II wojna domowa w Sudanie – konflikt, który rozpoczął się w 1983, choć był w dużej mierze kontynuacją I wojny domowej w Sudanie, trwającej od 1955 do 1972. Walki trwały w przeważającej części w południowym Sudanie; sam konflikt był jedną z najdłużej trwających i śmiercionośnych wojen XX wieku. W Sudanie Południowym zginęło około 1,5 miliona cywilów, a ponad 4 miliony zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów. Śmiertelność wśród mieszkańców cywilnych była najwyższa od czasów II wojny światowej. Konflikt zakończył się oficjalnie w styczniu 2005, wraz z podpisaniem porozumienia pokojowego w stolicy Kenii, Nairobi.
Geneza konfliktu
Konflikt ma źródła w wielowiekowych walkach pomiędzy południowym Sudanem, w większości zamieszkałym przez ludność wyznającą chrześcijaństwo lub animalizm, a islamską północą arabską. Królestwa powstałe w oparciu o Nil wielokrotnie toczyły wojny z plemionami zamieszkującymi południowy Sudan. Co najmniej od XVIII wieku próbowano przejąć tereny obfite w pastwiska, umożliwiające wypas bydła.
Gdy Sudan został włączony w obręb Imperium Brytyjskiego jako kolonia, administracja w północnych i południowych prowincjach była prowadzona oddzielnie, powodując dalsze podziały wśród ludności. Południowa część kraju była bardziej podobna do innych kolonii wschodniej Afryki – Kenii, Tanganiki czy Ugandy; natomiast północny Sudan miał więcej wspólnego z arabskim Egiptem.
Jednak w 1946 administracja brytyjska rozpoczęła próbę integracji obu regionów. Arabski został językiem urzędowym na terenie całego kraju. Południowa elita, mówiąca w języku angielskim, zaakceptowała zmianę pod warunkiem szerokiej autonomii oraz własnego rządu. Po dekolonizacji większość władzy pozostała w rękach północnych elit z siedzibą w Chartumie, wywołując niezadowolenie na południu.
W 1955 rozgoryczenie spowodowane dominacją muzułmanów arabskich doprowadziło do buntu wśród żołnierzy w południowej prowincji Ekwatoria. Rebelianci zarzucali rządowi w Chartumie niewywiązanie się z obietnicy złożonej Wielkiej Brytanii – stworzenia systemu federalnego. Przez następne 17 lat w południowych prowincjach dochodziło do wielu protestów społecznych oraz postulatów żądających autonomii regionalnych lub bezwarunkowych secesji.
Kolejnym czynnikiem konfliktogennym było nierównomierne występowanie zasobów naturalnych w Sudanie, w którym to właśnie na południu istnieją znaczne zasoby ropy naftowej. Przychody ze sprzedaży ropy stanowiły około 70% eksportu Sudanu. Ze względu na liczne dopływy Nilu i większą liczbę opadów, a tym samym większy dostęp do wody, ziemia w Sudanie Południowym jest bardziej urodzajna w przeciwieństwie do północy kraju, znajdującej się na skraju Sahary. Chęć północy do kontroli nad tymi zasobami, a na południu sprzeciw i ochrona własnych zasobów w dużej mierze przyczyniła się do wojny. Równolegle w czasie trwania konfliktu dochodziło do starć między głównymi plemionami południa, Dinków i Nuerów.
Rozpoczęcie konfliktu
thumb|left|200px|Sudan Południowy Ten chroniczny stan rebelii wobec rządu centralnego został zawieszony w 1972, po podpisaniu w Addis Abebie porozumienia przyznającego mieszkańcom południowego Sudanu szeroką autonomię w sprawach wewnętrznych. W 1976, po nieudanym zamachu stanu, o którego przygotowanie oskarżono wywiad libijski, Sudan zerwał stosunki dyplomatyczne z Trypolisem. Wzmożono także represje wobec opozycji. W 1983, w ramach kampanii islamizacji kraju, prezydent Dżafar Muhammad an-Numajri zadeklarował przekształcenie Sudanu w republikę islamską; dzieląc południowe prowincje na trzy regiony i jednocześnie wprowadzając islamskie prawo szariatu na tym obszarze. Posunięcie to było kontrowersyjne nawet wśród społeczności muzułmańskiej. 26 kwietnia 1983 prezydent an-Numajri ogłosił stan wyjątkowy, po części w celu zapewnienia przestrzegania prawa szariatu. Większość zagwarantowanych konstytucyjnie praw podstawowych zostało zawieszonych. Na północy w nagłych wypadkach sądy orzekały w sprawach karnych w trybie przyśpieszonym. Osoby wyznające inne religie niż islam również zostały poddane tym restrykcjom. Wydarzenia te doprowadziły do wznowienia wojny domowej.
Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (SPLA) została założona w 1983 jako ruch partyzancki działający na południu kraju, którego członkowie rekrutowali się głównie spoza kręgów arabskich. Głównym celem SPLA była walka przeciwko władzy centralnej oraz próba ustanowienia niezależnego państwa w południowym Sudanie pod kierownictwem tejże grupy. Jej liderem oraz założycielem był John Garang. Grupa pierwotnie składała się głównie z dezerterów z armii sudańskiej. Partyzantka niemal natychmiast uzyskała wsparcie oraz możliwość utworzenia baz w Etiopii rządzonej przez Mengystu Hajle Marjama (było to m.in. odpowiedzią na wsparcie Sudanu dla erytrejskich separatystów)Guarak, Mawut Achiecque Mach. Integration and Fragmentation of the Sudan: An African Renaissance. Bloomington, IN: AuthorHouse, 2011. s. 252 i 253.. We wrześniu 1984 prezydent Numajri ogłosił koniec stanu wyjątkowego oraz koniec przyśpieszonych rozpraw sądowych, jednakże wkrótce zostały uchwalone nowe prawa dotyczące postępowań sądowych, legalizujące wiele praktyk które były stosowane w czasie stanu wyjątkowego. Pomimo publicznych zapewnień prezydenta, że prawa niemuzułmanów będą respektowane, mieszkańcy południa oraz dysydenci pozostali niechętni władzy w Chartumie.
Dostawy broni Sudan pozyskiwał broń dla swoich wojsk z różnych krajów. Po uzyskaniu niepodległości, głównym dostawcą broni wraz ze szkoleniami była Wielka Brytania. Jednak w wyniku wojny sześciodniowej w 1967, stosunki między oboma krajami uległy ochłodzeniu, podobnie jak i ze Stanami Zjednoczonymi oraz Republiką Federalną Niemiec.
Od 1968 do 1972, ze Związku Radzieckiego, jak i z państw bloku wschodniego płynęła duża pomoc militarna, wraz z pomocą techniczną i szkoleniami dla wojsk Sudanu. W tym czasie liczebność wojska wzrosła z około 18 000 do 50 000 ludzi. Duża liczba czołgów, samolotów oraz artylerii została nabyta i wprowadzona do użycia do końca 1980.
Do ochłodzenia stosunków między obiema stronami doszło po zamachu stanu w 1972, wtedy też rząd w Chartumie rozpoczął dążenie do dywersyfikacji swoich dostawców. Związek Radziecki pozostał głównym dostawcą broni do 1977, kiedy to jawne poparcie marksizującej Etiopii względem południowosudańskich rebeliantów doprowadziło do zerwania współpracy z sudańskim rządem. Wtedy też Chińska Republika Ludowa stała się głównym dostawcą uzbrojenia.
Także sąsiedni Egipt był ważnym partnerem wojskowym w latach 70., zapewniając dostęp do rakiet, sprzętu wojskowego i załogi tankowców.
Dostawy broni z zachodnich krajów zostały wznowione w połowie lat 70. Stany Zjednoczone rozpoczęły sprzedaż broni około 1976, chcąc przeciwdziałać sowieckiemu wsparciu dla Etiopczyków i Libijczyków.
1985–1991 thumb|200px|John Garang, założyciel oraz przywódca Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu Początek 1985 przyniósł poważne niedobory paliwa i chleba w Chartumie, rosnące siły rebelii na południu, suszę, głód oraz coraz trudniejsze warunki życia. Na początku kwietnia, podczas nieobecności prezydenta Numajriego w kraju, w odpowiedzi na wzrost cen chleba i innych produktów wybuchły masowe demonstracje.
6 kwietnia kilku wyższych oficerów wojskowych, którym przewodził gen. Abd ar-Rahman Siwar az-Zahab przeprowadziło zamach stanu. Wśród pierwszych dekretów nowego rządu było zawieszenie konstytucji z 1983, uznającej Sudan za islamskie państwo oraz rozwiązania partii prezydenta Numajriego – Sudańskiej Unii Socjalistycznej (ang. Sudan Socialist Union, SSU)
Jednakże ustawy wprowadzające prawo szariatu nie zostały zawieszone. Powołano 15-osobową wojskową radę przejściową pod przewodnictwem gen. Suwar ad-Dahaba. W porozumieniu z nieformalną konfederacją partii politycznych, związków zawodowych, organizacji zawodowych, znanej jako „Gathering”, konfederacja ta mianowała tymczasową radę ministrów pod przewodnictwem premiera Al-Dżazuli Dafalla.
Wybory odbyły się w kwietniu 1986, wojskowa rada zrzekła się zgodnie z obietnicą władzy na rzecz legalnie wybranego rządu. Nowy rząd kierowany przez premiera Sadika al-Mahdiego z Partii Umma, składał się z koalicji partii Umma, Demokratycznej Partii Unionistów (DUP) (dawniej Partii Narodowo-Unionistycznej, NUP) Islamskiego Frontu Narodowego (NIF) oraz kilku innych partii z południa. Koalicja ta rozwiązywała się i ponownie powstawała kilka razy w ciągu najbliższych kilku lat, z Sadikiem al-Mahdim i jego partią Umma na czele.
W maju 1986 rząd Sadika al-Mahdiego rozpoczął negocjacje pokojowe z Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA), kierowaną przez płk. Johna Garanga. W tym samym roku SPLA oraz wiele innych partii politycznych Sudanu spotkało się w Etiopii oraz wystosowało wspólnie deklarację „Koka Dam”, wzywającą do zniesienia islamskiego prawa konstytucyjnego i zwołania konferencji. W 1988 SPLA i DUP zgodziła się na plan pokojowy, zakładający zniesienie paktów wojskowych z Egiptem i Libią, zamrożenie prawa islamskiego (szariatu), zakończenie stanu wyjątkowego wraz z zawieszeniem broni. Plan przewidywał także zwołanie Zgromadzenia Konstytucyjnego.
W tym okresie wojny domowej wzrosła liczba zabitych, a stan gospodarki nadal się pogarszał. Gdy w 1988 ceny podstawowych towarów zostały podniesione, doszło do zamieszek, w wyniku których podwyżki anulowano. Gdy premier Sadik al-Mahdi odmówił zatwierdzenia planu pokojowego osiągniętego przez Demokratyczną Partię Unionistów (DUP) i SPLA w listopadzie 1988, DUP opuścił rząd. Nowy rząd składał się zasadniczo z partii Umma i islamskich fundamentalistów z Islamskiego Frontu Narodowego (NIF).
W lutym 1989 wojsko postawiło ultimatum premierowi Sadikowi al-Mahdiemu – mógł podpisać porozumienie pokojowe lub zostać pozbawiony władzy siłą. Premier zdecydował się powołać nowy rząd z DUP i podpisał porozumienie wynegocjowane przez SPLA/DUP. Zgromadzenie Konstytucyjne było wstępnie planowane na wrzesień 1989.
Jednakże 30 czerwca 1989 kilku oficerów wojskowych pod przewodnictwem płk. Umara al-Baszira dokonało zamachu staniu. Przy wsparciu Islamskiego Frontu Narodowego rozwiązano rząd, na którego miejsce powstała muzułmańsko-arabska junta wojskowa składająca się z 15 funkcjonariuszy (zmniejszona do 12 w 1991). Umar al-Baszir został jednocześnie prezydentem, premierem i szefem narodowych sił zbrojnych.
Nowy rząd zakazał działalności związkom zawodowym, partiom politycznym oraz innym „niereligijnym” instytucjom. Około 78 000 członków wojska, policji i administracji cywilnej zostało usuniętych ze stanowisk w celu przekształcenia instytucji podległych rządowi.
W marcu 1991 został wprowadzony nowy kodeks karny, zakładający zbiorową odpowiedzialność za indywidualne przestępstwa oraz drakońskie kary, tj. ukamienowanie, krzyżowanie czy amputacje rąk i nóg. Chociaż oficjalnie prowincje południowe były zwolnione z tych sankcji islamskich, ustawa z 1991 przewidywała możliwość przyszłego stosowania tego prawa na południu. W 1993 rząd rozpoczął przenoszenie wszystkich niemuzułmańskich sędziów z południa na północ, zastępując ich muzułmańskimi odpowiednikami.
1991–2001 Szacuje się, że aż 200 tys. mieszkańców południowego Sudanu zostało wziętych do niewoli, głównie podczas najazdów wojsk północnych na miasteczka i wsie. Pod pretekstem walki z rebeliantami rząd Sudanu rozmieścił na południu milicje oraz regularne siły zbrojne, które miały za zadanie notoryczne ataki i rajdy na wioski w celu pozyskania niewolników i bydła.
SPLA kontrolowało kilka dużych obszarów takich jak Ekwatoria, Bahr al-Ghazal oraz A’ali an-Nil; prowadziła także operacje w południowej części Darfuru, Kordofanu czy dorzeczu Nilu Błękitnego. Pod kontrolą rządu było kilka największych miast leżących ma południu, w tym Dżuba, Wau oraz Malakal. Nieformalne zawieszenie broni trwające od maja, zostało pogwałcone w październiku 1989.