thumb|240px|Bydgoski kościół farny pw. św. Marcina i Mikołaja, od 2004 r. katedra diecezji bydgoskiej Parafia katedralna św. Marcina i Mikołaja w Bydgoszczy – rzymskokatolicka parafia w Bydgoszczy, erygowana około 1346 r. Mieści się przy ulicy Farnej 2, należy do dekanatu Bydgoszcz II.
Przynależność diecezjalna Pierwszą przynależność kościelną Bydgoszczy trzeba łączyć archidiecezją gnieźnieńską, erygowaną na synodzie rzymskim w 999 r. Przypuszcza się, że po powstaniu w XI w. na Kujawach diecezji w Kruszwicy, mogła do niej należeć Bydgoszcz i późniejszy powiat bydgoskiZ dziejów Kościoła katolickiego w Bydgoszczy, w: Bydgoszcz. 650 lat praw miejskich, pod red. M. Grzegorza i Z. Biegańskiego, Bydgoszcz 1996, s. 51-56. Około 1123 r. przeniesiono siedzibę biskupią z Kruszwicy do Włocławka, a diecezję nazywano (do 1818 r.) kujawsko-pomorską, bowiem sięgała ona od Przedcza na południu po wybrzeże Bałtyku na północy. Parafia bydgoska znajdowała się w środkowej części diecezji, w której stykały się dwie należące do niej prowincje: Kujawy i Pomorze Gdańskie.
W granicach diecezji włocławskiej Bydgoszcz pozostała do roku 1765, kiedy to na mocy porozumienia biskupów: włocławskiego Antoniego Kazimierza Ostrowskiego i gnieźnieńskiego Władysława Łubieńskiego, dokonano zmiany, według której diecezja włocławska przekazując arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu Bydgoszcz i kilka innych parafii z nią graniczących, otrzymała pod swoją administrację Wolbórz i okoliczne parafieŁbik Lech: Narodziny bydgoskiej parafii, średniowieczne świątynie, parafialny laikat, dekanat. [w.] Kronika Bydgoska – tom specjalny wydany z okazji wizyty papieża Jana Pawła II w Bydgoszczy. Bydgoszcz 1999.
25 marca 2004 r. papież Jan Paweł II wydał dekret o ustanowieniu diecezji bydgoskiej. Kościołem katedralnym diecezji ustanowiono kościół farny, który był pierwszym bydgoskim kościołem parafialnym.
Historia Początki parafii bydgoskiej Bardzo trudna jest odpowiedź na pytanie o początki parafii bydgoskiej. Zazwyczaj umieszcza się jej początki w obszernym przedziale czasu obejmującym wieki od XI do XIV. Najpóźniejszą datą jest 1346 r., kiedy nastąpiła lokacja Bydgoszczy na prawie magdeburskim i związany z tym „automat erekcyjny”, wedle którego lokacja miasta była tożsama z ustanowieniem parafiiŁbik Lech, Staropolskie dzieje bydgoskiej fary (XIV–XVIII wiek), „Kronika Bydgoska” XXIV (2002), Bydgoszcz 2003. Zagadnienie ustalenia daty początkowej parafii bydgoskiej komplikuje istnienie w pobliżu dawnej osady podgrodowej kościoła św. Idziego, który w starych XVI-wiecznych dokumentach kościelnych określany był zwyczajowo „pierwotnym kościołem parafialnym” lub „macierzą (matką) kościoła parafialnego”. Podczas badań archeologicznych prowadzonych na obszarze dawnego cmentarza przy kościele św. Idziego (istniejącego do końca XVIII w.), w najstarszej warstwie pochówków, w grobie mieszczącym szkielet kobiety, znaleziono kabłączek skroniowy (biżuteria zdobiąca głowę), który zdaniem archeologów pochodził z przełomu XII i XIII w., co dowodzi również istnienia kościoła lub kaplicy w tym czasie. Wielu historyków wysuwa zatem hipotezę, że kościół św. Idziego był najstarszym kościołem bydgoskim, a parafia bydgoska powstała najpóźniej na przełomie XII i XIII w.Kościół katolicki w Bydgoszczy. Kalendarium. Praca zbiorowa. Autorzy: Borodij Eugeniusz, Chamot Marek, Kabaciński Ryszard, Kutta Janusz, Pastuszewski Stefan
Wedle odmiennej hipotezy przedstawianej m.in. przez Lecha Łbika, kościół św. Idziego został wzniesiony przed 1346 r., gdyż tylko w czasach poprzedzających lokację miasta i fundację bydgoskiego kościoła farnego mogło istnieć zapotrzebowanie społeczne na taką inwestycję. Z uwagi na to, że kościół ten nie posiadał uposażenia ziemskiego, mógł być wyłącznie kaplicą publiczną, spełniającą rolę świątyni filialnej, należącej do jednej z okolicznych parafii. Pobór dziesięciny papieskiej, uiszczanej w latach 1325–1327 od dochodów poszczególnych beneficjów kościelnych w okolicy Bydgoszczy wykazał istnienie parafii w Wyszogrodzie (1198) i w Dobrczu (1315). Najbliższa względem Bydgoszczy (10 km) świątynia parafialna ulokowana była w Wyszogrodzie, nieopodal ujścia Brdy do Wisły. Była to świątynia pw. św. Marii Magdaleny, ufundowana przez przedstawicieli rodu Powałów, z nadania synów Bolesława Krzywoustego, dzierżącego dziedzicznie Wyszogród od połowy XII w. po początek XIII wieku. Konieczność usytuowania przy grodzie bydgoskim kościoła pomocniczego uzasadniała stała obecność (od początku XIII w.) urzędników książęcych, kasztelana oraz załogi wojskowej. Służbę Bożą sprawował w kościele duchowny dojeżdżający z Wyszogrodu lub stały kapelan-rezydent, utrzymywany przez bydgoskiego kasztelana. Po budowie zamku bydgoskiego w połowie XIV wieku, funkcję świątyni zastąpiła urządzona w nim kaplica z przebywającym tu stale kapelanem zamkowym.
