoczył też szereg wcześniejszych form, nadając im kolejne numery rzymskie.

Emilian Szeliga-Żernicki w Die polnischen Stammwappen (1904) powtarza rysunek za Ostrowskim, podobnie jak Zbigniew Leszczyc w Herbach szlachty polskiej (1908), oraz Teodor Chrząński w swych Tablicach odmian (1909).

Opracowania współczesne, jak Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku Tadeusza Gajla i Herbarz rodowy Alfreda Znamierowskiego, wobec rozbieżności w historycznych przekazach, nie zajmują wspólnego stanowiska na temat kształtu herbu. Tadeusz Gajl zamieścił po prostu rysunki obu wersji Ostoi. Alfred Znamierowski natomiast, zgodnie z przyjętą przez siebie metodologią, zamieścił pierwotny wizerunek herbu, późniejszy jedynie wzmiankując.

Etymologia Ostoja (Hostoja) jest według Józefa Szymańskiego nazwą imionową, mającą odniesienie w nazwie osobowej. Szymański przytacza też alternatywną hipotezę pochodzącą od Semkowicza, że jest to hasło symboliczne. Mościc ma według Szymańskiego taką samą etymologię.

Za „Słownikiem Języka Polskiego”, wydanym w 1861 w Wilnie, przez Maurycego Orgelbranda – pierwotne znaczenie słowa „Ostoja”, wcześniejsze od nazwy herbu szlacheckiego, to: schronienie, opora, tymczasowy bezpieczny port. Jest zatem możliwa etymologia proklamy herbu od tych pierwotnych znaczeń – jako określenie stanicy chorągwianej.

Legenda herbowa Kasper Niesiecki przytoczył legendę o początku herbu Ostoja, wiążąc jego powstanie z walecznym i sprytnym pułkownikiem Ostoją. Legenda ta, w przeciwieństwie do większości tego typu podań, nie tłumaczy precyzyjnie genezy godeł herbu: