thumb|Pierwsza ze zdetonowanych w ramach Operation Crossroads bomb – 23-kilotonowa Able thumb|Mapa atolu z miejscem zrzucenia pierwszej bomby Operacja Crossroads (, dosłownie „Operacja Rozstaje”) – seria testów broni nuklearnej przeprowadzonych przez Stany Zjednoczone na atolu Bikini w archipelagu Wysp Marshalla (Ocean Spokojny) w lecie 1946 roku.
Celem było przetestowanie oddziaływania broni nuklearnej na jednostki pływające. Miały miejsce eksplozje dwóch bomb, każda o sile 23 kilotonThomas M. Daly: Crossroads at Bikini, United States Naval Institute Proceedings 1986, ss. 64-73. Pierwsza (Able) została zdetonowana 1 lipca na wysokości około 160 m, druga (Baker) 25 lipca – 27 m pod powierzchnią wody. Trzeci planowany test (Charlie) został odwołany. Eksplozje projektu Crossroads dowiodły, że okręty wraz z wyposażeniem, z wyjątkiem znajdujących się bliżej niż 1 km od epicentrum, są w stanie przetrwać eksplozję broni jądrowej.
Testy Crossroads były w kolejności czwartą i piątą eksplozją bomby nuklearnej w historii (po teście Trinity i zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki). Były też pierwszymi testami nuklearnymi, jakie zostały zapowiedziane i były obserwowane przez zaproszonych naukowców i dziennikarzy. Najpoważniejszym skutkiem drugiej eksplozji z serii Crossroads było silne skażenie promieniotwórcze okrętów-celów. Był to pierwszy na świecie przypadek silnego i niemal natychmiastowego skażenia radioaktywnego wywołanego wybuchem jądrowym w wodzie (opad radioaktywny po wybuchu w atmosferze jest opóźniony i rozproszony na znacznym obszarze).
Cele przeprowadzenia eksperymentu i przygotowania Od zakończenia II wojny światowej zachodziła konieczność przeprowadzenia testów mających na celu stwierdzenie, jakie skutki na organizmy żywe i uzbrojenie może wywierać eksplozja nuklearna; szczególnie brakowało informacji na temat efektów bombardowania nuklearnego sprzętu wojskowego i metod ochrony przed jego skutkami. Gdy Stany Zjednoczone dokonywały powojennej demobilizacji, w kręgach dowódczych rozpoczęła się debata na temat rozmiarów i składu przyszłych sił zbrojnych. Niektórym politykom zdawało się, że broń nuklearna spowoduje, iż marynarka wojenna stanie się łatwa do zniszczenia a przez to zbędna. Senator Brian McMahon powiedział 25 sierpnia 1945 roku: „Dla przetestowania niszczycielskiej siły bomby atomowej chciałbym zobaczyć japońskie okręty, na które spadnie w morzu taka bomba”.
thumb|William H P Blandy dowódca operacji Seria trzech testów miała pomóc poznać skutki uderzenia nuklearnego na okręty, ich wyposażenie i załogi. Miejsca testów musiały spełniać określone warunki: bezpieczne kotwicowisko o średnicy co najmniej 10 km, okolica niezamieszkana lub zaludniona przez niewielką liczbę mieszkańców, w odległości co najmniej 500 km od najbliższego miasta, warunki pogodowe: nie za zimno i bez gwałtownych burz, przewidywalny kierunek wiatru na wysokości od poziomu morza aż do 20 km, Z dala od szlaków żeglugowych, łowisk rybackich i zamieszkanych brzegów, pod kontrolą USA.
Czas miał ogromne znaczenie, bowiem US Navy musiała wkrótce wycofać większość obsługi statków i okrętów z czynnej służby wojskowej, a naukowcy cywilni zatrudnieni przy budowie broni masowego rażenia mieli odejść ze służby państwowej i powrócić jesienią na uczelnie, które zawarły z nimi kontrakty.
Na okres 10 miesięcy utworzono Zespół Uderzeniowy nr 1 (JTF-1), którego zadaniem było przeprowadzenie testów na atolu Bikini. Na jego czele stanął wiceadmirał William H.P. Blandy. Uroczystym rozpoczęciem operacji było wysadzenie (za pomocą laski dynamitu) modelu okrętu na stawie nazwanym „Little Bikini” na przedmieściach Waszyngtonu. W tym samym czasie na atolu Bikini 100 ton dynamitu zużyto w celu usunięcia z laguny raf koralowych w miejscu, gdzie miały stanąć okręty-celeOperation Crossroads: The Official Pictorial Record, pp 22, 23, 26, 27..
167 rdzennych mieszkańców atolu zostało wysiedlonych na bezludny atol Rongerik, położony 240 kilometrów na wschódJack Niedenthal, „A Short History of the People of Bikini Atoll.”.
Jednostki pływające thumb|USS „Independence” płonie po pierwszym wybuchu nuklearnym 1 lipca Na wodach laguny atolu Bikini zgromadzono ponad 90 okrętów i statków, które miały stać się celem ataku. Umieszczono je w znacznym zagęszczeniu w pobliżu planowanego miejsca eksplozji, nie chodziło bowiem o odtworzenie rzeczywistego kotwicowiska, ale o określenie skutków, jakie przyniesie zrzucenie bomby atomowej na jednostki ustawione bliżej lub dalej od centrum eksplozjiHistorian, JTF-1, Operation Crossroads, s. 119.
Flotylla składała się z dwóch starych amerykańskich pancerników, dwóch lotniskowców, dwóch krążowników, jedenastu niszczycieli, ośmiu okrętów podwodnych, okrętów desantowych i wsparcia, a także trzech zdobycznych niemieckich i japońskich okrętów. Ponadto u brzegów Bikini rozmieszczono pewną liczbę barek desantowych. Na niektórych okrętach pozostawiono uzbrojenie, sprzęt i paliwo.
Dla przeprowadzenia niektórych eksperymentów użyto żywych zwierząt. Okręt zaopatrzeniowy USS „Burleson” (APA-67) dostarczył 200 świń, 60 świnek morskich, 204 kozy, 5000 szczurów, 200 myszy oraz ziarno zaatakowane przez owady – wszystko dla badań prowadzonych przez National Cancer Institute.
Druga flotylla, składająca się z ponad 150 statków i okrętów, zapewniała kwatery, wyżywienie, punkty obserwacyjne i miejsca pracy dla 42 000 mężczyzn (w tym ponad 37 000 marynarzy) i 37 kobiet – pielęgniarekW. A. Shurcliff: Bombs at Bikini: The official Report of Operation Crossroads, New York, Wise Co., 1947, s. 33. Dodatkowy personel został rozmieszczony na pobliskich atolach, jak Eniwetok i Kwajalein. Marynarze, którzy wyrazili zgodę na uczestniczenie w eksperymentach i obserwowaniu wybuchów, otrzymali prawo do przedłużenia o rok kontraktów. Wielu niewojskowych uczonych wyraziło chęć obserwowania eksplozjiOdale D. Waters Jr.: United States Naval Institute Proceedings 1986 ss. 72-74. Wysepki atolu Bikini były wykorzystywane jako miejsce rozmieszczenia aparatury pomiarowej oraz do czasu zanieczyszczenia przez test „Baker” – jako miejsce rekreacji.
Obserwacja Na ośmiu samolotach F6F zainstalowano kierowane radiem urządzenia pilotujące, a ponadto automatyczne kamery, czujniki radiacji i składu chemicznego powietrza. Były one zdalnie sterowane z bezpiecznej odległości przez załogi samolotów-matek. Bezzałogowce miały przelatywać przez obszary silnie promieniotwórcze – jak np. grzyb po wybuchu AbleHistorian, JTF-1, Operation Crossroads, s. 111.
Zdjęcia eksplozji zostały wykonane przez zdalnie sterowane kamery i aparaty fotograficzne zamocowane na wysokich masztach rozmieszczonych na wysepkach atolu. Wszystkie zrobiły łącznie 50 000 fotografii i zużyły 500 000 metrów filmu. Jedna z kamer była zdolna do filmowania z szybkością tysiąca klatek na sekundęHistorian, JTF-1, Operation Crossroads, s. 9.
Przed pierwszym testem cały personel został wycofany z atolu i zaokrętowany na jednostkach, które zajęły bezpieczne pozycje obserwacyjne w odległości 10 mil morskich (18,6 km) na wschód od atolu. Obserwatorzy testu otrzymali ciemne okulary dla ochrony oczu, ale na krótko przed zdetonowaniem „Able” oznajmiono, że okulary mogą zawieść; personel został więc poinstruowany, by w chwili wybuchu odwrócić się od atolu plecami i dodatkowo zakryć twarze ramionami dla ochrony. Kilku odważnych, którzy zlekceważyli zalecenia, powiedziało pozostałym, „że to już”. Większość obecnych na okrętach odczuła jedynie lekki wstrząs i usłyszała „niezbyt imponujący odgłos wybuchu”.
Nazwy kodowe „Able” i „Baker” to pierwsze dwie litery alfabetu fonetycznego używanego w United States Army i United States Navy w latach 1941–1956, tj. przed wprowadzeniem oznaczeń „Alfa” i „Bravo” zgodnie z obecnie obowiązującym alfabetem fonetycznym NATO. „Charlie” jest trzecim oznakowaniem literowym w obu systemach. Zgodnie z przekazami świadków czas detonacji był określony jako godzina „H” lub „How”F.L. Cunningham, Notes from Operation Crossroads, 1946 i David Bradley, No Place to Hide, Little, Brown, Boston, 1948, ss. 40, 91 (obecnie używa się określenia godzina „M” lub „Mike”Schurcliff: Bombs at Bikini, ss. 109, 155).
Obie bomby były kopiami bomby plutonowej Fat Man zrzuconej na Nagasaki. „Able” otrzymała imię „Gilda” i została przyozdobiona wizerunkiem Rity Hayworth, gwiazdy filmu „Gilda” z roku 1946. Plutonowy rdzeń wykorzystany w „Gildzie” nazywano wcześniej w laboratoriach w Los Alamos rdzeniem diabelskim, bowiem w dwóch nieszczęśliwych wypadkach przyczynił się do śmierci dwóch naukowców: Harry’ego Daghliana i Louisa Slotina. Bombę „Baker” nazwano „Helen of Bikini”. Użycie takich „femme-fatale” form nazw dla broni nuklearnej zapowiadało zgubę i zniszczenie zarazem.
Test Able – 1 lipca O godzinie 9.00 bombowiec Boeing B-29 Superfortress „Dave's Dream” z 509 Skrzydła USAF zrzucił bombę, która eksplodowała 150 m nad celem z siłą 23 kiloton. Pięć jednostek zostało zatopionych. Dwa transportowce zatonęły natychmiast, dwa niszczyciele w ciągu kilku godzin, japoński krążownik następnego dnia.
Część z obecnych 114 dziennikarzy wyrażała rozczarowanie efektem bombardowaniaJames P. Delgado: et al., The Archeology of the Atomic Bomb – A Submerged Cultural Resources Assessment of the Sunken Fleet of Operation Crossroads at Bikini and Kwajalein Atoll Lagoons, National Park Service, Santa Fe, New Mexico, 1991, s. 26. Gazeta „New York Times” donosiła przedwcześnie, że „tylko dwa zatonęły, jeden wyrzucony na mieliznę, a osiemnaście uszkodzonych”New York Times 1 lipca 1946, s. 1. Następnego dnia „Times” zamieścił wyjaśnienie sekretarza marynarki Jamesa Forrestala, że „ciężko opancerzone okręty wojenne trudno zatopić dopóki nie uzyska się poważnych trafień poniżej linii wodnej”New York Times 2 lipca 1946, s. 3.
Główną jednakże przyczyną mniejszej – niż się spodziewano – efektywności bomby było to, że eksplodowała ona ok. 700 metrów na północny zachód od wyznaczonego celuDelgado, Archeology, s. 86. Stało się to przyczyną oskarżeń i rządowego dochodzenia, zaś podejrzaną była załoga bombowca B-29. W końcu uznano, że zniesieniu bomby z celu winna była usterka w usterzeniu bomby i załoga została uniewinniona.
Owym wyznaczonym celem był pancernik „Nevada”, który – dla ułatwienia celowania – pomalowano na czerwono, zaś lufy dział i nadburcia na biało. Ustawiony został w samym centrum okrętów-celów. W odległości 400 metrów od „Nevady” znajdowało się osiem spośród nich. Gdyby bomba eksplodowała nad „Nevadą” – jak planowano – zatonęłoby przypuszczalnie dziewięć okrętów, w tym dwa pancerniki i lotniskowiec. Rzeczywiste miejsce eksplozji znalazło się na północny zachód od celu, a najbliżej znajdował się transportowiec „Gilliam”.
Rozmieszczenie celów dla testu „Able” thumb|Rozmieszczenie celów na lagunie atolu Bikini dla testu „Able” w ramach operacji CrossroadsDane w tabeli i na mapce za Delgado: Archeology of the Atomic Bomb. Połowa jednostek znalazła się poza terenem obrazowanym przez mapę. Pięć celów oznaczonych czerwonymi „iksami” zostało zatopionych. Tabele (po lewej) zawierają numerację celów. Okrąg oznacza odległość 1000 metrów od miejsca eksplozji. Zamierzonym centrum był okręt oznakowany jako #32, pancernik „Nevada”, który pomalowano na czerwono, by ułatwić lotnikom zadanie. Jednak bomba eksplodowała bliżej statku #5, transportowca USS „Gilliam”. Wszystkie okręty podwodne – cele znajdowały się na powierzchni. + Jednostki zatopione – odległość w metrach od miejsca detonacji # Nazwa Typ Odległość 5 USS „Gilliam” transportowiec 50 9 „Sakawa” lekki krążownik japoński 420 4 USS „Carlisle” transportowiec 430 1 USS „Anderson” niszczyciel 600 6 USS „Lamson” niszczyciel 760