Z kolei w nowo założonym mieście zbudowano od podstaw pierwszy i aż do 1924 roku jedyny kościół parafialny. Pleban farny ustanowiony w następstwie formalnych aktów fundacji i erekcji bydgoskiej parafii, rezydował przy starej kaplicy grodowej do chwili ukończenia budowy kościoła farnego, usytuowanego w obrębie murów miejskich. Epizod ten utrwaliła późniejsza tradycja, przypisując kościołowi św. Idziego godność najstarszej bydgoskiej świątyni parafialnej.
W bydgoskim dokumencie lokacyjnym z 13 kwietnia 1346 r. brakuje postanowień o wydzieleniu posiadłości ziemskich dla plebana oraz placu pod budowę kościoła, co oznacza, że sprawę fundacji osobnej parafii bydgoskiej król pozostawił wolnej decyzji wójtów i mieszczan. Parafia ta powstała zapewne wskutek zabiegów pierwszych wójtów bydgoskich: Jana Kiesselhutha i Konrada (1346) lub Hempla (1364). Widomym znakiem zakończenia budowy fary była fundacja w latach 90. XIV w. pierwszego konwentu zakonnego w mieście – klasztoru karmelitów. Wójtowie uposażyli bydgoskiego plebana dwoma działkami budowlanymi w mieście (u zbiegu ul. Malczewskiego i Grodzkiej) oraz ogrodem na przedmieściu Kujawskim (teren później zajmowany przez kościół szpitalny św. Stanisława). Pleban korzystał także z prawa do połowu ryb w rzece Brdzie, poboru mąki z młynów wodnych, zbudowanych przez wójtów nieopodal fary oraz opłat: kolędy, offerendy i dziesięciny z gruntów ornych bydgoskiej parafii oraz czynszów z mieszczańskich kamienic, obciążonych dobrowolnymi zapisami pieniężnymi na rzecz proboszcza. W XVI w. starostowie bydgoscy ograniczyli proboszczom prawo rybołówstwa i całkowicie zaprzestali świadczenia daniny mącznej. Mimo dość znacznych dochodów pieniężnych (370 zł w 1745 r.), w XVIII wieku parafia bydgoska postrzegana była jako jedna z gorzej uposażonych parafii miejskich diecezji włocławskiej, przede wszystkim z powodu niewielkiego uposażenia gruntowego.
Rozgraniczenia młodszej parafii farnej od starszej parafii wyszogrodzkiej dokonano w oparciu o utrwalone w XIII wieku granice miejscowych kasztelanii. Stąd granica wschodnia bydgoskiej parafii przebiegała na wschód od Bartodziei, mimo że już w połowie XIV w. kasztelania wyszogrodzka nie istniała, wchłonięta przez bydgoską i tworząca razem z nią powiat bydgoski ze starostą grodowym na czele.
Prawo patronatu nad kościołem farnym, dające prawo do obsady plebana bydgoskiego (zatwierdzanego przez biskupa włocławskiego), należało w XIV wieku do wójtów bydgoskich, a od początku XV wieku, po wykupie wójtostwa – do królów polskich, których miejscowymi przedstawicielami byli starostowie bydgoscy.
Terytorium parafii w okresie staropolskim Parafia farna, aż do 1920 r. obejmowała miasto Bydgoszcz oraz okoliczne wsie, przyłączane do miejskiej wspólnoty parafialnej w miarę ich stopniowego zakładania. Najpierw były to powstałe przed rokiem 1346: Bartodzieje, Bielice i Jachcice, a później trzy kolejne osady: Czyżkówko, Łochowo i Brzoza, wzmiankowane po raz pierwszy w 1489 roku. Wszystkie te wsie, podobnie jak Bydgoszcz stanowiły własność królewską. W latach 1489–1512 do parafii bydgoskiej przyłączono rycerską wieś Kruszyn Krajeński, do tej pory pozostającą pod jurysdykcją parafii ślesińskiej w sąsiedniej archidiecezji gnieźnieńskiej, a w latach 1597–1661 Czersko Polskie z parafii fordońskiej. Odległości od granic parafii do świątyni farnej przekraczały z reguły 10 kilometrów.
Tuż przed I rozbiorem Polski parafia bydgoska obejmowała swymi granicami 47 osad i folwarków wiejskich. W 1763 r. w jej skład wchodziły następujące miejscowości i folwarki: Tereny dzisiejszego miasta Bydgoszczy: Bydgoszcz z trzema przedmieściami i terenem zamku, Grodztwo (w rejonie ronda Jagiellonów i placu Wolności), Szwederowo, Nowy Dwór (obecnie część Szwederowa), Jachcice, Koziałacha (koło Jachcic), Bocianowo, Bielawki, Bartodzieje Wielkie, Bartodzieje Małe (na prawym brzegu Brdy, w strefie obecnego Wzgórza Wolności i Wyżyn), Żupa (koło Babiej Wsi), Kapuściska Wielkie, Zimna Woda (koło Kapuścisk), Kapuściska Małe (na lewym brzegu Brdy, na wschód od Bartodziejów), Czersko Polskie, Czersko Niemieckie (obecnie część Czerska Polskiego), Glinki, Rupienica (koło Glinek), Bielice, Biedaszkowo, Górzyskowo, Wilczak, Wilcze (inaczej Wilczak Mały, koło Miedzynia), Czyżkówko, Opławiec, Działy (koło Osowej Góry), Miedzyń, Prądy, Tereny w okolicy obecnego miasta Bydgoszczy: Lisi Ogon, Żal się Boże / Nowa Erekcja (koło Lisiego Ogona), Łochowo, Łochowice, Białe Błota, Drzewce, Murowaniec, Kruszyn Polski (w rejonie obecnych Lipnik), Kruszyn Niemiecki (dziś Krajeński), Ciele, Zielonka, Wilcze Gardło (między Zielonką a Cielem), Stryszek, Przyłęki, Kępa Przyłęcka (koło Przyłęk), Prądki (koło Przyłęk), Drzewianowo (koło Przyłęk), Brzoza, Piecki.
Demografia parafii w okresie staropolskim Nawa bydgoskiego kościoła farnego wzniesionego zasadniczo w latach 1425–1466, przewidywana była wedle współczesnych obliczeń dla ok. 1800 wiernych. Z tego ok. 1500 osób przypadało na mieszczan i przedmieszczan bydgoskich, a pozostałe osoby mogli stanowić wiejscy członkowie parafii z: Bartodziejów, Bielic i Jachcic, Czyżkówka, Łochowa i Brzozy. W czasie największego rozwoju demograficznego w okresie przedrozbiorowym (początek XVII w.) Bydgoszcz z przedmieściami liczyła ok. 5 tys. osób, a kolejny tysiąc mógł przypadać na należące do parafii wsie i osady.
Parafialni witrycy Faktycznym gospodarzem kościoła farnego była społeczność miejska, który reprezentowała obieralna rada miejska w osobach burmistrza i rajców. Rada sprawowała pieczę nad księgami mszalnymi, kosztownymi szatami i naczyniami liturgicznymi, takimi jak ornaty, kielichy, monstrancje, krzyże i pacyfikały. Corocznie, w porze święta Obrzezania Pańskiego (11 stycznia), Rada Miejska wybierała spośród mieszczan dwóch witryków (przedstawicieli parafian), którzy zarządzali odrębnym od beneficjum plebańskiego majątkiem, przeznaczonym na bieżące potrzeby kościelnego budynku i uświetnienie odprawianych w nim nabożeństw. Na ten cel zbierano datki i ofiary wiernych, zapisy testamentowe, opłaty za pochówek pod posadzką kościoła oraz bicie w dzwony podczas pogrzebów. Za pozyskane środki witrycy opłacali dzwonnika, nabywali kadzidło, wosk na świece, wino mszalne, sprzęt ruchomy oraz pokrywali koszty sprzątania świątyni, remontów i napraw. Od 1497 r. witrycy poddani byli ścisłej kontroli plebana, a pieniądze i wartościowe przedmioty mieli obowiązek składać w skrzyni, do której dostęp był możliwy tylko za równoczesną wiedzą: plebana, witryków i rajców miejskich. Powszechnym zwyczajem była zbiorowa obecność miejskiego magistratu na mszach coniedzielnych oraz świątecznych. W 1583 roku rada miejska podjęła uchwałę, na mocy której nakazano pod karą grzywny gremialny udział w świątecznych mszach św. bydgoskich mistrzów cechowych, landwójta oraz ławników miejskiego sądu.
Staropolski dekanat i oficjalat bydgoski