Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi Manden.) – gatunek rośliny zielnej z rodziny selerowatych (Apiaceae).
Pochodzi z rejonu Kaukazu, skąd został przeniesiony do środkowej i wschodniej części Europy, gdzie stał się rośliną inwazyjną i rozprzestrzenił na rozległych obszarach. Sklasyfikowany w 1944, nazwany od nazwiska rosyjskiego botanika, badacza flory Kaukazu, Dmitrija Iwanowicza Sosnowskiego i opisany w 1970 przez gruzińską botanik Idę Panowną Mandenową (1909–1995), od lat 50. do 70. XX wieku wprowadzany był do uprawy w krajach bloku wschodniego jako roślina pastewna. Z powodu problemów z uprawą i zbiorem, głównie zagrożenia zdrowia, uprawy były porzucane. Okazał się przybyszem kłopotliwym, gdyż w szybkim tempie zaczął się rozprzestrzeniać spontanicznie. Jest to roślina trudna do zwalczenia. Powoduje degradację środowiska przyrodniczego i ogranicza dostępność terenu. Sok wywołuje zmiany skórne.
Barszcz Sosnowskiego jest objęty prawnym ograniczeniem uprawy, rozmnażania i sprzedaży na terenie Polski i Unii Europejskiej.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg naturalny Naturalny zasięg obejmuje centralną i wschodnią część gór Kaukazu, całe Zakaukazie oraz północno-wschodnie krańce Turcji.
Obszar inwazji Do północno-zachodniej Rosji barszcz Sosnowskiego trafił w 1947, gdzie po kilkuletniej hodowli uznany został za wartościową roślinę pastewną i zaczął być rozpowszechniany w krajach bloku wschodniego. Gatunek włączono także do kolekcji ogrodów botanicznych.
Do Polski sprowadzony został w końcu lat 50. XX wieku jako dar radzieckiego Wszechzwiązkowego Instytutu Uprawy Roślin w Leningradzie. Początkowo był przedmiotem badań nad właściwościami leczniczymi roślin, prowadzonych w Ogrodzie Roślin Leczniczych Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. W latach 60. XX wieku barszcz zaczęto uprawiać w Polsce w celach użytkowych, głównie w państwowych gospodarstwach rolnych na terenie ówczesnego województwa nowosądeckiego. Badania nad jego przydatnością prowadziła m.in. Stacja Hodowli i Aklimatyzacji Roślin na Choćkowskim na Gubałówce. Po zaniechaniu upraw często porzucano je, nie dbając o skuteczne usunięcie pozostałych roślin.
W warunkach środkowoeuropejskich barszcz okazał się bardzo żywotny i zaczął się rozprzestrzeniać. Na terenie Polski niedługo po wprowadzeniu do uprawy uznany został za trwały antropofit. W latach 80. XX wieku barszcz Sosnowskiego zaczęto opisywać jako gatunek inwazyjny, początkowo zwłaszcza w krajach bałtyckich. W połowie lat 90. jego występowanie rejestrowano w Polsce w wielu rejonach dawnych upraw i w odległości kilku kilometrów od nich. Liczebność i rozprzestrzenienie tego gatunku stale wzrasta. Spotykany jest obecnie na całym niżu Polski, szczególnie licznie na Podhalu, w dolinach rzecznych. Zaliczany jest do najgroźniejszych gatunków inwazyjnych w Polsce. W krajach byłego Związku Radzieckiego od końca lat 90. XX wieku utarła się dla tej rośliny nazwa „zemsty Stalina” (), ponieważ sprowadzona została z Kaukazu niedługo przed jego śmiercią. Stanowi narastający problem na Białorusi i w europejskiej części Rosji. Barszcz Sosnowskiego bywa mylony z barszczem Mantegazziego, co utrudnia precyzyjne określenie zasięgu. Barszcz Sosnowskiego notowany jest głównie we wschodniej Europie, sięgając na zachód do Danii i wschodnich Niemiec, a w Rosji od Murmańska po Woroneż, natomiast nie ma go na Półwyspie Skandynawskim. W zachodniej Europie występuje głównie spokrewniony barszcz Mantegazziego, w Skandynawii zaś .
thumb|Kwiatostan thumb|Liście
Morfologia Łodyga Osiąga od 1 do 4 m wysokości przy średnicy od 5 do 12 cm. Jest głęboko podłużnie bruzdowana, zwłaszcza w górnej części, wewnątrz pusta, rzadko owłosiona (mocniej owłosione są ogonki liściowe). U góry zielona, ku dołowi zwykle pokryta purpurowymi plamkami. Korzeń Palowy osiągający 200 cm głębokości, z głównym korzeniem i jego rozgałęzieniami skierowanymi w dół, barwy ciemnożółtej do brązowej. Największa masa silnie rozgałęziających się korzeni znajduje się w warstwie do głębokości około 30 cm i tworzona jest przez mniejsze rozgałęzienia rozrastające się poziomo. Z wiekem korzeń w górnej części silnie grubieje gromadząc substancje odżywcze i osiąga u roślin gotowych do kwitnienia do ok. 15 cm średnicy. Liście Skrętoległe, pierzastodzielne o średnicy do 150 cm. Składają się z dość szerokich i przeważnie tępo zakończonych lub nagle, krótko zaostrzonych odcinków. Wzdłuż brzegu blaszki liściowej znajdują się krótkie, zaokrąglone ząbki. Kształt liści jest zmienny. Kwiaty Zebrane w gęsty i duży baldach o średnicy do 50 cm, składający się z 30–75 baldaszków wyrastających na krótko owłosionych promieniach. Na jednej roślinie znajdować się może 1–20 tysięcy kwiatów, czasem do 50 tysięcy. Kielich jest drobny, pięcioząbkowy, korona składa się z 5 białych, rzadko zaróżowionych płatków osiągających 10 mm długości. Słupek pojedynczy. Owoce Jajowata lub owalna rozłupnia o długości 8–10 mm (rzadko do 15 mm) długości. Składa się z dwóch niełupek połączonych karpoforem, z których każda zawiera jedno nasiono. Owoc ma barwę oliwkową z czterema brunatnymi smugami przewodów olejkowych i za młodu jest gęsto owłosiony.
Gatunki podobne Barszcz Mantegazziego ma liście podzielone na węższe i ostro zakończone odcinki. Poza tym przewody olejkowe na grzbietowej stronie niełupek w barszczu Mantegazziego sięgają do końca owoców, a w barszczu Sosnowskiego tylko do 3/4 ich długości. Promienie baldachów w barszczu Mantegazziego pokryte są wąskimi, przejrzystymi i błyszczącymi brodawkami, podczas gdy na barszczu Sosnowskiego są krótko owłosione. Różnice diagnostyczne są mało wyraźne i nie odróżniają jednoznacznie obu gatunków.
Biologia Cechy fitochemiczne thumb|Uszkodzenia skóry po kontakcie z barszczem We wszystkich częściach rośliny, w tym we włoskach gruczołowych na łodygach i w liściach oraz w korzeniach, znajduje się olejek eteryczny, zawierający m.in. związki kumarynowe (furanokumaryny), których zapach jest wyraźnie wyczuwalny po roztarciu liści. Związki te pełnią funkcję obronną – chronią roślinę przed owadami i patogenami. Zawartość furanokumaryn jest zmienna u poszczególnych osobników tego gatunku. Zawartość i skład olejku eterycznego ulega także zmianom w trakcie sezonu wegetacyjnego. Poza wymienionymi związkami w jego skład wchodzą też alfa-pinen, , kamfen, mircen, limonen, ocymen.
Toksyczność Zawarte w wodnistym soku oraz w wydzielinie włosków gruczołowych furanokumaryny stanowią zagrożenie dla zdrowia ludzi. Związki te w kontakcie ze skórą i w obecności światła słonecznego, w szczególności ultrafioletowego, powodują oparzenia (fotodermatozę) II i III stopnia. Objawy pojawiają się przy naświetleniu promieniowaniem ultrafioletowym po kilkunastu minutach od kontaktu, przy czym największa wrażliwość i natężenie pojawiania się objawów następuje w ciągu od 30 minut do 2 godzin. Ponieważ, zanim pojawią się objawy oparzeń, mija długi czas, przy nieświadomości ryzyka ofiary oparzeń nierzadko intensywnie i długo mają do czynienia z rośliną (narażone są zwłaszcza dzieci, pracownicy zajmujący się utrzymaniem zieleni, rolnicy). Na siłę reakcji ma wpływ osobista wrażliwość, która zwiększa się w wysokich temperaturach i przy dużej wilgotności powietrza oraz w przypadku silnego pocenia się. W ciągu 24 godzin nasilają się objawy w postaci zaczerwienienia skóry (erythema) i pęcherzy z surowiczym płynem (bulla). Stan zapalny utrzymuje się przez około 3 dni. Po tygodniu miejsca podrażnione ciemnieją (hiperpigmentacja) i stan taki może utrzymywać się przez kilka miesięcy. Miejsca podrażnione na skórze zachowują wrażliwość na światło ultrafioletowe nawet przez kilka lat. Odkryto działanie kancerogenne i teratogenne niektórych furanokumaryn wytwarzanych przez ten gatunek. Roślina może powodować oparzenia również u zwierząt hodowlanych, na przykład wymion krów mlecznych. Także spożycie przez zwierzęta zielonych roślin może spowodować stan zapalny układu pokarmowego, krwotoki wewnętrzne i biegunkę. Badania kliniczne dowiodły jednak wyraźnie mniejszą toksyczność furanokumaryn spożytych z pokarmem, niż drażniących skórę bezpośrednio eksponowaną na słońce.
Rozwój thumb|Siewka barszczu Sosnowskiego thumb|Rozety liści wiosną Monokarpiczna bylina, w optymalnych warunkach rośnie jak roślina dwuletnia. Barszcz rozmnaża się wyłącznie z nasion – nie rozprzestrzenia się wegetatywnie, choć łatwo się regeneruje w przypadku uszkodzenia (np. wykoszenia) części nadziemnych. W glebowym banku nasion jesienią znajduje się w pobliżu roślin macierzystych do 12 tysięcy żywych nasion (średnio 6,7 tys.) na 1 m², z czego 98% znajduje się w górnej warstwie gleby o grubości 5 cm. Rozsiewane nasiona mają niedorozwinięty zarodek i wymagają okresu przelegiwania. Do aktywacji zarodka konieczna jest stratyfikacja nasion – spadek temperatur (do przez 60–90 dni) i odpowiednia wilgotność w otoczeniu nasiona. Do wiosny przeżywa ponad 2 tys. nasion na 1 m². Nie wszystkie z nich osiągają jednak zdolność do kiełkowania. Część nasion pozostaje w stanie spoczynku i kiełkuje w kolejnych latach (zdolność kiełkowania zachowują przez 4 lata lub dłużej). Wiosną siewki masowo kiełkują, ale średnio tylko 2% z nich przeżywa konkurencję ze strony rodzeństwa i roślin dorosłych. Liścienie są wydłużone, pierwsze liście dolne są okrągławe, następne trójkątne z wcinaną blaszką. W pierwszym roku życia roślina rozwija poza liścieniami zwykle tylko jeden liść i nie przekracza 50 cm wysokości.
W kolejnych latach rośliny rozwijają co roku (od kwietnia począwszy) rozety okazałych liści, a pęd kwiatostanowy wypuszczają zwykle w 3–5 roku życia, przy czym w warunkach niekorzystnych mogą w fazie wegetatywnej spędzić co najmniej 6 lat, według niektórych źródeł nawet 12 lat. Okazy kwitnące w danym roku wykształcają pęd kwiatostanowy, który w końcu maja osiąga 150–200 cm wysokości. W czerwcu pojawiają się maczugowate pąki kwiatowe. Poszczególne baldachy zaczynają się rozpościerać w drugiej dekadzie czerwca i kwitną przez 2–3 tygodnie. W sumie kwitnienie pojedynczej rośliny trwa zwykle 31–41 dni, rzadziej nawet ok. 60 dni. Kwiaty zapylane są przez owady wabione nektarem; odnotowano także samopylność. Owoce zaczynają się zawiązywać ok. 10 dni po rozpoczęciu kwitnienia i dojrzewają po ok. 44 dniach. W końcu lipca nasiona zaczynają dojrzewać i trwa to do połowy sierpnia. W tym czasie roślina macierzysta obumiera. Wytwarzane w wielkich ilościach nasiona opadają w większości do końca września zwykle w pobliżu rośliny macierzystej (60–90% w promieniu do 4 m). Część owoców zachowuje się na martwych, zasychających pędach do zimy. Na większe odległości są przenoszone przez wodę, zwłaszcza podczas wezbrań. Za rozprzestrzenianie w skali lokalnej odpowiedzialny jest także wiatr, zwłaszcza w okresie zimowym, przemieszczając nasiona po zmarzniętej lub zaśnieżonej powierzchni. Nasiona bywają roznoszone przez ludzi (przyczepione do ubrań) i zwierzęta. Martwe pędy po rozsianu owoców zachowują się czasem do następnej wiosny.
Genetyka Liczba chromosomów wynosi 2n = 22. Materiał genetyczny był badany w celu ustalenia relacji filogenetycznych oraz zmienności gatunku, odkodowane fragmenty DNA plastydowego i RNA rybosomalnego publikowane są w bazie danych GenBanku. Badania zmienności genomu roślin występujących w Europie potwierdziły małą zmienność genetyczną w obszarze wtórnego zasięgu (rośliny pochodziły z niewielkiej populacji wyjściowej). Wykazano jednak, że przynajmniej niektóre populacje (np. w Danii) pochodzą z innego źródła, co oznacza wielokrotną introdukcję gatunku z różnych populacji źródłowych.
Ekologia thumb|Barszcz Sosnowskiego na naturalnym stanowisku w Parku Narodowym „Dilidżan” w Armenii thumb|Barszcz Sosnowskiego rosnący wzdłuż torów kolejowych pod Kołobrzegiem